Bir Topu Yeterince Hızlı Fırlatsak Uzaya Çıkabilir mi? | Yörünge Fiziği ve Gök Mekaniği

551 B görüntülenme20.01.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıAy Olmasaydı Ne Olurdu? Ay Bir Anda Yok Olsaydı, Yaşam Sona Erer miydi?
Derinlemesine

Özet

Videoda, bir topu yeterince hızlı fırlatırsak uzaya çıkıp çıkamayacağımız temelinde yörünge fiziği ve gök mekaniği anlatılıyor; kütleçekimi, yörüngenin anlamı, ağırlıksızlık hissi, Newton ve Einstein yaklaşımları, kütleçekim dalgalarının hızı ve jeosabit yörüngeler gibi konular örneklerle açıklanıyor. Ayrıca ISS, Türksat 5B, LIGO ve Güneş sistemi örnekleri üzerinden pratik uygulamalar ve paradoksal görünen yörünge davranışları ele alınıyor.

Terimler

  • Parabol

    Bir topu olanca gücünüzle bir yere fırlattığınızda olanı bilirsiniz. Bir yay çizer ve yere düşer. Bir düşünün: Topla oynana sporlar, özellikle basketbol, futbol, tenis, özünde tamamen bu yay, veya matematiksel ifadesiyle bu parabol üzerine kurulu.

  • Hava sürtünmesi

    Bu topun düşmesine neden olan 2 kuvvet var: Gittiği yönün aksi yönde işleyen hava sürtünmesi ve Dünya'nın her zaman merkezine doğru işleyen kütleçekim kuvveti.

  • Kütleçekim kuvveti

    Bu topun düşmesine neden olan 2 kuvvet var: Gittiği yönün aksi yönde işleyen hava sürtünmesi ve Dünya'nın her zaman merkezine doğru işleyen kütleçekim kuvveti.

  • Roket

    Roket dediğiniz şey, bir "top fırlatma oyunu". Ancak yeryüzündeki hiç kimsenin kol gücü o "topu", yani uzaya çıkarılmak istenen kütleyi, mesela bir iletişim uydusunu o kadar güçlü fırlatamayacağı için, yükün arkasına onu sürekli itmeye devam edecek roketler ekliyoruz. Bunlar, özel bir yakıt kombinasyonunu ateşe vererek, yükün arkasından muazzam bir itme kuvveti yaratıyor. Newton'un üçüncü yasası gereği, o alevler geriye doğru fırlarken, yükü de aksi yönde, yani uzaya doğru itiyor. Böylece sürekli bir itişle, Dünya'nın hem kütleçekimini hem de hava sürtünmesini yenmek ve nihayetinde atmosferi aşarak uzaya ulaşmak mümkün oluyor.

  • Newton'un üçüncü yasası

    Newton'un üçüncü yasası gereği, o alevler geriye doğru fırlarken, yükü de aksi yönde, yani uzaya doğru itiyor.

  • Yörüngeye oturmak

    Böylece topum, durmaksızın düşmeye başlardı ama nafile... Gezegen, altından daha hızlı kaçtığı için, yüzeyine bir türlü ulaşamazdı. İşte "yörüngeye oturmak" dediğimiz şey bu! Tıpkı tepeden serbest bıraktığınız bir top gibi yere düşmeye çalışıyor; ama ta 1998 yılında onu yörüngeye oturtan roketler belli bir hıza çıkarıp da oraya yerleştirdiği için, İstasyon'un düşerken çizdiği yay, Dünya'nın kıvrımından daha uzun oluyor. Bu nedenle İstasyon, aslında durmadan yere düşüyor.

  • Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS)

    Mesela her 90 dakikada 1 kez Dünya etrafında tam tur atan Uluslararası Uzay İstasyonu, çok güçlü roketlerle kendini durmadan ittiği için bu yüksek hızda hareket etmiyor. Tam tersine, bazı rota düzeltmeleri yapmak için ara ara ateşlenen roketler hariç, şu anda tepenizden geçen ISS hiçbir roket kullanmıyor. Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki kütleçekim ivmesi, şu anda sizin hissettiğinizden sadece %11 daha az. Yani İstasyon olduğu yerde dursaydı, Dünya'da bir kişiyi 100 kilo gösteren bir kantar, yerden 400 kilometre yüksekteki İstasyon'da 89 kilo gösterirdi.

