Apollo 11: Astronotları Ölümle Burun Buruna Getiren Hata Nasıl Düzeltildi?

1,6 Mn görüntülenme08.09.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıTelefonunuz, Sizi Ay'a Götürebilecek Kadar Güçlü mü?
Derinlemesine

Özet

Video, Apollo 11 inişi sırasında ortaya çıkan 1202 kodlu alarmın ne anlama geldiğini, bu hatanın nedenlerini, Apollo Rehber Bilgisayarının teknik kısıtlarını ve Margaret Hamilton ile ekibinin yazdığı düzeltici yazılımların inişi nasıl kurtardığını anlatıyor. Ayrıca dönemin bilgisayar teknolojisi, entegre devrelerin önemi ve Buzz Aldrin'in iniş sırasında aldığı kararın sonuçları üzerine bilgiler veriyor.

Terimler

  • Apollo 11

    1969'da gerçekleştirilen Ay görevlerinden biri; Neil Armstrong, Buzz Aldrin ve Michael Collins üçlüsünün yer aldığı görev. Ay'a iniş yapan aracın iki parçadan (Eagle ve Columbia) oluştuğu, astronotların Ay yüzeyine inişini ve görev sırasında yaşanan olayları kapsayan tarihî görev.

  • Eagle (Kartal) - Ay Modülü

    Ay'a iniş yapacak olan araç parçası. Neil Armstrong'un komutasındaki ve Buzz Aldrin'in yardımcı pilot/mühendis olduğu modül, Columbia'dan ayrılarak Ay yüzeyine iniş yapmak üzere kullanıldı.

  • Columbia - Yörünge Aracı

    Ay yörüngesinde kalan araç parçası; Michael Collins'in içinde kaldığı kısım. Eagle Ay'a inip geri döneceği zaman astronotların yeniden bağlanacağı ve Dünya'ya dönüş için kullanılan modül.

  • Sükunet Denizi (Sea of Tranquility)

    Apollo 11'in iniş alanı olarak belirlenen Ay yüzeyindeki bölge. Astronotlar Ay yörüngesindeyken burayı ve çevresini incelediler.

  • Rehber Bilgisayarı / Yönlendirme Bilgisayarı

    Eagle aracının inişini kontrol eden bilgisayar. O dönemin teknolojisiyle yapılmış, küçük bir kutu şeklinde ve öncüllerinden yüzlerce kat hızlı olmasına rağmen bugünkü bilgisayarlardan çok daha yavaş bir işlem gücüne sahip. İniş sırasında yükseklik, eğim, hız ve motor performansı gibi verileri alıp bir sonraki adımları hesaplıyordu.

  • 1202 hata kodu (Executive Overflow - No Vac Areas)

    Ekranda görülen alarm kodu; bilgisayarın hafızasında yer kalmadığını ve dolayısıyla kendisinden talep edilen işlemleri yapabileceği kadar boş hafıza bulamadığını belirtiyor. Don Eyles'in hata kitabında "Executive Overflow - No Vac Areas" olarak geçiyor. Hamilton'ın yazdığı düzeltici rutin sayesinde bu durumda sistem yeniden başlatılıp önceliksiz görevler çıkarılarak öncelikli görevlerin yapılmasına devam edilebiliyordu.

  • 1201 hata kodu (Executive Overflow - No Core Sets)

    1202'nin kardeşi olan hata; çekirdek kümelerinde hiç boş yer kalmadığını belirten hata kodu. Apollo 11 inişi sırasında 1201 hatası da bir kez oluştu ve Hamilton'ın rutinleri sayesinde iniş hesaplamaları devam etti.

  • RAM (Rastgele Erişilebilir Bellek)

    Rehber Bilgisayarı'nın rastgele erişilebilir belleği. Eagle üzerindeki bilgisayarın RAM'i 2048 adet sözcük (komut) depolayabiliyordu; bu sözcükler 16 bit olarak temsil edildiği için toplam RAM 32.768 bite karşılık geliyordu. RAM, çalışma sırasında üzerine yazılıp işlem yapılabilen ve işlem verilerinin tutulduğu hafıza türü olarak anlatıldı.

