Dişsiz Kıyamet: Fillerin Dişleri Neden Yok Oluyor?

581 B görüntülenme28.10.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıFillerin Modern Evrimi: Filler 80 Yıldır, Giderek Dişsiz Olacak Şekilde Evrimleşiyorlar!
Derinlemesine

Özet

Video, yasadışı fildişi avcılığı nedeniyle filler arasında dişsizliğin nasıl hızla yayıldığını, bunun evrimsel ve genetik mekanizmalarını ve ekosistem ile koruma sonuçlarını açıklıyor. AMELX ve MEP1a gibi genlerin rolü, doğal seçilim ile yapay seçilim farkları ve evrimin hızına dair yaygın yanlış anlamalar tartışılıyor.

Terimler

  • tusk (fildişi)

    Halbuki filler, bizim onlardan çaldığımız "tusk" denen bu büyük dişlerine muhtaçlar. Bu dişler, sizin ağzınızdaki üst kesici dişlerin, yani şu ön 4 dişin dışta kalan ikisinin kontrolsüz büyümesiyle evrimleşti. Filler, bu dişlerini kullanarak toprağı kazıyorlar, cisimleri kaldırıyorlar, besin topluyorlar, ağaç gövdelerini soyup yiyorlar ve kendilerini savunuyorlar.

  • evrim

    Evrim bir doğa yasası ve tüm canlılar, hatta teknik olarak evrimin kriterlerini sağlayan her nesne grubu bu yasaya uymak zorunda. Evrimsel değişim de aynen böyle. Evrim bir doğa yasası ve tüm canlılar, hatta teknik olarak evrimin kriterlerini sağlayan her nesne grubu bu yasaya uymak zorunda. Evrim bir doğa yasası ve hiçbir canlı bilerek veya isteyerek evrimleşmiyor.

  • makroevrim

    Makroevrimi, yani gözlenebilir fiziksel özelliklerin evrimini görmek için illâ milyonlarca yıl beklemek gerekmiyor. Makroevrimi gözlemek için de evrimin farklı evrelerini yansıtan türlere bakmamız yeterli.

  • doğal seçilim

    Adaptasyonun tanımı zaten doğal seçilim yoluyla evrim demek. Evrimden söz edebilmek için, seçilen özelliğin hayatta kalma veya üreme başarısını etkilemesi gerekiyor. Yoğun avcı baskısı altında, bu çeşitlilik içindeki avantajlı özellikler, mesela bu örnekte dişsizler, en kolay hayatta kalıp en çok ürüyorlar.

  • yapay seçilim

    Normalde yapay seçilim, bir türün, genellikle insanların kendi arzu ettikleri özellikleri seçerek canlıların evrimini yönlendirmesi demek. Mesela daha çok tanesi olan teosinteleri sürekli seçerek, bugünkü mısırı evrimleştirdik.

  • adaptasyon

    Doğada "sadece adaptasyon" diye bir şey yok. Adaptasyonun tanımı zaten doğal seçilim yoluyla evrim demek. Eğer bir şey adaptasyon ise, evrim olmak zorunda, nokta.

  • modifikasyon

    Bu tür değişimlere, modifikasyon diyoruz. Canlıyı modifiye ediyorsunuz ama hayatta kalma ve üreme başarısı değişmiyor. Ama bu müdahale ne zaman ki hayatta kalma veya üreme başarısını anlamlı ve süreğen bir şekilde etkilemeye başlıyor, orada modifikasyon değil, adaptasyon, yani doğal seçilim devreye giriyor.

  • seçilim baskısı

    İşte kaçak avcılığın sebep olduğu bu güçlü seçilim baskısı, özellikle de dişi fillerde son 80-90 yılda dişsizliğin baskın karaktere dönüşmesine neden oldu. Yoğun avcı baskısı altında, bu çeşitlilik içindeki avantajlı özellikler, mesela bu örnekte dişsizler, en kolay hayatta kalıp en çok ürüyorlar.

