- Parabol
Bir topu olanca gücünüzle bir yere fırlattığınızda olanı bilirsiniz. Bir yay çizer ve yere düşer. Bir düşünün: Topla oynana sporlar, özellikle basketbol, futbol, tenis, özünde tamamen bu yay, veya matematiksel ifadesiyle bu parabol üzerine kurulu.
- Hava sürtünmesi
Bu topun düşmesine neden olan 2 kuvvet var: Gittiği yönün aksi yönde işleyen hava sürtünmesi ve Dünya'nın her zaman merkezine doğru işleyen kütleçekim kuvveti.
- Kütleçekim kuvveti
Bu topun düşmesine neden olan 2 kuvvet var: Gittiği yönün aksi yönde işleyen hava sürtünmesi ve Dünya'nın her zaman merkezine doğru işleyen kütleçekim kuvveti.
- Roket
Roket dediğiniz şey, bir "top fırlatma oyunu". Ancak yeryüzündeki hiç kimsenin kol gücü o "topu", yani uzaya çıkarılmak istenen kütleyi, mesela bir iletişim uydusunu o kadar güçlü fırlatamayacağı için, yükün arkasına onu sürekli itmeye devam edecek roketler ekliyoruz. Bunlar, özel bir yakıt kombinasyonunu ateşe vererek, yükün arkasından muazzam bir itme kuvveti yaratıyor. Newton'un üçüncü yasası gereği, o alevler geriye doğru fırlarken, yükü de aksi yönde, yani uzaya doğru itiyor. Böylece sürekli bir itişle, Dünya'nın hem kütleçekimini hem de hava sürtünmesini yenmek ve nihayetinde atmosferi aşarak uzaya ulaşmak mümkün oluyor.
- Newton'un üçüncü yasası
Newton'un üçüncü yasası gereği, o alevler geriye doğru fırlarken, yükü de aksi yönde, yani uzaya doğru itiyor.
- Yörüngeye oturmak
Böylece topum, durmaksızın düşmeye başlardı ama nafile... Gezegen, altından daha hızlı kaçtığı için, yüzeyine bir türlü ulaşamazdı. İşte "yörüngeye oturmak" dediğimiz şey bu! Tıpkı tepeden serbest bıraktığınız bir top gibi yere düşmeye çalışıyor; ama ta 1998 yılında onu yörüngeye oturtan roketler belli bir hıza çıkarıp da oraya yerleştirdiği için, İstasyon'un düşerken çizdiği yay, Dünya'nın kıvrımından daha uzun oluyor. Bu nedenle İstasyon, aslında durmadan yere düşüyor.
- Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS)
Mesela her 90 dakikada 1 kez Dünya etrafında tam tur atan Uluslararası Uzay İstasyonu, çok güçlü roketlerle kendini durmadan ittiği için bu yüksek hızda hareket etmiyor. Tam tersine, bazı rota düzeltmeleri yapmak için ara ara ateşlenen roketler hariç, şu anda tepenizden geçen ISS hiçbir roket kullanmıyor. Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki kütleçekim ivmesi, şu anda sizin hissettiğinizden sadece %11 daha az. Yani İstasyon olduğu yerde dursaydı, Dünya'da bir kişiyi 100 kilo gösteren bir kantar, yerden 400 kilometre yüksekteki İstasyon'da 89 kilo gösterirdi.
- Kütleçekim ivmesi
Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki kütleçekim ivmesi, şu anda sizin hissettiğinizden sadece %11 daha az. Yani İstasyon olduğu yerde dursaydı, Dünya'da bir kişiyi 100 kilo gösteren bir kantar, yerden 400 kilometre yüksekteki İstasyon'da 89 kilo gösterirdi.
- Ağırlıksızlık / Mikrokütleçekimli ortam
Peki neden oradakiler ağırlıksız hissediyorlar? Çünkü İstasyon düşüyor! Arabanızla bir tümsekten çok hızlı geçtiğinizde o anlık havada asılı kalma hissini bilirsiniz. Veya düşen bir asansörde olsaydınız, ağırlıksız bir şekilde havada süzüldüğünüzü hissederdiniz. İşte o ağırlıksızlık hissi, düşmeden kaynaklanıyor. Bu yüzden Uluslararası Uzay İstasyonu'nda deneyimlenen şeye bilimsel olarak "kütleçekimsiz ortam" denmiyor, "mikrokütleçekimli ortam" deniyor. Çünkü kütleçekimi var ama düşme nedeniyle hissedilmiyor.
