- tusk (fildişi)
Halbuki filler, bizim onlardan çaldığımız "tusk" denen bu büyük dişlerine muhtaçlar. Bu dişler, sizin ağzınızdaki üst kesici dişlerin, yani şu ön 4 dişin dışta kalan ikisinin kontrolsüz büyümesiyle evrimleşti. Filler, bu dişlerini kullanarak toprağı kazıyorlar, cisimleri kaldırıyorlar, besin topluyorlar, ağaç gövdelerini soyup yiyorlar ve kendilerini savunuyorlar.
- evrim
Evrim bir doğa yasası ve tüm canlılar, hatta teknik olarak evrimin kriterlerini sağlayan her nesne grubu bu yasaya uymak zorunda. Evrimsel değişim de aynen böyle. Evrim bir doğa yasası ve tüm canlılar, hatta teknik olarak evrimin kriterlerini sağlayan her nesne grubu bu yasaya uymak zorunda. Evrim bir doğa yasası ve hiçbir canlı bilerek veya isteyerek evrimleşmiyor.
- makroevrim
Makroevrimi, yani gözlenebilir fiziksel özelliklerin evrimini görmek için illâ milyonlarca yıl beklemek gerekmiyor. Makroevrimi gözlemek için de evrimin farklı evrelerini yansıtan türlere bakmamız yeterli.
- doğal seçilim
Adaptasyonun tanımı zaten doğal seçilim yoluyla evrim demek. Evrimden söz edebilmek için, seçilen özelliğin hayatta kalma veya üreme başarısını etkilemesi gerekiyor. Yoğun avcı baskısı altında, bu çeşitlilik içindeki avantajlı özellikler, mesela bu örnekte dişsizler, en kolay hayatta kalıp en çok ürüyorlar.
- yapay seçilim
Normalde yapay seçilim, bir türün, genellikle insanların kendi arzu ettikleri özellikleri seçerek canlıların evrimini yönlendirmesi demek. Mesela daha çok tanesi olan teosinteleri sürekli seçerek, bugünkü mısırı evrimleştirdik.
- adaptasyon
Doğada "sadece adaptasyon" diye bir şey yok. Adaptasyonun tanımı zaten doğal seçilim yoluyla evrim demek. Eğer bir şey adaptasyon ise, evrim olmak zorunda, nokta.
- modifikasyon
Bu tür değişimlere, modifikasyon diyoruz. Canlıyı modifiye ediyorsunuz ama hayatta kalma ve üreme başarısı değişmiyor. Ama bu müdahale ne zaman ki hayatta kalma veya üreme başarısını anlamlı ve süreğen bir şekilde etkilemeye başlıyor, orada modifikasyon değil, adaptasyon, yani doğal seçilim devreye giriyor.
- seçilim baskısı
İşte kaçak avcılığın sebep olduğu bu güçlü seçilim baskısı, özellikle de dişi fillerde son 80-90 yılda dişsizliğin baskın karaktere dönüşmesine neden oldu. Yoğun avcı baskısı altında, bu çeşitlilik içindeki avantajlı özellikler, mesela bu örnekte dişsizler, en kolay hayatta kalıp en çok ürüyorlar.
- gen
Araştırmacılar, bu hızlı evrimin başrolünde 2 gen olduğunu buldular: AMELX ve MEP1a. Her iki gen de bir filin tusk dişlerinin farklı kısımlarının gelişimini etkiliyor. Yapılan müdahale, o özelliği veren genlerin sıklığının da artmasını veya azalmasını sağlıyor mu, sağlamıyor mu? Sağlıyorsa, adaptasyon ve evrim.
- AMELX
Ki tesadüfe bakın ki AMELX geni, insanlarda da 4 azı dişinden dıştaki ikisinin büyümesini kontrol ediyor ve bu gen silinecek olursa, kadınlarda kesici dişler hiç gelişmiyor.
- MEP1a
Araştırmacılar, bu hızlı evrimin başrolünde 2 gen olduğunu buldular: AMELX ve MEP1a. Her iki gen de bir filin tusk dişlerinin farklı kısımlarının gelişimini etkiliyor.
- HCCS
Erkeklerde ise bu genin HCCS isimli komşu bir genle bir arada silinmesi, ölüme neden oluyor. İşte dişi fillerde dişsizliğin, erkek fillerden daha hızlı evrimleşmesinin nedeni de bu: Erkek filler bu genetik mekanizma yoluyla dişsizliği kalıtamıyorlar bile, çünkü daha doğmadan ölüyorlar.
- ekosistem mühendisleri
Ve filler, ekosistem mühendisleri oldukları için, yani kendi yaşam alanlarını dönüştürürken diğer türlere yaşam alanları yarattıkları için, kilit türler olarak görülüyorlar. Yok olmaları halinde, belli ekosistemler zincirleme olarak çökecek.
- kaçak fildişi avcılığı
Son asır içindeki yasadışı fildişi kaçakçılığı nedeniyle filler, dişsiz olacak biçimde evrimleşmeye başladılar. Takı ve süs eşyası üretimi için kaçak fildişi avcılığı yapılıyor. Özellikle Doğu Asya'daki fildişi takı ve süs eşyaları zenginlik ve iyi şans sembolü olarak görülüyor. Ayrıca fildişleri, güya kimseye zararı olmayan "alternatif tıp" saçmalıklarında da kullanılıyor.
- fosiller
Ama fosillere, genlere, fizyolojiye, anatomiye ve diğer veri hatlarına bakarak, bu uzun zaman dilimlerinde olan biteni keşfedebiliyoruz.
- üreme başarısı
Evrimden söz edebilmek için, seçilen özelliğin hayatta kalma veya üreme başarısını etkilemesi gerekiyor. Dişsizler, dişlilere göre daha çok ürediklerinde, gelecek nesil de ebeveynlerinden kısa dişlere neden olan bu gen kopyalarını miras alıyor.
- soy tükenmesi
Erkek filler bu genetik mekanizma yoluyla dişsizliği kalıtamıyorlar bile, çünkü daha doğmadan ölüyorlar. Dolayısıyla erkekler üzerindeki seçilim baskısı, dengelenebilir türden değil ve bu şiddette devam ederse, soy tükenmesine neden olacak.