Yüksekten Düşen 1 TL Madeni Para Sizi Öldürebilir mi?

525 B görüntülenme24.02.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Özet

Yüksek bir binanın tepesinden bırakılan 1 TL madeni paranın, hava sürtünmesi ve terminal hız etkileri nedeniyle ölümcül olup olmayacağını hesaplamalarla inceleyen video; ayrıca yağmur damlası, bıçak düşmesi, vakum altında hızlanma ve serseri kurşunların tehlikesi gibi ilgili örnekler ele alınıyor.

Terimler

  • Serbest düşme

    Cismi fırlatmıyoruz, sadece Dünya'nın sabit sayılabilecek kütleçekim kuvveti etkisi altında serbestçe düşmesine izin verdiğimiz durum; yani cismin üzerine sadece (ihmal edilebilecek dış kuvvetler yoksa) yerçekimi kuvvetinin etki ettiği düşme hareketi.

  • Kütleçekim kuvveti

    Bir cismin Dünya tarafından çekilmesini sağlayan kuvvet; büyüklüğü cismin kütlesi ile Dünya'nın kütleçekim ivmesi (9.80665 m/s²) çarpımıyla bulunur.

  • Kütleçekim ivmesi (g)

    Dünya yüzeyinde serbest düşen cisimlerin ivmelenmesini veren sabit değer; videoda verilen sayısal değeri 9.80665 metre bölü saniyekaredir.

  • Hava sürtünmesi

    Havanın cisim üzerine düşme yönünün aksi yönde uyguladığı kuvvet; bu kuvvet cismin hızlandıkça artar ve bir süre sonra yerçekimi kuvvetine eşit hale gelerek net kuvveti sıfıra getirir.

  • Terminal hız

    Cismin hava sürtünmesi ile yerçekiminin eşitlendiği nokta sonucu ulaştığı sabit maksimum hız; bu noktada net kuvvet sıfır olduğu için cisim daha fazla hızlanamaz.

  • Terminal hız formülü

    Terminal hızı hesaplamak için kullanılan denklem; videoda formül doğrudan yazılmasa da terminal hızın cismin kütlesi, yerçekimi ivmesi, hava yoğunluğu, sürtünme katsayısı ve kesit alanına bağlı olduğu ve bu formülle paranın saniyede 15 metre (saatte 54 km) maksimum hıza ulaşabildiğinin bulunduğu açıklanır.

  • Kesit alanı

    Cismin hava akımına maruz kalan yüzey alanı; videoda paranın yatay düşeceği varsayılarak, çapından hesaplanan kesit alanının ~540 mm² olduğu ve kesitin bir daire olduğu belirtilir.

  • Hava sürtünme katsayısı (drag coefficient)

    Bir cismin aerodinamik özelliğini, yani havayla etkileşiminden dolayı oluşan sürtünmenin niceliğini belirten katsayı; örneğin bir dairenin (diskin) sürtünme katsayısı yaklaşık 0.47 olarak alınmıştır, bıçağın ovalimsi kesitinin katsayısı ise ~1.6 olarak kullanılmıştır.

  • Hava yoğunluğu

    Havanın birim hacimdeki kütlesi; videoda deniz seviyesindeki tipik değer olarak 1.225 kilogram/metreküp verilmiştir ve terminal hız hesaplarında kullanılır.

  • İvmeli hareket

    Serbest düşme sonrası cismin başlangıçta hızlanarak hareket ettiği süreç; videoda paranın terminal hıza ulaşmak için 1.53 saniye kadar ivmeli hareket yaptığı ve bu sürede yalnızca ~11.5 metre düştüğü açıklanır.

  • Basınç

    Bir yüzeye uygulanan kuvvetin o yüzey alanına bölünmesiyle bulunan büyüklük; videoda çarpma anında cismin uyguladığı kuvvetin yüzey alanına bölünmesiyle hesaplanan basınçtan bahsedilir ve basınç birimleri olarak megapaskal (MPa) kullanılmıştır.

  • Sıkışma mukavemeti

    Bir malzemenin (burada kafatasının) sıkıştırmaya karşı dayanımı; videoda kafatasımızın sıkışma mukavemetinin minimum 20–25 megapaskal civarında olduğu belirtilir.

  • Newton'un 3. yasası

    Her etkiye karşı eşit ve zıt yönlü bir tepki vardır prensibi; videoda bu yasa gereği, bıçağın saplandığı cisme uyguladığı kuvvetin aynısının bıçağın kendisine de uygulanacağını ve bunun bıçağın kırılması/have etkileri açısından önemli olduğunu vurgulanır.