- Uzay-zaman dokusu
Ancak sonradan Einstein sayesinde öğrendik ki, kütleçekimi böyle sihirli bir şey değil. Evren'deki her şeyin ve her olayın içinde yer aldığı sahne olan uzay-zaman dokusu, üzerindeki kütlelere bağlı olarak bükülüyor. Yani bir tiyatro oyununda sahnedeki oyuncuların sahne ahşabını bükmesini beklemeyiz; ama ahşap yerine, sıkı sıkıya gerilmiş ve güçlü bir çarşaf kullansaydık ve aynı oyunu oynamalarını isteseydik, oyuncular o yüzeyde hareket ettikçe, yüzey de kütleleriyle orantılı bir şekilde, farklı miktarlarda eğilip bükülürdü. Buna bağlı olarak, daha hafif oyuncular, daha kilolu oyuncuların büküm alanlarından daha çok etkilenirlerdi. Yani kütleçekimi, bütün cisimler arasındaki gizli ipler değil, uzay-zaman dokusundaki geometrik bükülmelerden kaynaklanıyor, bunu öğrendik.
- Kütleçekim dalgaları
Daha da önemlisi, kütleçekimi anlık bir etki de değil. Astronomik skalada kütleçekiminin etkilerini gözlememizi sağlayan kütleçekim dalgaları, en fazla ışık hızında hareket edebiliyorlar. Yani yine evrensel hız limitine takılıyoruz. Bunun çok ilginç bazı sonuçları var: Mesela şu anda dışarı çıkın ve Güneş varsa ondan gelen fotonların yüzünüze vuruşunu deneyimleyin. O fotonlar, Güneş'ten o anda çıkmadılar. Güneş yüzeyini, 8 dakika 20 saniye önce terk ettiler! ... Dolayısıyla Güneş'ten gelecek herhangi bir etkinin bize ulaşması, 8 dakika 20 saniye sürüyor. Bu, kütleçekimi için de geçerli! Şu anda 3. Seviye İntergalaktik bir Medeniyet, Güneş'imizi ve sadece Güneş'imizi bir anda yok etseydi, Dünyalılar olarak biz, 8 dakika 20 saniye boyunca hiçbir şey fark etmezdik. Mesela Güneş yok olmadan hemen önce yola çıkan fotonlar Dünya'ya ulaşmaya devam ederdi. Daha önemlisi Dünya, sanki Güneş halen oradaymış gibi eliptik yörüngesinde dönmeye devam ederdi! Çünkü Güneş yok olduğu anda, uzay-zaman dokusunda bir çalkalanma olurdu ve bu çalkalanma, bir kütleçekim dalgası olarak dışarı doğru yayılırdı. Bizim Güneş'in yok olduğunu fark etmemiz tam 8 dakika 20 saniye sürerdi.
- Foton
Mesela şu anda dışarı çıkın ve Güneş varsa ondan gelen fotonların yüzünüze vuruşunu deneyimleyin. O fotonlar, Güneş'ten o anda çıkmadılar. Güneş yüzeyini, 8 dakika 20 saniye önce terk ettiler!
- LIGO / interferometreler
Mesela LIGO gibi interferometrelerde yaptığımız, yüz milyonlarca ışık yılı uzaktaki karadelik birleşmelerinden falan gelen aşırı sönümlenmiş bu kütleçekim dalgalarını tespit etmek. Çünkü dalgalar yayıldıkça zayıflıyor ama büyüklükleri teorik olarak asla sıfıra inmiyor. Çok hassas aletlerle bu dalgaları ölçebiliyoruz. Mesela 2015'te tespit edilen dalgalar, 1.3 milyar ışık yılı uzaktan geliyordu.
- Yörünge ile hız arasındaki ilişki
Burada bilmemiz gereken 1 numaralı şey şu: Yörünge ile hız arasında sıkı sıkıya bir ilişki var. Yörüngesinde döndüğünüz cisme ne kadar yakınsanız, o kadar hızlı dönüyorsunuz. Ne kadar uzaksanız, o kadar yavaş. Bunu, ucuna taş bağladığınız bir ipi döndürmeye benzetebilirsiniz. İp ne kadar kısaysa taş o kadar hızlı döner, ne kadar uzunsa o kadar yavaş... Bu yüzden en iç gezegenler olan Venüs ve Merkür müthiş bir hızla, en dış gezegenler olan Neptün ve Uranüs ise inanılmaz yavaş dönüyor.
