Sizin Kulağınız Bu Tuhaf Şeylerin Kaçını Yapabiliyor?

425 B görüntülenme19.01.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıGen Terapisi Yöntemiyle Doğuştan Sağır 11 Yaşındaki Bir Çocuk Tam İşitme Yeteneği Kazandı!
Derinlemesine

Özet

Video, kulağın yalnızca işitme değil esas olarak denge organı olduğunu, kulak anatomisi ve işleyişini, kulağın yapabileceği tuhaf davranışları (kulak oynatma, istemli gürleme, tinnitus vb.) ve sesin nasıl algılandığını açıklıyor. Ayrıca tinnitus nedenleri, tedavi yaklaşımları, kulak kiri ve kulak temizleme mitleri ile kulak evrimine dair Jeholbaatar örneği gibi evrimsel bilgileri aktarıyor.

Terimler

  • Kulak kepçesi

    Kulak dendiğinde akla genelde gelen dışta görünen kısım; videoda belirtildiği gibi biz çoğunlukla kulak deyince bunu düşünürüz, ama aslında kulak yapısı kafanın içine doğru da 3-4 santim kadar gider.

  • Denge (kulağın denge görevi)

    Kulağın en önemli görevi işitmeden çok denge sağlamaktır; iki ayak üzerinde dengenizi koruyabilmeniz büyük ölçüde kulağa borçludur.

  • Auriküler kaslar

    Kulağımızın kafamıza bağlı olduğu bölgede bulunan üç adet kas; normalde birçok insan bunları kontrol edemez ama bazı insanlar bu kasları kullanarak kulaklarını ses kaynaklarına doğru döndürebiliyor veya biraz oynatabiliyorlar.

  • Ses dalgası

    İki elin çırpılması gibi hava moleküllerinin hızlıca sıkışıp serbest kalmasıyla oluşturulan dalga; hoparlör zarı havayı itip çekerek de ses dalgaları yaratır. Ses dalgaları elektromanyetik değil, mekanik dalgalardır ve yayılmak için ortamda (hava veya su gibi) madde olması gerekir; vakumda ses yayılmaz.

  • Elektromanyetik dalga (ışık dalgası)

    Işığın bir dalga türü olduğu ve ortamda madde olmasa bile (örneğin uzay boşluğunda) yayılabildiği; çünkü ışık elektromanyetik alanın dalgalanmasıyla oluşur (ses gibi mekanik bir dalga değildir).

  • Mekanik dalga

    Ses dalgalarının türü; moleküllerin birbirleriyle mekanik etkileşimini gerektirir, yani sesin yayılması için ortamda madde bulunması zorunludur.

  • Vakum

    Madde olmayan boşluk; vakumlu bir odada ses telleriniz titreşse bile titreşimlerin iletilebileceği madde olmadığı için ses yayılmaz ve kimse sesinizi duyamaz.

  • Ses kanalı (dış işitme kanalı)

    Dış kulak tarafından yakalanan ses dalgalarını kulağın içine gönderen kanal; videoda bahsedildiği üzere bu kanal yaklaşık 2,5 santim uzunluğunda olup ses dalgaları bu kanaldan sonra kulak zarına ulaşır.

  • Kulak zarı

    Yaklaşık 9 milimetre çapında zarsı bir tabaka; ses dalgaları kulak zarına çarptıkça bu zar titreşir ve bu titreşimler orta kulaktaki üç kemiği hareket ettirir.

  • Çekiç, örs ve üzengi (orta kulak kemikleri)

    Kulak zarının titreşimlerini alan ve ileten üç küçük kemik; memelilerde bu üç kemik gelen ses dalgalarının şiddetini arttırmaya yardımcı olur. Evrimsel olarak sürüngenlerde yalnızca üzengi varken, çekiç ve örs çene kemiğinin parçaları iken memelilerde işitme işlevine dahil olmuştur; bunlar sinyalleri kokleaya iletir.

  • Koklea (salyangoz)

    İç kulağın sıvı dolu kısmı; kokleanın içinde ses dalgaları sıvıyı dalgalandırır, burada steryosiller adı verilen kılsı yapılar titreşir ve bu titreşimler iyonlar aracılığıyla sinirlere aktarılıp elektrokimyasal sinyallere dönüştürülür. Gerçekte boyutu bir bezelye kadardır.