  • gen

    Araştırmacılar, bu hızlı evrimin başrolünde 2 gen olduğunu buldular: AMELX ve MEP1a. Her iki gen de bir filin tusk dişlerinin farklı kısımlarının gelişimini etkiliyor. Yapılan müdahale, o özelliği veren genlerin sıklığının da artmasını veya azalmasını sağlıyor mu, sağlamıyor mu? Sağlıyorsa, adaptasyon ve evrim.

  • AMELX

    Ki tesadüfe bakın ki AMELX geni, insanlarda da 4 azı dişinden dıştaki ikisinin büyümesini kontrol ediyor ve bu gen silinecek olursa, kadınlarda kesici dişler hiç gelişmiyor.

  • MEP1a

    Araştırmacılar, bu hızlı evrimin başrolünde 2 gen olduğunu buldular: AMELX ve MEP1a. Her iki gen de bir filin tusk dişlerinin farklı kısımlarının gelişimini etkiliyor.

  • HCCS

    Erkeklerde ise bu genin HCCS isimli komşu bir genle bir arada silinmesi, ölüme neden oluyor. İşte dişi fillerde dişsizliğin, erkek fillerden daha hızlı evrimleşmesinin nedeni de bu: Erkek filler bu genetik mekanizma yoluyla dişsizliği kalıtamıyorlar bile, çünkü daha doğmadan ölüyorlar.

  • ekosistem mühendisleri

    Ve filler, ekosistem mühendisleri oldukları için, yani kendi yaşam alanlarını dönüştürürken diğer türlere yaşam alanları yarattıkları için, kilit türler olarak görülüyorlar. Yok olmaları halinde, belli ekosistemler zincirleme olarak çökecek.

  • kaçak fildişi avcılığı

    Son asır içindeki yasadışı fildişi kaçakçılığı nedeniyle filler, dişsiz olacak biçimde evrimleşmeye başladılar. Takı ve süs eşyası üretimi için kaçak fildişi avcılığı yapılıyor. Özellikle Doğu Asya'daki fildişi takı ve süs eşyaları zenginlik ve iyi şans sembolü olarak görülüyor. Ayrıca fildişleri, güya kimseye zararı olmayan "alternatif tıp" saçmalıklarında da kullanılıyor.

  • fosiller

    Ama fosillere, genlere, fizyolojiye, anatomiye ve diğer veri hatlarına bakarak, bu uzun zaman dilimlerinde olan biteni keşfedebiliyoruz.

  • üreme başarısı

    Evrimden söz edebilmek için, seçilen özelliğin hayatta kalma veya üreme başarısını etkilemesi gerekiyor. Dişsizler, dişlilere göre daha çok ürediklerinde, gelecek nesil de ebeveynlerinden kısa dişlere neden olan bu gen kopyalarını miras alıyor.

  • soy tükenmesi

    Erkek filler bu genetik mekanizma yoluyla dişsizliği kalıtamıyorlar bile, çünkü daha doğmadan ölüyorlar. Dolayısıyla erkekler üzerindeki seçilim baskısı, dengelenebilir türden değil ve bu şiddette devam ederse, soy tükenmesine neden olacak.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Evrim mutlaka milyonlarca yıl alır; biz gözleyemeyiz.

    Evrim bazen çok yavaş olsa da, güçlü ve yönlü seçilim baskılarında (ör. yoğun avcılık) nesiller içinde hızlı değişimler ve makroevrimsel görünümler gözlenebilir.

  • Filler dişsiz olmak gerektiğini biliyor veya isteyerek dişsiz yavru doğuruyor.

    Evrim bilinçli bir süreç değil; rastgele varyasyonlar vardır ve çevresel seçilim hangisinin daha başarılı olduğunu belirler, canlıların bilgisi veya niyeti rol oynamaz.

  • Dişlerin azalması sadece fiziksel aşınma/kesilme yüzünden genetik olarak köreliyor.

    Sürekli fiziksel aşınma veya kesme bireyin fenotipini geçici değiştirir ama genetik değişim sadece hayatta kalma/üremeyi nesiller boyu etkilediğinde seçilim yoluyla olur; burada ana etken avcılık kaynaklı seçilimdir.

  • Bu olay yapay seçilim örneğidir (insanların bilinçli olarak seçmesiyle oluşuyor).