  • ROM (Salt Okunur Bellek)

    Rehber Bilgisayarı'nda bulunan, değiştirilemeyen komutların depolandığı hafıza. Videoda bahsedilen Apollo bilgisayarında günümüz 8-bit standartlarına göre 74 Kilobayt (589.824 bit) büyüklüğünde bir ROM vardı. ROM'un üzerine yazılıp işlem yapılamayan, sadece komutların çağrılabildiği bir hafıza olduğu söylendi ve bu ROM üzerine en fazla 36.864 sözcük depolamanın mümkün olduğu ifade edildi.

  • Çekirdek kümesi (Core sets)

    Apollo bilgisayarının hafıza yapısındaki birim. Bilgisayarın hafızası 12 ayrı birimlik çekirdek kümelerinden oluşuyordu. Eagle'da 7 tane, Columbia'da 6 tane bu küme vardı. Her kümenin içindeki 12 birimden 5 tanesi veri işlemeye, 7 tanesi fazladan değişken depolamaya yarıyordu.

  • Interrupt (kesinti sinyali)

    Bilgisayara yapılan bir tür sinyal; bilgisayara yaptığı işi bırakıp o sinyale odaklanmasını söylüyor. Randevu radarından arka arkaya interrupt sinyali gelmesi beklenmeyen bir durum olarak tasarlanmıştı (radarın iki pozisyon arasında takılı kalması gibi). Sürekli interrupt geldiğinde bilgisayar işi bırakıp bu sinyali işlemek üzere kaynak ayırıyor.

  • Randevu radarı (Rendezvous radar)

    Ay modülünde bulunan ve görevi Ay'dan kalkış sonrası yörüngedeki Columbia aracının yerini tespit etmek olan radar. İniş sırasında işe yaramadığı için normalde kapalı olması gerekiyordu; ancak Buzz Aldrin'in SLEW modunda açık bırakması ve radardan gelen beklenmedik interrupt sinyalleri bilgisayara yük bindirdi.

  • SLEW modu

    Randevu radarının astronotlar tarafından yönlendirildiği mod; bu modda radar bilgisayarın kontrolünde olmuyor ve manuel olarak yönlendirilebiliyordu. Aldrin, acil durumda radarın hemen kullanılabilmesi için radarı SLEW modunda bıraktı.

  • Abort (iptal)

    Görevin iptal edilmesi durumu; videoda, bazı hataların simülasyonlarda görüldüğünde görevin iptal edilmesi ve astronotların Dünya'ya geri getirilmesi gerektiği örneği verildi. Randevu radarının çalışmasının beklenmedik interrupt üretmesi tasarımda genelde kalkış veya abort durumlarıyla ilişkilendirilmişti.

  • Executive (Yönetici) rutini

    Rehber Bilgisayarı'nda arka planda çalışan bir rutin; yeni gelen işlemleri bir öncelik sırasına koyuyor. Eğer daha öncelikli bir işlem girilirse bilgisayar onu hemen öne alıp hesaplayıp sonucu verdikten sonra kaldığı yerden devam ediyor. Ayrıca gelen istekleri ve verileri önem sırasında dizdikten sonra bir sonraki işlem için illa 1 adet boşluk bırakacak şekilde kodlanmıştı, böylece hafızanın dolması beklenmiyordu.

  • P01 komutu

    Sadece kalkış sırasında çalıştırılması gereken bir komut. Apollo 8 sırasında yedek astronot Jim Lovell'in yanlışlıkla P01 çalıştırması uçuş bilgisayarının çökmesine ve navigasyon verisinin baştan sona silinmesine yol açmıştı. Bu olay, Hamilton'a ilgili düzeltici kodu sisteme ekleme izninin verilmesine neden oldu.

  • Entegre devreler (Integrated circuits)

    Bilgisayarların küçülmesini ve hızlanmasını sağlayan elektronik bileşenler; videoda, entegre devrelerin ilk defa Apollo projesinde kullanıldığı ve bunun daha küçük ama daha hızlı bilgisayarların önünü açtığı belirtildi.