  • Kütleçekim ivmesi

    Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki kütleçekim ivmesi, şu anda sizin hissettiğinizden sadece %11 daha az. Yani İstasyon olduğu yerde dursaydı, Dünya'da bir kişiyi 100 kilo gösteren bir kantar, yerden 400 kilometre yüksekteki İstasyon'da 89 kilo gösterirdi.

  • Ağırlıksızlık / Mikrokütleçekimli ortam

    Peki neden oradakiler ağırlıksız hissediyorlar? Çünkü İstasyon düşüyor! Arabanızla bir tümsekten çok hızlı geçtiğinizde o anlık havada asılı kalma hissini bilirsiniz. Veya düşen bir asansörde olsaydınız, ağırlıksız bir şekilde havada süzüldüğünüzü hissederdiniz. İşte o ağırlıksızlık hissi, düşmeden kaynaklanıyor. Bu yüzden Uluslararası Uzay İstasyonu'nda deneyimlenen şeye bilimsel olarak "kütleçekimsiz ortam" denmiyor, "mikrokütleçekimli ortam" deniyor. Çünkü kütleçekimi var ama düşme nedeniyle hissedilmiyor.

  • Uzay-zaman dokusu

    Ancak sonradan Einstein sayesinde öğrendik ki, kütleçekimi böyle sihirli bir şey değil. Evren'deki her şeyin ve her olayın içinde yer aldığı sahne olan uzay-zaman dokusu, üzerindeki kütlelere bağlı olarak bükülüyor. Yani bir tiyatro oyununda sahnedeki oyuncuların sahne ahşabını bükmesini beklemeyiz; ama ahşap yerine, sıkı sıkıya gerilmiş ve güçlü bir çarşaf kullansaydık ve aynı oyunu oynamalarını isteseydik, oyuncular o yüzeyde hareket ettikçe, yüzey de kütleleriyle orantılı bir şekilde, farklı miktarlarda eğilip bükülürdü. Buna bağlı olarak, daha hafif oyuncular, daha kilolu oyuncuların büküm alanlarından daha çok etkilenirlerdi. Yani kütleçekimi, bütün cisimler arasındaki gizli ipler değil, uzay-zaman dokusundaki geometrik bükülmelerden kaynaklanıyor, bunu öğrendik.

  • Kütleçekim dalgaları

    Daha da önemlisi, kütleçekimi anlık bir etki de değil. Astronomik skalada kütleçekiminin etkilerini gözlememizi sağlayan kütleçekim dalgaları, en fazla ışık hızında hareket edebiliyorlar. Yani yine evrensel hız limitine takılıyoruz. Bunun çok ilginç bazı sonuçları var: Mesela şu anda dışarı çıkın ve Güneş varsa ondan gelen fotonların yüzünüze vuruşunu deneyimleyin. O fotonlar, Güneş'ten o anda çıkmadılar. Güneş yüzeyini, 8 dakika 20 saniye önce terk ettiler! ... Dolayısıyla Güneş'ten gelecek herhangi bir etkinin bize ulaşması, 8 dakika 20 saniye sürüyor. Bu, kütleçekimi için de geçerli! Şu anda 3. Seviye İntergalaktik bir Medeniyet, Güneş'imizi ve sadece Güneş'imizi bir anda yok etseydi, Dünyalılar olarak biz, 8 dakika 20 saniye boyunca hiçbir şey fark etmezdik. Mesela Güneş yok olmadan hemen önce yola çıkan fotonlar Dünya'ya ulaşmaya devam ederdi. Daha önemlisi Dünya, sanki Güneş halen oradaymış gibi eliptik yörüngesinde dönmeye devam ederdi! Çünkü Güneş yok olduğu anda, uzay-zaman dokusunda bir çalkalanma olurdu ve bu çalkalanma, bir kütleçekim dalgası olarak dışarı doğru yayılırdı. Bizim Güneş'in yok olduğunu fark etmemiz tam 8 dakika 20 saniye sürerdi.

  • Foton

    Mesela şu anda dışarı çıkın ve Güneş varsa ondan gelen fotonların yüzünüze vuruşunu deneyimleyin. O fotonlar, Güneş'ten o anda çıkmadılar. Güneş yüzeyini, 8 dakika 20 saniye önce terk ettiler!