    Kaçak avcılık insanların neden olduğu bir baskı olsa da, insanların amaçlı ıslahı veya seçimi olmadığı için gen frekansındaki değişim doğal seçilim sürecinin bir örneğidir.

  • Adaptasyon ile evrim farklı şeyler; 'sadece adaptasyon' denilebilir.

    Bilimsel tanıma göre adaptasyon, doğal seçilim yoluyla oluşan evrimsel değişimdir; dolayısıyla adaptasyon varsa evrim de vardır.

  • Mutasyonlar veya evrim canlıların 'istemesi' veya 'karar vermesi' ile oluşur.

    Mutasyonlar rastgeledir ve organizmaların isteğiyle meydana gelmez; seçilim bu rastgele varyantlar arasından uygun olanları artırır.

  • Kısa süreli bireysel değişimler (ör. saç kesimi, sünnet) otomatik olarak evrimsel değişime yol açar.

    Bireysel modifikasyonlar kalıtsal değişiklikler değildir; yalnızca eğer bu müdahaleler nesiller boyu hayatta kalma/üremeyi anlamlı şekilde etkilerse seçilim yoluyla gen frekansını değiştirebilirler.

  • Dişlerin yok olması filler için zararsız veya önemsizdir.

    Tusklar filler için önemli işlevlere sahiptir; bu dişlerin kaybı hem bireysel yaşamı hem de ekosistem işlevlerini etkileyebilir.

  • Evrim olması için türlerin tamamen farklı formlara (ör. filler kuş olsun) dönüşmesi gerekir.

    Evrim, fenotip frekanslarının ve genetik yapının değişmesi demektir; dramatik dönüşümler uzun zaman alabilir ama evrim her boyutta ve hızda gerçekleşebilir ve fosil/genetik kayıtlar büyük değişimleri belgelemektedir.

Sorular

  • Dişsiz Kıyamet: Fillerin dişleri neden yok oluyor?

    Baskın sebep yasadışı fildişi avcılığı; avcılar büyük dişli bireyleri öldürdükçe dişsiz bireyler daha çok hayatta kalıp ürüyor ve dişsizlik gen frekansı artıyor.

  • Evrim nasıl olur da 80 yıl kadar kısa bir sürede yaşanabilir?

    Çok güçlü, yönlü ve tutarlı bir seçilim baskı (ör. yoğun kaçak avcılık) altında fenotip frekansları nesiller içinde hızla değişebilir; hızlı evrim örnekleri mümkündür.

  • Fillerin dişlerini kaybetmesi gerçekten evrim mi, yoksa sadece bir adaptasyon mu?

    Adaptasyon doğal seçilim yoluyla oluşan evrimsel değişim demektir; yani dişsizlik doğal seçilim sonucu adaptasyon ise bunun kendisi evrimdir.

  • Filler bilerek dişsiz yavrular mı doğuruyorlar?

    Hayır; organizmalar bilerek evrimleşmezler; popülasyon içindeki rastgele varyasyonlar arasından çevreye daha uygun olanlar seçilir.

  • Dişlerin körelmesi mekanik olarak (sürekli kesilme vs.) mi oluyor, sünnet örneğinde olduğu gibi?

    Hayır; mekanik müdahale bireylerin fenotipini değiştirsede bu direkt olarak genleri veya soyun gen frekansını değiştirmez; yalnızca eğer müdahale hayatta kalma/üremeyi nesiller boyu etkilerse seçilim yoluyla gen frekansını değiştirebilir.

  • Bu süreç yapay seçilim mi yoksa doğal seçilim mi?

    Bu doğal seçilim örneğidir çünkü seçilim insan eylemlerinden kaynaklansa da insanlar amaçlı bir ıslah veya yetiştirme programı yürütmüyor; kaçak avcılığın oluşturduğu baskı doğal seçilim gibi işliyor.

  • Hangi genler dişsizliğe katkıda bulunuyor?

    Çalışmada AMELX ve MEP1A genleri diş gelişimini etkileyen adaylar olarak bulundu; AMELX benzer işlevleri insan diş gelişiminde de kontrol ediyor.