  • Steryosiller

    Koklea içinde bulunan kılsı yapılar; koklea sıvısının dalgalarıyla birlikte titreşirler ve bu küçük kılların hareketine bağlı olarak harekete geçen iyonlar sayesinde duyma sinirlerine sinyal iletilir.

  • İyonlar

    Steryosillerin hareketiyle harekete geçen elektrik yüklü parçacıklar; bu iyonlar steryosillerin kökündeki sinirlere bağlanır ve böylece ses dalgası sinirler üzerinde elektrokimyasal sinyallere dönüşür.

  • Elektrokimyasal sinyaller

    Kokleadaki mekanik titreşimlerin iyon hareketleri aracılığıyla sinirlere iletilmiş hali; bu sinyaller işitme siniri boyunca beyne taşınır ve ses algısına dönüşür.

  • İşitme siniri

    Kokleanın ürettiği elektrokimyasal sinyallerin beyne iletilmesini sağlayan sinir yolu; bu yol sayesinde ses dalgalarından oluşan sinyaller beyne ulaşır ve ses algısı ortaya çıkar.

  • Kulaklar arası zaman ve şiddet farkı

    İki kulağa sahip olmanın avantajı: eğer ses kaynağı tam karşıdaysa iki kulağa eşzamanlı ve eş şiddette gelir; sol taraftan geliyorsa sol kulağa sağdan birkaç milisaniye erken ve daha şiddetli ulaşır. Bu küçük zaman ve şiddet farkı beynin sesin nereden geldiğini algılaması için yeterlidir.

  • Ses frekansı (perde) ve kokleadaki yerleşim

    Kokleada farklı lokasyonlardaki kıllı hücrelerin farklı ses frekanslarına duyarlı olması: kokleanın tabanındaki kıllar daha yüksek perdeli (yüksek frekanslı) seslere duyarlı, spiralin daha üstlerine çıkıldıkça daha düşük perdeli seslere duyarlı hücreler bulunur; böylece farklı frekanslar koklea boyunca ayrı ayrı algılanır.

  • Vertigo

    Oryantasyon kaybına neden olacak düzeyde baş dönmesi; videoda örneklenen nedenlerinden biri iç kulaktaki kanallarda bulunan kalsiyum iyonlarının öbekleşerek iri bir yumak oluşturması ve bu yumağın kılları uyarıp beyne gerçekte olmayan hareket sinyalleri göndermesidir; buna bağlı olarak denge kaybı ve baş dönmesi yaşanır.

  • Kalsiyum iyonlarının öbekleşmesi (iç kulakta)

    İç kulak kanallarında kalsiyum iyonlarının birikerek iri bir yumak oluşturması; bu öbekler kanallarda savrulup kılları durduk yere uyarır ve beyne yanlış hareket sinyalleri giderek vertigoya (baş dönmesine) neden olur.

  • Tinnitus (tinitus, kulak çınlaması)

    Kulaktaki çınlama hissi; videoda belirtildiği üzere dünya genelinde çok sayıda insan sessiz ortamda bile kulaklarında bu tarz sesler duyar. Tinitus kendi başına bir hastalık olmayıp çeşitli hastalıkların semptomu olarak görülür. Bazı kişilerde sürekli, bazılarında aralıklı olabilir; bazı vakalarda doktorun da duyabildiği 'objektif tinitus' (genellikle damar, orta kulak kemikleri veya kaslarda sorun) ve sadece kişinin duyduğu 'subjektif tinitus' ayrımı vardır. Yaygın nedenleri arasında iç kulak kıllarının zedelenmesi, yaşa bağlı presbiküsis, yüksek şiddetli seslere maruz kalma, kulak kiri tıkanması, Meniere Hastalığı, kafa/ boyun zedelenmeleri, bazı ilaçlar ve diğer tıbbi durumlar sayılabilir.

  • Objektif tinitus

    Doktorların tedavi sırasında kulak içinde duyabildikleri çınlama; objektif bir şekilde doğrulanabildiği için 'objektif tinitus' denir ve genellikle damarlarda, orta kulak kemiklerinde veya kaslarda bir sorun olduğunu gösterir.

  • Subjektif tinitus

    Sadece kişinin kendisinin duyduğu çınlama; objektif olarak doğrulanamaz ve çoğu tinitus vakası bu kategoridedir.