  • LIGO / interferometreler

    Mesela LIGO gibi interferometrelerde yaptığımız, yüz milyonlarca ışık yılı uzaktaki karadelik birleşmelerinden falan gelen aşırı sönümlenmiş bu kütleçekim dalgalarını tespit etmek. Çünkü dalgalar yayıldıkça zayıflıyor ama büyüklükleri teorik olarak asla sıfıra inmiyor. Çok hassas aletlerle bu dalgaları ölçebiliyoruz. Mesela 2015'te tespit edilen dalgalar, 1.3 milyar ışık yılı uzaktan geliyordu.

  • Yörünge ile hız arasındaki ilişki

    Burada bilmemiz gereken 1 numaralı şey şu: Yörünge ile hız arasında sıkı sıkıya bir ilişki var. Yörüngesinde döndüğünüz cisme ne kadar yakınsanız, o kadar hızlı dönüyorsunuz. Ne kadar uzaksanız, o kadar yavaş. Bunu, ucuna taş bağladığınız bir ipi döndürmeye benzetebilirsiniz. İp ne kadar kısaysa taş o kadar hızlı döner, ne kadar uzunsa o kadar yavaş... Bu yüzden en iç gezegenler olan Venüs ve Merkür müthiş bir hızla, en dış gezegenler olan Neptün ve Uranüs ise inanılmaz yavaş dönüyor.

  • Yörünge Paradoksu

    Tuhaflık, bu farklı yörüngeler arası geçişte: Diyelim ki Dünya etrafında dönerken, daha uzaktan dönmek istiyorsunuz. Daha uzaktan dönmek ne demek? Daha yavaş dönmek demek. Ama uydular, daha dış bir yörüngeye girmek istediklerinde, "prograd yanma" denen bir yanma yapıyorlar: Yani burunları yönünde hızlanacak şekilde, roketlerini arkadan ateşliyorlar. Yani hız kazanıyorlar, daha üst bir yörüngeye geçiyorlar, ama bu geçtikleri yörüngede, eski yörüngelerine nazaran daha yavaş dönüyorlar! Hızlanıyorsunuz, ama daha yavaş dönüyorsunuz. İşte buna Yörünge Paradoksu diyoruz. Tabii ortada gerçek bir paradoks yok. Ne dedik? Kütleçekimi, aslında uzay-zaman dokusundaki bir bükülme. O bükülmenin geometrik şekli, aynı bir kuyuya benziyor. Ve siz o kuyunun duvarında dönüp duruyorsunuz, daha doğrusu sürekli düşüyorsunuz ama ilk hızınız nedeniyle direkt olarak yere ulaşamıyorsunuz ve rota yayınız yeterince geniş olduğu için cisim etrafında dönüp duruyorsunuz. İlerlediğiniz yönde daha fazla enerji alırsanız, bu enerji, sizi hızlandırmaktan ziyade, etrafında döndüğünüz gezegenin yarattığı kütleçekim kuyusunda daha yüksek bir noktaya ulaşmanıza harcanıyor. Bu, birazcık, eğimli bir kuyudan çıkmaya çalışan birinin duvara tırmanmaya çalışmak yerine, duvarda koşmayı seçmesine benziyor. Kaslarınıza daha çok güç vermek, sizi daha hızlı koşturmak yerine daha yükseğe çıkartıyor.

  • Prograd yanma

    Ama uydular, daha dış bir yörüngeye girmek istediklerinde, "prograd yanma" denen bir yanma yapıyorlar: Yani burunları yönünde hızlanacak şekilde, roketlerini arkadan ateşliyorlar. Yani hız kazanıyorlar, daha üst bir yörüngeye geçiyorlar, ama bu geçtikleri yörüngede, eski yörüngelerine nazaran daha yavaş dönüyorlar!

  • Retrograd yanma

    Bunun için, prograd değil de, "retrograd yanma" yapıyorsunuz. Yani gittiğiniz yönün ters yönünde roketlerinizi ateşleyip yavaşlıyorsunuz. Ama yine yörünge paradoksu devreye giriyor, ve ters yönlü ateşleme nedeniyle Ay yörüngesine girseniz de, başlangıçtakinden daha hızlı dönüyorsunuz.