  • Moore Yasası

    Elektronik cihazların içindeki transistörlerin, yani temel işlem araçlarının her yaklaşık iki senede bir iki kat arttığını söyleyen yasa. Videoda bu yasa bağlamında 53 yıllık teknolojik farkın hiperrealistik oyunlar, kendi kendine iniş yapan roketler, 3 boyutlu simülasyonlar ve yapay zekâ gibi gelişmeleri mümkün kıldığına dair bir örnek verildi.

  • Yazılım mühendisi (Margaret Hamilton)

    NASA'nın yazılım ortağı MIT Enstrüman Laboratuvarı'nın direktörü ve Apollo Projesi'nin baş yazılım mühendisi. Videoda Margaret Hamilton'ın "yazılım mühendisi" lafının mucidilerinden biri olduğu söyleniyor. Hamilton ve ekibi, uçuş bilgisayarının hafızasının normalde kolay kolay dolmayacak şekilde tasarlanmasını ve 1202 gibi hatalar oluştuğunda sistemin yeniden başlatılarak öncelikli görevleri yapmaya devam etmesini sağlayan düzeltici rutinleri yazdı.

  • Apollo in Real Time

    Apollo 11 görevindeki astronotlar ve Houston yer kontrol ekibinin konuşmalarını saniye saniye dinleyebileceğiniz bir web sitesi. Videoda bu site üzerinden 1202 hatasının ilk alındığı andan itibaren konuşmaları dinleyebileceğiniz ve görev anlarını gerçek zamanlı deneyimleyebileceğiniz önerildi.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • O dönemde 'computer' kelimesi hep makineler için kullanılıyordu.

    Eskiden 'computer' terimi gerçek anlamda hesap yapan insanları (çoğunlukla kadınlar) ifade ediyordu; makinalar daha sonra 'computer' adını almıştır.

  • Apollo bilgisayarları günümüz bilgisayarlarıyla benzer hız ve bellek kapasitesine sahipti.

    AGC günümüz cihazlarına göre çok yavaştı (yaklaşık 43 kHz) ve bellek kapasitesi çok sınırlıydı (RAM 2048 sözcük gibi), dolayısıyla çok farklı kısıtları vardı.

  • Apollo 8 ve 10 gibi önceki görevler Ay'a inişin güvenliğini tamamen garanti ediyordu.

    Apollo 8 ve 10 Ay etrafında başarıyla döndüler ama bu tek başına Ay'a inişin tüm risklerini ortadan kaldırmazdı; iniş hâlâ çok riskli ve deneyimsel bir süreçti.

  • 1202 hatası otomatik olarak görevin iptalini gerektirirdi.

    Simülasyonlarda 1202 iptal gerektirebilirken, Apollo 11'de yer kontrol ekibinin tecrübesi ve Hamilton'ın hata-yönetim kodu sayesinde hatalar tolere edilip inişe devam edilmesine karar verildi.

  • Randevu radarının açık kalması, tek başına bilgisayarın hata vermesinin beklenen bir sonucu değildi.

    Tasarımcılar radarın takılı kalması durumunda interrupt sinyallerinin gelmesini öngörmüşlerdi, ancak randevu radarının beklenmedik faz farkından sürekli interrupt üretmesi iniş sırasında beklenmeyen bir yüke yol açtı.

  • Yazılım hataları veya yazılımcılar görev başarısı üzerinde ikincil önemdedir.

    Margaret Hamilton ve ekibinin yazılımı doğrudan görev başarısını ve astronotların güvenliğini etkiledi; yazılım hataların tolere edilmesini ve operasyonların devamını sağladı.

  • Bellek taşması (overflow) sistemi tamamen çökertir ve veri kaybı kaçınılmazdır.

    Hamilton'ın önceliklendirme ve yeniden başlatma rutinleri sayesinde bellek taşması durumlarında önemsiz görevler atılarak öncelikli işlemler korunabildi ve veri kaybı önlendi.

Sorular

  • Apollo 11'de 1202 alarmı ne anlama geliyordu?

    1202, 'Executive Overflow - No Vac Areas' yani yönetici rutininin bellek için boş alan bulamaması anlamına geliyordu.

  • 1202 alarmının nedeni neydi?

    Randevu radarının SLEW modunda bırakılması ve radar devrelerindeki faz farkı nedeniyle sürekli interrupt sinyalleri üretilmesi, bilgisayar belleğinin dolmasına yol açtı.