  • Aerodinamik

    Bir cismin havayla etkileşiminde gösterdiği davranışa ilişkin özellik; videoda 'para gibi aerodinamik olmayan cisimlerin' daha alçaktan bile bırakıldıklarında rüzgâr ve hava akımları nedeniyle farklı davranabileceği ve bazen daha etkili olabileceği belirtilir.

  • Vakum (atmosferin olmaması)

    Havanın (atmosferin) olmadığı ortam; videoda atmosfer kaldırıldığında hava sürtünmesi olmayacağından bir madeni paranın 300 metrede çok daha yüksek (örneğin 276 km/s) hızlara ulaşabileceği ve bunun kafada çok yüksek basınç yaratabileceği örneklendirilir.

  • Serseri kurşun

    Havaya sıkılan ve daha sonra düşerek insanların zarar görmesine neden olabilen mermiler; videoda serseri kurşunların ateşlenen silahın ve merminin türüne bağlı olarak çok uzak mesafelere gidip masum kişilere zarar verebileceği ve özellikle yukarıdan düşmeleri nedeniyle hayati organlara çarpma ihtimalinin yüksek olduğu anlatılır.

  • Kinetik enerji

    Hareket halindeki cismin sahip olduğu enerji; videoda mermilerin kinetik enerjilerini ısıya ve potansiyel enerjiye çevirtmeden yüksek hızla yoluna devam edebildiği, dolayısıyla serbest düşme halinde bile vücudu delebildiği belirtilir.

  • Potansiyel enerji

    Cismin konumu nedeniyle sahip olduğu enerji; videoda mermilerin veya cisimlerin kinetik enerjilerini ısıya ve potansiyel enerjiye dönüştürmeden yollarına devam edebildiğinden söz edilir (özellikle eğimli atışlarda kinetik enerjileri korunur ve tehlikeli olmaya devam ederler).

  • Parçalanabilir mermi (fragmenting bullet)

    Darbe sonucu parçalanarak etrafa saçılan ve doku/organlarda ek zarar oluşturabilen mermi türü; videoda bu tip mermilerin serbest düşme halinde bile parçalanarak ciddi doku hasarına yol açabileceği belirtilir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Yeterince yüksekten bırakılan herhangi bir cisim yere kadar sürekli hızlanır ve çok yüksek hızlara ulaşır.

    Hava sürtünmesi nedeniyle cisimler bir terminal hıza ulaşır; bu noktada net kuvvet sıfır olur ve hız sabitlenir, dolayısıyla sürekli artmaz.

  • 1 TL madeni para yüksek binadan bırakıldığında mutlaka ölümcül olur.

    1 TL paranın terminal hızı ve çarpma basıncı kafatasını delmeye yetecek seviyede değildir; ciddi fakat genelde ölümcül olmayan yaralanma olasılığı yüksektir.

  • Yağmur damlaları yüksekten düşerse öldürebilir.

    Yağmur damlalarının terminal hızları genelde 10–15 km/saat civarındadır (en büyüklerinde ~30 km/saat) ve bu hızlar zararlı değildir.

  • Tüm cisimler aynı şekilde düşer; sadece kütle önemlidir.

    Cismin şekli, kesit alanı ve sürtünme katsayısı da kritiktir; aynı kütlede farklı şekiller çok farklı terminal hızlarına ulaşır.

  • Bir bıçak 300 m'den bırakıldığında mutlaka teorik terminal hızına (örneğin 192 km/saat) ulaşır.

    Bıçağın teorik terminal hızına ulaşması için daha uzun bir düşüş (yaklaşık 919 m) gerekir; 300 m'de daha düşük fakat yine tehlikeli bir hıza ulaşır (~179 km/saat).

  • Atmosferin olmadığı şartlar göz ardı edilebilir; düşüş davranışı hep aynıdır.

    Atmosfer hızları ciddi şekilde sınırlar; vakumda aynı yükseklikten düşen nesneler çok daha yüksek hızlara ulaşır ve bambaşka hasarlar oluşturur.

  • Aşağı düşen mermiler genelde zararsızdır çünkü yukarı fırlatıldıktan sonra hızları çok düşer.

    Mermiler genellikle tam dikey atılmadığı için yatay hız koruyabilir ve serbest düşüşte bile vücuda nüfuz edecek kadar kinetik enerji taşıyabilir; bu yüzden serseri kurşunlar tehlikelidir.