- Yörünge Paradoksu
Tuhaflık, bu farklı yörüngeler arası geçişte: Diyelim ki Dünya etrafında dönerken, daha uzaktan dönmek istiyorsunuz. Daha uzaktan dönmek ne demek? Daha yavaş dönmek demek. Ama uydular, daha dış bir yörüngeye girmek istediklerinde, "prograd yanma" denen bir yanma yapıyorlar: Yani burunları yönünde hızlanacak şekilde, roketlerini arkadan ateşliyorlar. Yani hız kazanıyorlar, daha üst bir yörüngeye geçiyorlar, ama bu geçtikleri yörüngede, eski yörüngelerine nazaran daha yavaş dönüyorlar! Hızlanıyorsunuz, ama daha yavaş dönüyorsunuz. İşte buna Yörünge Paradoksu diyoruz. Tabii ortada gerçek bir paradoks yok. Ne dedik? Kütleçekimi, aslında uzay-zaman dokusundaki bir bükülme. O bükülmenin geometrik şekli, aynı bir kuyuya benziyor. Ve siz o kuyunun duvarında dönüp duruyorsunuz, daha doğrusu sürekli düşüyorsunuz ama ilk hızınız nedeniyle direkt olarak yere ulaşamıyorsunuz ve rota yayınız yeterince geniş olduğu için cisim etrafında dönüp duruyorsunuz. İlerlediğiniz yönde daha fazla enerji alırsanız, bu enerji, sizi hızlandırmaktan ziyade, etrafında döndüğünüz gezegenin yarattığı kütleçekim kuyusunda daha yüksek bir noktaya ulaşmanıza harcanıyor. Bu, birazcık, eğimli bir kuyudan çıkmaya çalışan birinin duvara tırmanmaya çalışmak yerine, duvarda koşmayı seçmesine benziyor. Kaslarınıza daha çok güç vermek, sizi daha hızlı koşturmak yerine daha yükseğe çıkartıyor.
- Prograd yanma
Ama uydular, daha dış bir yörüngeye girmek istediklerinde, "prograd yanma" denen bir yanma yapıyorlar: Yani burunları yönünde hızlanacak şekilde, roketlerini arkadan ateşliyorlar. Yani hız kazanıyorlar, daha üst bir yörüngeye geçiyorlar, ama bu geçtikleri yörüngede, eski yörüngelerine nazaran daha yavaş dönüyorlar!
- Retrograd yanma
Bunun için, prograd değil de, "retrograd yanma" yapıyorsunuz. Yani gittiğiniz yönün ters yönünde roketlerinizi ateşleyip yavaşlıyorsunuz. Ama yine yörünge paradoksu devreye giriyor, ve ters yönlü ateşleme nedeniyle Ay yörüngesine girseniz de, başlangıçtakinden daha hızlı dönüyorsunuz.
- Kütleçekim kuyusu
O bükülmenin geometrik şekli, aynı bir kuyuya benziyor. Ve siz o kuyunun duvarında dönüp duruyorsunuz... Dünya'nın kütleçekim kuyusundan çıkmak isteyen bir araç, hızını arttırmalı - sonunda ulaştığı yörüngede hızı, başlangıçtakinden daha düşük olacak olsa bile!
- Jeosabit yörünge (geostationary orbit)
Eğer ki Dünya'nın hep aynı yüzüne bakacaksanız, o zaman Dünya'nın kendi etrafıyla döndüğüyle birebir aynı hızda dönmeniz gerekir, değil mi? Daha yavaş veya daha hızlı dönerseniz, gözlemek istediğiniz yeri kaçırırsınız. E Dünya'nın kendi etrafında dönüş hızı belli: 1 günde 1 kez dönüyor. O zaman biz de 1 günde 1 kez dönebileceğimiz hızda olmalıyız. Ama hızımızla yörünge yüksekliğimiz de birebir ilişki içinde. Dolayıyla bize o hızı verebilecek tek bir yörünge yüksekliği var. Gerçekten de basit bir gök mekaniği denklemini çözdüğünüzde, bu mesafenin ekvatordan tam 35.786 kilometre yüksekteki bir yörünge olduğunu görüyorsunuz. Yörünge belliyse, hız da belli: Gerçekten de bu yörüngedeki cisimler, her zaman saniyede 3074 metre hızla dönüyorlar. İşte bu özel yörüngeye jeosabit yörünge diyoruz, çünkü bu yörüngeden Dünya'ya bakan birine jeo, yani yer, her zaman sabitmiş gibi geliyor.