  • Presbiküsis (yaşa bağlı işitme kaybı / yaşlılık tinitusu)

    Yaşa bağlı olarak vücuttaki dokuların bozulmasıyla ortaya çıkan ve yaşlılıkta görülebilen tinitus türü; videoda 'presbiküsis denen yaşlılık tinitusu' olarak bahsedilmiştir.

  • Kulağını oynatma yeteneği (kulak kaslarını kullanma)

    Vücut parçalarını bağımsız oynatmak için kaslara ihtiyaç vardır; kulağı kendi içinde bükmeye yarayan kas yoktur ancak kafamıza bağlı auriküler kaslar gibi bazı kaslar sayesinde bazı insanlar kulaklarını ileri-geri veya yukarı-aşağı oynatabilirler; bu yetenek vahşi doğada ses kaynağını tespit etmede avantaj sağlar.

  • Kulak kiri (serumen)

    Kulağın içinde bulunan mumsu yapı; kulağın kendi kendini temizlemesine yardımcı olur ve videoda belirtildiği üzere kulak içine temizleme amacıyla cisim sokmak, örneğin kulak çubuğu kullanmak, yanlış ve zararlıdır çünkü dışarı atılmak üzere olan kiri tekrar içeri itersiniz.

  • Tensor tympani

    Orta kulakta bulunan bir kas; kasıldığında çekiç kemiğini kulak zarından uzaklaştırır, böylece kulak zarı gevşer ve daha az titreşir. Bunun amaçları arasında iç kulağa gönderilen sesin şiddetini azaltmak (iç kulağı korumak), düşük frekanslı sesleri baskılayarak daha yüksek frekansları duymayı kolaylaştırmak ve çiğneme veya esneme gibi vücudun içinden gelen sesleri daha az duymak sayılmaktadır. Bazı kişiler bu kası istemli olarak kasabildikleri için kendi içlerindeki gürlemeyi (uğultuyu) üretebilirler.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • İnternette gördüğümüz kulağı ileri-geri oynatma videoları doğal yetenek göstergesidir.

    Bazı videolar sahte veya düzeneğe bağlıdır; gerçek hayatta çoğu insan auriküler kasları kontrol edemez, yalnızca azınlık bu kaslarla kulağını oynatabilir.

  • Kulak çubuğuyla kulağı temizlemek doğrudur ve güvenlidir.

    Kulak kendi kendini temizleyen bir organdır; kulak çubuğu kullanmak kiri içeri iterek tıkanma ve hasara yol açabilir, bu yüzden içine hiçbir şey sokmamak önerilir.

  • Kulakta duyulan tuhaf sesler dedikodu veya birinin adını anması gibi manevi sebeplerden kaynaklanır.

    Böyle halk inanışları gerçek nedenleri gizler; tinnitus fiziksel/medikal nedenlerle ilişkilidir ve dedikodu gibi sebeplerle açıklanamaz.

  • Kulak yalnızca işitmek içindir, dengeyle ilgisi yoktur.

    İç kulaktaki vestibüler sistem dengeden sorumludur; bu nedenle kulaklar denge için hayati öneme sahiptir.

  • Ses, elektromanyetik dalgalar gibi boşlukta (vakumda) yayılabilir.

    Ses mekanik bir dalgadır ve yayılmak için ortamda madde gerekir; vakumda ses iletilmez.

  • Kulak kepçesinin içini bükmek için kulak içinde kas vardır.

    Kulak kepçesi büyük oranda kıkırdak ve deri içerir; kulağın kendi içinde bükülmesini sağlayacak iç kas yoktur, sadece kafaya bağlı az sayıda auriküler kas vardır ve bunların çoğunu insanlar kontrol edemez.

  • Kulaktaki çınlamayı her zaman kolayca tedavi eden tek bir ilaç vardır.

    Tinnitusun tedavisi sebebe bağlıdır ve evrensel olarak işe yarayan bir ilaç yoktur; bazı vakalarda sebep giderilirse semptom azalır, bazen ise maskeleyici cihazlar veya destekleyici yöntemler kullanılır.

Sorular

  • Videodaki başlık sorusu: 'Sizin kulağınız bu tuhaf şeylerin kaçını yapabiliyor?'