  • Terminal hızın ulaşılması uzun mesafeler gerektirir ve bu yüzden çoğu nesne kısa mesafede sürekli ivmelenir.

    Terminal hıza ulaşma süresi ve mesafesi cisme bağlıdır; bazı nesneler (ör. madeni para) kısa sürede (~1.5 s, ~11.5 m) terminal hıza ulaşır.

Sorular

  • Yüksekten düşen 1 TL madeni para sizi öldürebilir mi?

    Hayır; 1 TL paranın terminal hızı yaklaşık 15 m/s (54 km/saat) ve çarpma basıncı kafatasını yarmaya yetecek seviyede değildir; muhtemelen çizik veya hafif yaralanma yapabilir.

  • Neden bırakılan cisimler sınırsız hızlanmazlar?

    Çünkü hava sürtünmesi cismin hızlandıkça artar ve bir noktada yerçekimiyle dengelenerek net kuvveti sıfırlar; o noktada cisim terminal hıza ulaşır ve daha fazla hızlanmaz.

  • 1 TL paranın terminal hızı ve terminal hıza ulaşma süresi nedir?

    Terminal hızı yaklaşık 15 m/s (54 km/saat), terminal hıza ulaşma süresi ~1.53 saniyedir ve bu sürede ~11.5 metre düşülür.

  • Yağmur damlası yüksekten düşse sizi öldürür mü?

    Hayır; yağmur damlaları genelde saatte 10–15 km arasında düşer, en büyük teorik damlalar bile ~30–32 km/saati aşmaz ve zarar vermezler.

  • Daha ağır cisimler her zaman daha tehlikelidir mi?

    Hayır; tehlike cismin hem kütlesine hem de şekline ve kesit alanına bağlıdır; aerodinamik ve küçük kesit alanlı cisimler daha yüksek hızlara ulaşabilir.

  • 300 m'den bırakılan bir bıçak ne kadar hız yapar ve tehlikeli midir?

    150 g'lık örnek bıçak 300 m'den bırakıldığında yaklaşık 179 km/saat hıza ulaşır; bu hız ve sivri uç nedeniyle kesinlikle ölümcül veya ağır yaralayıcıdır.

  • Vakumda aynı 300 m düşüşte ne olurdu?

    Atmosfer yoksa hava sürtünmesi olmadığından cisimler çok daha fazla hızlanır; örneğin madeni para 300 m'de ~276 km/saat hıza ulaşır ve bu seviyede çarpma basıncı kafayı yarabilir.

  • Serseri kurşunlar (kutlamalarda yukarı sıkılan mermiler) tehlikeli midir?

    Evet; mermi türüne göre çok uzak mesafelere gidip geri düşerek ağır yaralanma veya ölüme yol açabilir; eğimli atışlar merminin yatay hızı korunarak tehlikeyi artırır.

  • Bir cismin terminal hıza ulaşması için ne kadar mesafe/süre gerekir?

    Bu cisme göre değişir; örneğin 1 TL para için ~1.53 s ve ~11.5 m yeterliyken, daha aerodinamik ve ağır bir bıçak için ~21 s ve ~919 m gerekebilir.

  • Yüksek binalardan düşen küçük nesnelerin pencere pervazlarında bulunmasının nedeni nedir?

    Bina etrafındaki rüzgarların yukarı doğru kıvrılması ve yerel hava akımlarının düşen nesneleri tutması veya yanlara savurması nedeniyle nesneler pervazlarda takılı kalabilir.

Ön Bilgiler

  • Temel fizik bilgisi (ivme, hız, kuvvet)
  • Newton yasaları hakkında temel anlayış
  • Birimler ve birim dönüştürme (m/s, km/s, Newton, Pascal vs.)
  • Basit algebra ve kare alma (kinetik enerji/formüller için)
  • Akışkanlar mekaniği hakkında temel kavramlar (sürtünme/drag kavramı faydalı)

Kişiler

  • Isaac Newton

    Newton'un 3. yasası bağlamında, etki-tepki prensibini açıklamak için bahsedildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Derin konuların (silahların tehlikesi ve ilgili analizlerin) başka videolarda ele alınması

Bu kişilerin doğru eğitimleri alması, doğru şekilde lisanslanması ve silah sahipliğinin yakından takip edilmesi müthiş önemli. Ama bunlar derin konular ve başka videoların konusu. Umuyorum bu video, o fizik derslerinin gerçek hayatta ne işe yarayabileceğine dair ufak bir gösterim olmuştur.