  • Neden Buzz Aldrin radarı kapatmadı?

    Aldrin, acil bir durumda radarı hemen kullanabilmek için ısınma süresini beklemek istemediği ve görev bilinciyle kendi inisiyatifiyle radarı açık bıraktığı için kapatmadı.

  • Apollo bilgisayarı ne kadar güçlüydü?

    AGC yaklaşık 43 kHz hızında çalışıyor, RAM'i 2048 sözcük (16-bit sözcüklerle ~32.768 bit) ve fiziksel olarak ~17x32x61 cm boyutlarındaydı; günümüz cihazlarına göre çok kısıtlıydı.

  • Margaret Hamilton'ın rolü neydi ve nasıl yardımcı oldu?

    Hamilton, Apollo yazılımının baş mühendisi olarak yönetici ve hata-yönetim rutinlerini tasarladı; bu rutinler 1202/1201 hatalarında önceliksiz işleri atıp öncelikli hesaplamalara devam ederek inişi kurtardı.

  • Eğer 1202 alarmı çözülmeseydi ne olurdu?

    Simülasyonlarda 1202 görüldüğünde görev iptali gerekiyordu; eğer düzeltme rutini ve yer kontrolünün devam kararları olmasaydı iniş iptal edilebilir veya daha kötü sonuçlar doğurabilirdi.

  • Astronotlar neden 1202 kodunu bilmiyorlardı?

    1202 kodu yedek ekiplerin simülasyonlarında teste edilmiş ve Armstrong/Aldrin ekiplerinin simülasyonlarında yer almamıştı; bu yüzden onlar koda aşina değildi.

  • Apollo 8 görevinde yaşanan P01 olayı neden önemliydi?

    Apollo 8'de yanlışlıkla P01 komutu çalıştırılıp navigasyon verileri silindi; bu olay Hamilton'ın hatalara karşı koyan kodu geliştirmesi için gerekçelerden biri oldu ve Apollo 11'de veri kaybı yaşanmamasını sağladı.

  • Apollo görevlerinde kullanılan bilgisayar donanımı neden küçük olsa da önemliydi?

    Apollo, entegre devreleri erken kullanan projelerden olup, donanımı küçültüp yeterli hız ve fonksiyon sağlayarak modern bilgisayar teknolojisinin gelişimine katkıda bulundu.

  • 1202 alarmı kaç kez ve 1201 kaç kez oluştu?

    Apollo 11 inişi boyunca 1202 alarmı 5 kez, 1201 alarmı ise 1 kez meydana geldi.

Ön Bilgiler

  • Temel bilgisayar terimleri bilgisi (RAM, ROM, bit, sözcük, Hz)
  • Gerçek zamanlı sistemlerin ve interrupt mekanizmasının temel mantığı
  • Apollo görev yapısı ve Ay iniş/komuta modüllerinin farkı hakkında temel bilgi
  • Basit elektronik kavramları (devre, faz farkı, entegre devreler)
  • Temel tarih bilgisi: Apollo programının önemi ve zaman çizelgesi