  • Neden bazı popülasyonlarda dişsizlik oranı çok yüksek (ör. %98)?

    Yoğun ve uzun süreli seçilim baskısı (tarihsel ve bölgesel olarak yoğun kaçak avcılık) sonucunda kısa sürede dişsizlik gen frekansları çok yükselmiştir; Addo örneğinde bu durum norm haline gelmiştir.

  • Dişsizlik yaygınlaşmasının ekosistem ve koruma sonuçları neler olabilir?

    Filler ekosistem mühendisleridir; dişsizliğin yaygınlaşması popülasyon dinamiklerini ve ekosistem işlevlerini etkileyebilir; ayrıca popülasyon genetik çeşitliliği ve uzun vadeli dayanıklılık azalabilir.

  • Erkek ve dişi filler neden farklı hızlarda evrimleşiyor?

    Bazı genetik mekanizmalar erkeklerde embriyonik ölümle sonuçlanabildiğinden (örneğin belli gen silinmeleri), dişsizlikteki kalıtsal değişiklikler dişilerde daha hızlı yayılabilirken erkeklerde aynı mekanizma kalıtılamaz.

Ön Bilgiler

  • Evrimsel biyoloji temelleri (doğal seçilim, adaptasyon kavramları)
  • Temel genetik bilgisi (gen, alel, mutasyon, kalıtım)
  • Popülasyon genetiği kavramlarına giriş (gen frekansları, seçilim baskısı)
  • Ekoloji temelleri (ekosistem, kilit tür kavramı, ekosistem mühendisliği)
  • Temel istatistiksel okuryazarlık (oranlar, yüzdeler)
  • Biyolojik zaman ölçekleri ve fosil kanıtları hakkında genel bilgi

Tarihsel Bağlam

  • Mozambik İç Savaşı, 1977-1992 — savaş sırasında fildişi avcılığının kontrolsüz biçimde artması
  • Mozambik çalışması bulgusu, 1977-1992 dönemi içinde 15 yılda dişsiz fil oranının %18.5'ten %50.9'a yükselmesi
  • Addo Fil Ulusal Parkı gözlemi — dişi filler arasında dişsizlik oranının %98'e ulaşması
  • Günümüzde Çin gözlemi — Çin'deki fillerin neredeyse yarısının diş üretemeyen bireylerden oluşması
  • Son dönemde yayınlanan raporlar — Asya fillerinde dişsizlik oranlarının %10 ila %40 arasında raporlanması
  • Evrim Ağacı'nın dişsiz filler konusundaki yayını, 2011
  • Science dergisinde yayımlanan makale, 'Fildişi Kaçakçılığı ve Afrika Fillerinde Dişsizliğin Hızlı Evrimi' — AMELX ve MEP1a genlerinin dişsizliği etkileyen genetik mekanizmalar olarak tespit edilmesi
  • Genetik bulgu — AMELX geninin dosya silinmesinin insanlarda ve fillerde diş gelişimini etkilediğine dair tespitle ilişkilendirilmesi
  • Tarımsal yapay seçilim örneği — teosintelerin seçilerek bugünkü mısırın evrimleşmesi (yapay seçilimle bitki evrimi örneği)
  • Bilimsel zaman ölçekleri vurgusu — fil evriminin fosiller ve genler aracılığıyla 60 milyon yıla ait kanıtlarla gösterilmesi
  • Evrimsel süre vurgusu — bazı evrimsel değişimlerin 25-30 milyon yıl sürdüğünün belirtilmesi
  • İnsan türünün varlığına ilişkin süre bildirimi — insan türünün yaklaşık 300.000 yıldır var olduğunun belirtilmesi
  • 20. yüzyıl
  • 21. yüzyıl / günümüz
  • son 80-90 yıl
  • 80 yıl
  • 15 yıl
  • 1977-1992
  • 300.000 yıl
  • 25-30 milyon yıl
  • 60 milyon yıl

Kişiler

  • Letitia Landon

    Videoda alıntılanan ve 'İnsanlar, anlamadıkları şeylerden nefret etmeye hazırdırlar.' sözüyle yer alan kişi.