    Videoda üç tuhaf şey sayıldı: tinnitus (çınlama) yaşamak, orta kulaktaki tensor tympani kasını kasarak iç gürleme sesi üretmek ve bazı insanların auriküler kaslarla kulağını oynatabilmesi; hepsini herkes yapamaz.

  • İnternette gördüğümüz kulak hareketi ve benzeri videolar gerçek mi?

    Çoğu aşırı gösterişli video manipüle edilmiş veya oyuncuya düzenek takılmıştır; bazıları ters çevrilmiştir ve gerçek kontrol genelde bu kadar geniş değildir.

  • Kulağın asıl görevi nedir, sadece işitmek mi?

    Hayır; kulak hem işitme hem de denge (vestibüler sistem) işlevlerine sahiptir, dengede iç kulaktaki yapılar kritik rol oynar.

  • Tinnitus (kulak çınlaması) nedir ve neden olur?

    Tinnitus, dış ses olmasa bile kulakta çınlama/üfürüm hissiyle kendini gösteren bir semptomdur; nedenleri iç kulaktaki kılsı hücre hasarı, yaşa bağlı değişimler, yüksek ses maruziyeti, tıkanıklıklar, bazı hastalıklar ve ilaçlar gibi çok çeşitlidir.

  • Tinnitus tedavisi var mı?

    Tedavi altta yatan sebebe bağlıdır; bazı nedenler düzeltilirse tinnitus azalır, ancak herkese uygun evrensel bir ilaç yoktur; masker cihazlar veya işitme destekleyici teknolojiler bazen yardımcı olur.

  • Kulakta çınlama objektif olarak ölçülebilir mi?

    Evet, nadiren doktorun da duyabildiği 'objektif tinitus' vardır ve genelde damar, kemik veya kas kaynaklı fizyolojik nedenlere işaret eder; çoğu tinnitus ise 'subjektiftir' ve sadece hasta tarafından duyulur.

  • Sesin yönü nasıl tespit edilir?

    Yatay yön için iki kulak arasındaki zaman ve yoğunluk farkları kullanılır; düşey yön tayininde kulak yapısı ve bazı davranışlar (ör. köpeklerin kafa eğmesi) yardımcı olur.

  • Ses neden uzayda yayılmaz?

    Çünkü ses mekanik bir dalgadır ve yayılmak için hava veya başka bir madde gerektirir; vakumda maddesel ortam olmadığından ses iletilemez.

  • Kulağınıza kulak çubuğu sokmak güvenli mi?

    Hayır, kulak çubuğu kullanmak genellikle zararlıdır; kulak kendi kendini temizleyen bir organdır ve çubuklar kiri içe iterek tıkanma veya hasara neden olabilir.

  • İç kulaktaki baş dönmesi (vertigo) nedenleri nelerdir?

    Bunlardan biri BPPV tarzında iç kulaktaki kalsiyum partiküllerinin (otolitlerin) kanallarda toplanıp kılları gereksiz yere uyararak beyne yanlış hareket sinyali göndermesidir; diğer nedenler farklı olabilir.

Ön Bilgiler

  • Temel fizik bilgisi: dalga, frekans, mekanik vs elektromanyetik dalga ayrımı
  • İnsan anatomisi ve temel kulak yapısı bilgisi (dış, orta, iç kulak farkı)
  • Hücresel iletişim ve iyon kanalları hakkında temel bilgi (elektrokimyasal sinyal kavramı)
  • Temel evrimsel biyoloji kavramları (adaptasyon, homoloji, atalar ve evrimsel geçişler)
  • Temel tıp/sağlık terimleri bilgisi (ör. ilaçların yan etkileri)

Tarihsel Bağlam

  • Çin'de keşfedilen Jeholbaatar fosili, 120 milyon yıl öncesine tarihleniyor
  • Jeholbaatar'da çekiç ve örs kemiklerinin çeneden kulağa doğru göçünün ara basamaklarının gözlenmesi
  • Memelilerin sürüngen atalarından ayrılarak evrimleşmesi
  • Little Rascals filmindeki sahnede çocuk aktörün kulaklarına düzenek takılması ve aktörün bunu Twitter'da açıklaması
  • 120 milyon yıl önce
  • Memelilerin sürüngen atalardan ayrılması