Tarihsel Bağlam

  • Apollo 11 Ay'a inişi (20 Temmuz 1969) - Neil Armstrong ve Buzz Aldrin'in Ay yüzeyine ilk insan inişi; Eagle inişi sırasında 1202/1201 alarmı oluştu
  • Apollo 8 insanlı Ay yörüngesi uçuşu (21–27 Aralık 1968) - Jim Lovell, William Anders ve Frank Borman ile Ay etrafında dönüldü; görev sırasında P01 hatası nedeniyle navigasyon verisi silindi ve 9 saatlik onarım yapıldı
  • Apollo 10 Ay etrafı test uçuşu (Mayıs 1969) - Ay etrafında dönüp başarıyla Dünya'ya dönüldü
  • Apollo program döneminde iniş aracı tasarımı: Eagle (iniş modülü) ve Columbia (yörünge aracı) ayrımı (1960'lar)
  • Apollo 11 inişi sırasında 1202/1201 bilgisayar alarmı (20 Temmuz 1969) - bilgisayar hafıza taşması (Executive Overflow) alarmı verildi
  • Randevu radarı SLEW modunda bırakılması ve bunun bilgisayara sürekli interrupt göndermesi (Apollo 11 inişi, 20 Temmuz 1969) - Buzz Aldrin'in radarın kapatılmaması kararı kesintilere neden oldu
  • Margaret Hamilton'ın Apollo yazılımlarını geliştirmesi ve hata kurtarma rutinleri (1960'lar) - 'Executive' yönetici rutini ve 1202/1201 durumlarında sistemin öncelikli görevleri sürdürmesini sağlayan yazılımlar
  • Entegre devrelerin Apollo projesinde yaygın kullanımı ve bilgisayarların miniaturizasyonu (1960'lar)
  • Moore Yasası'nın formülasyonu ve etkisi (1965 ve sonrası) - yarı iletkenlerin ve işlemci yoğunluğunun hızlı artışı
  • Erken bilgisayar/mainframe dönemi: 'makina bilgisayarlar' ve insan bilgisayarlar uygulamaları (20. yüzyıl ortaları)
  • Simülasyonlarda ve yedek ekipte 1202 hatasının test edilmesi (Apollo öncesi simülasyonlar, 1960'lar) - James Lovell ve William Anders'in simülasyonlarında 1202 kodu bilinmekteydi
  • Margaret Hamilton ve ekibinin Apollo yazılımı kaynak kodu ve dokümantasyon çalışmaları (1960'lar)
  • Hidden Figures filmi referansı (2016) - erken NASA dönemindeki insan bilgisayarlar ve dönemin bilimsel/teknolojik ortamına dair popüler kültür anlatısı
  • Uzay Mekiği (Space Shuttle) programı dönemi (1981–2011) - Columbia gibi mekikler astronotları Uluslararası Uzay İstasyonu'na taşıdı
  • Space Shuttle Columbia felaketi (1 Şubat 2003) - STS-107 dönüşünde Columbia mekiğinin parçalanması ve 7 mürettebatın ölümü; komutan Rick Husband'ın kaybı
  • 20. Yüzyıl
  • 1960'lar
  • 20. Yüzyıl ortaları
  • 1965 ve sonrası
  • 1981-2011
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Neil Armstrong

    Apollo 11 iniş modülünün (Eagle) komutanı; iniş esnasında görevdeydi.

  • Buzz Aldrin

    Eagle yardımcı pilotu; randevu radarını kapatmayarak 1202 hatasının oluşmasına katkıda bulunduğunu sonradan itiraf etti.

  • Michael Collins

    Columbia yörünge aracında kalarak Ay yüzeyine inemeyen astronot.

  • Don Eyles

    Eagle iniş modülünün kodlarından sorumlu mühendislerden biri; 1202 hatasının nedenini analiz eden kişi.

  • Margeret Hamilton

    Apollo Projesi'nin baş yazılım mühendisi; 1202/1201 gibi durumları yöneten düzeltici kodları geliştirdi (videoda 'Margeret Hamilton' olarak geçiyor).

  • James Lovell

    Armstrong ve Aldrin ekibinin simülasyonlarında test edilmemiş hata kodlarını daha önce görmüş yedek astronot; ayrıca Apollo 8 görevinde P01 hatasını tetikleyen astronot (videoda 'Jim Lovel' varyantıyla anılıyor).

  • William Anders

    James Lovell ile birlikte yedek astronot ekibinde anıldı.

  • Charles Duke

    Houston Yer Kontrol'den bir uçuş direktörü; 1202 hatasını gördükten sonra "Tıpkı önceden aldığımız hatalar gibi" diyerek inişe devam önerdi.

  • Lauren

    Apollo 8 geliştirme döneminde Hamilton ile işyerine gelip bilgisayarlarda oynayan kızı; bir P01 komutuna basarak simülasyonda sorun yarattı (öykü bağlamında anıldı).

  • Bill Murray

    Videoda hicivsel bir alıntıda adı geçti: "Bill Murray'in dediği gibi..."

  • Rick Husband

    Texas Tech Üniversitesi mezunu; Columbia mekiğinin komutanıydı ve Columbia felaketinde yaşamını yitirdi.

  • William McCool

    Columbia mekiğinin pilotu; Columbia kazasında ölen mürettebattan biri; videoda babasının anlatısı bağlamında anıldı.