  • Kütleçekim kuyusu

    O bükülmenin geometrik şekli, aynı bir kuyuya benziyor. Ve siz o kuyunun duvarında dönüp duruyorsunuz... Dünya'nın kütleçekim kuyusundan çıkmak isteyen bir araç, hızını arttırmalı - sonunda ulaştığı yörüngede hızı, başlangıçtakinden daha düşük olacak olsa bile!

  • Jeosabit yörünge (geostationary orbit)

    Eğer ki Dünya'nın hep aynı yüzüne bakacaksanız, o zaman Dünya'nın kendi etrafıyla döndüğüyle birebir aynı hızda dönmeniz gerekir, değil mi? Daha yavaş veya daha hızlı dönerseniz, gözlemek istediğiniz yeri kaçırırsınız. E Dünya'nın kendi etrafında dönüş hızı belli: 1 günde 1 kez dönüyor. O zaman biz de 1 günde 1 kez dönebileceğimiz hızda olmalıyız. Ama hızımızla yörünge yüksekliğimiz de birebir ilişki içinde. Dolayıyla bize o hızı verebilecek tek bir yörünge yüksekliği var. Gerçekten de basit bir gök mekaniği denklemini çözdüğünüzde, bu mesafenin ekvatordan tam 35.786 kilometre yüksekteki bir yörünge olduğunu görüyorsunuz. Yörünge belliyse, hız da belli: Gerçekten de bu yörüngedeki cisimler, her zaman saniyede 3074 metre hızla dönüyorlar. İşte bu özel yörüngeye jeosabit yörünge diyoruz, çünkü bu yörüngeden Dünya'ya bakan birine jeo, yani yer, her zaman sabitmiş gibi geliyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Uzayda yerçekimi yoktur, bu yüzden astronotlar ağırlıksızdır.

    Uzayda da yerçekimi vardır; astronotlar ve ISS içindekiler ağırlıksız hisseder çünkü sürekli serbest düşme halindedirler, bu yüzden terim 'mikrokütleçekim'dir.

  • Kütleçekimi gizli iplerle anında etki eden bir kuvvettir (Newton'un yorumunun tam doğruluğu).

    Einstein'ın genel göreliliğine göre kütleçekimi uzay-zaman dokusunun bükülmesidir ve etkileri ışık hızında yayılır, anlık değildir.

  • Roketler havaya itiş uygular veya hava olmadan çalışamazlar (yere/atmosfere itme yaparlar).

    Roketler itişi, kütle (egzoz) geriye atarak üretir; bu Newton'un üçüncü yasasıyla açıklanır ve vakumda da çalışır.

  • ISS gibi yörüngedeki cisimler sürekli roketleriyle yukarı doğru itiliyor ve yoksa düşerler.

    ISS'i yörüngede tutan temel şey ilk roket turlarıyla verilen yörüngesel hızdır; şu anda yalnızca ara sıra yörünge düzeltme itişleri yapılır.

  • Daha fazla hız her zaman daha hızlı dönmek demektir (yörüngede hız ve dönme hızı doğrudan doğruya artar).

    Yörüngede daha yüksek bir yörüngeye çıkmak için prograd ateşleyip hız artırırsınız, fakat yeni daha yüksek yörüngedeki dönme hızı (yörünge periyodu) daha düşüktür; hız ve yörünge periyodu ilişkisinin eğriliği bunu sağlar (yörünge paradoksu).

  • Güneş'te anında olan değişiklikler Dünya tarafından anında hissedilir.

    Güneşten gelen ışık ve kütleçekimsel etkiler Dünya'ya yaklaşık 8 dakika 20 saniye gecikmeyle ulaşır; dolayısıyla ani değişiklikler anında fark edilmez.

  • Kütleçekim dalgaları yayıldıkça tamamen yok olur ve sonsuza dek ulaşılamaz hale gelir.

    Kütleçekim dalgaları mesafeyle zayıflar ama teorik olarak asla tam sıfıra uğramaz; çok hassas dedektörlerle çok uzak olayların izleri tespit edilebilir.

Sorular

  • Bir topu yeterince hızlı fırlatsak uzaya çıkar mı?

    İnsan kol gücüyle hayır; yörüngeye veya uzaya ulaşmak için sürekli itiş sağlayan roketlere ihtiyaç vardır çünkü hem atmosferi hem de yerçekimini yenmek gerekir.

  • Atılan bir topun düşmesine hangi kuvvetler neden olur?

    Hava sürtünmesi (hareket yönünün aksi) ve Dünya'nın merkezine doğru uyguladığı kütleçekim kuvveti.

  • Roketler uzaya nasıl çıkar?

    Yakıtı yakıp kütleyi (egzozu) geriye doğru fırlatarak Newton'un üçüncü yasası gereği yükü ileri/üst yönünde sürekli iterek.

  • Ay gibi düşük çekimli ve havasız bir ortamda top atarsak ne olur?

    Daha uzağa ve kolayca atılabilir; yeterli yatay hız verilirse top gezegen/ay yüzeyine çarpmayıp yörüngeye girer.

  • Uluslararası Uzay İstasyonu neden ağırlıksız hissediliyor?

    Çünkü ISS serbest düşme halinde olduğu için içeridekiler sürekli düşüyor gibi olur; yerçekimi hâlâ mevcuttur, bu yüzden 'mikrokütleçekimli' ortam denir.

  • Uzayda yerçekimi yok mudur?

    Hayır; uzayda da yerçekimi vardır, ISS'teki kütleçekim yüzeydekinden yalnızca yaklaşık %11 daha azdır.

  • Kütleçekimi anlık mıdır?

    Hayır; genel görelilikte kütleçekimi uzay-zamanın bükülmesiyle açıklanır ve değişiklikler ışık hızında (kütleçekim dalgalarıyla) yayılır.

  • Güneş'ten gelen ışık Dünya'ya ne kadar sürede ulaşır ve bunun kütleçekimle ilişkisi nedir?

    Güneşten çıkan fotonlar Dünya'ya yaklaşık 8 dakika 20 saniyede ulaşır; kütleçekim değişiklikleri de aynı süre gecikmeli olarak etkisini gösterir.

  • Jeostasyoner yörünge nedir ve nerede bulunur?

    Dünya yüzeyinin belirli bir noktasına sürekli bakacak şekilde yer alan yörünge, ekvatordan 35.786 km yükseklikteki jeostasyoner yörüngedir ve burada hız ~3074 m/s'tir.

  • Bir uydunun yörüngesini değiştirmek için hangi manevralar yapılır?

    Daha yüksek yörüngeye geçmek için prograd (ileriye) yanma yapılıp hız artırılır; daha alçak veya yavaş bir yörüngeye girerken retrograd (geri) yanma ile yavaşlanır; bu süreçlerde yörüngedeki dönme hızları beklenenden ters davranabilir.

Ön Bilgiler

  • Temel Newton mekaniği (hız, ivme, kuvvet kavramları)
  • Parabolik atış hareketi bilgisi
  • Temel astronomi bilgisi (Güneş, Dünya, Ay tanımları)
  • Genel kavram olarak enerji ve potansiyel (kütleçekim kuyusu anlayışı)
  • Basit trigonometri/özdeğer hesaplamalar (yörünge yüksekliği vs. periyot ilişkisi için faydalı)
  • Fizikte hız, birim dönüşümleri (m/s, km, km/saat vb.)

Tarihsel Bağlam

  • Isaac Newton'un kütleçekimi anlayışı ve klasik çekim yorumu (1687: Principia'nın yayımlanması)
  • Einstein'in genel görelilik teorisinin geliştirilmesi (1915)
  • Uluslararası Uzay İstasyonu'nun yörüngeye yerleştirilmesi (1998)
  • LIGO tarafından kütleçekim dalgalarının doğrudan tespiti (2015: GW150914)
  • 1.3 milyar yıl önce gerçekleşen karadelik birleşmesi olayı (olayın izleri 2015'te tespit edildi)
  • Dünya üzerindeki yaşamın evrimi bağlamı: 1.3 milyar yıl önce çok hücreli canlıların henüz yaygın olmaması (1.3 milyar yıl önce)
  • 17. Yüzyıl
  • 18. Yüzyıl
  • Einstein-öncesi dönem
  • 20. Yüzyıl
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Isaac Newton

    Kütleçekimi tarihçesi ve klasik çekim anlayışını anlatırken bahsedilen bilim insanı

  • Albert Einstein

    Kütleçekiminin uzay-zaman dokusunun bükülmesi olarak modern yorumunu getiren bilim insanı olarak anıldı