Videonun ötesi
Video, fil dişlerinin kaçak avcılık baskısı altında nesiller içinde nasıl azalmakta olduğunu ve bunun evrimsel mekanizmalarla (mutasyon, doğal seçilim, birikimli seçilim, mikroevrim → makroevrim) nasıl açıklanabileceğini yorumlardaki yanlış görüşleri düzelterek anlatıyor. Ayrıca adaptasyon, yapay seçilim, modifikasyon, süre gereksinimi, mutasyonların doğası ve 'tasarım illüzyonu' gibi evrimsel biyoloji kavramlarını örnekler ve sayılarla açıklıyor.
Evrim, popülasyon içi gen veya özellik dağılımlarının nesiller içerisinde değişmesi demek. Yani bir popülasyon içindeki gen ve özellik dağılımları, en az 2 nesil içinde değişiyorsa o değişim evrimdir. Evrim tanımında süre sınırı yoktur; değişimin nesiller içinde gözlenmesi yeterlidir. Mikroevrim (küçük ölçekli, nesiller içinde görülen değişimler) birike birike makroevrime (büyük ölçekli değişimler, türler arası dönüşümler) dönüşür.
Adaptasyon, doğal seçilim yoluyla gerçekleşen evrim demektir. Yani bir özelliğin çevreye uyum sağlayacak şekilde doğal seçilim tarafından yaygınlaştırılması 'adaptasyon' olarak adlandırılır. Bütün adaptasyonlar evrimdir; fakat her evrimsel değişim adaptif olmak zorunda değildir (örneğin genetik sürüklenmeyle yaygınlaşan adaptif olmayan özellikler olabilir).
Doğal seçilim, belli bir çevrede hangi özelliğe sahip olmanın avantajlı olduğuna bağlı olarak o özelliğin seçilmesi, dezavantajlı olanların elenmesidir. Seçilim baskısı altında daha iyi hayatta kalan ve daha çok üreyen bireylerin genleri sonraki nesillere daha çok aktarılır; böylece popülasyonun özellik dağılımı değişir. Örneğin kaçakçıların iri dişlileri hedef alması bir seçilim baskısıdır; dişsiz veya küçük dişli bireyler daha kolay hayatta kalıp daha çok ürerler.
Yapay seçilim, insanların arzu ettiği özellikleri yaygınlaştırmak üzere kasten uyguladıkları seçilimdir. Örneğin çiftçilerin veya hayvan yetiştiricilerinin belirli bireyleri seçip çiftleştirerek istedikleri özellikleri öne çıkarması yapay seçilime örnektir.
Mutasyonlar, genlerde meydana gelen rastgele veya ani değişimlerdir. Mutasyonlar çeşitlilik yaratır; birçok mutasyon nötrdir (etkisiz) veya çok az etkilidir, bazıları zararlı bazıları faydalı olabilir. İnsanlarda anne-babadan ortalama ~60 mutasyon farkıyla doğma örneği verildi; bir özelliğin ilk defa ortaya çıkması mutasyonla olabilir. Ancak mutasyonun popülasyonda yayılmasını belirleyen seçilim mekanizmalarıdır.
Genetik sürüklenme, rastgele süreçlerin etkisiyle popülasyonda adaptif olmayan bazı özelliklerin yaygınlaşabilmesidir. Yani doğal seçilim dışında, şans faktörleriyle de bazı gen frekansları değişebilir.
Varyasyon, bir popülasyon içinde özelliklerin farklılık göstermesidir. Örneğin fil popülasyonunda dişlerin varlığı/uzunluğu/parlaklığı konusunda çeşitlilik bulunması, kısa dişlilik, eksik dişlilik veya dişsizlik gibi varyasyonların varlığını ifade eder. Bu çeşitlilik mutasyonlar ve kalıtımsal farklılıklar sonucunda ortaya çıkar.
Mikroevrim, bir türün popülasyonunun nesiller içinde gen ve özellik dağılımı bakımından küçük ölçekli değişimler geçirmesidir. Örneğin bir popülasyonda belirli bir özelliğin oranının nesiller içinde artması mikroevrimdir. Mikroevrim, zamanla birikerek makroevrime dönüşür.
Makroevrim, büyük ölçekli evrimsel değişimlerdir; bir türün uzun zaman ölçeğinde başka bir türe dönüşmesi gibi geniş çaplı, önemli farklılaşmaları ifade eder. Makroevrim, mikroevrimsel değişimlerin uzun süreli birikiminin sonucudur.
Birikimli seçilim, nesiller boyunca gerçekleşen seçilimsel değişimlerin geri dönmez biçimde birikmesi ve böylece kalıcı evrimsel değişimler yaratmasıdır. Yani bir özellik nesiller içinde değişirken, diğer özellikler eski haline dönmez; seçilimsel değişimler üst üste birikerek türü farklılaştırır.
Modifikasyon, bir bireyin ömrü boyunca çevresel etkilerle oluşan ve kolayca tersine dönebilen değişimlerdir; bu değişimler genleri değiştirmez ve dolayısıyla kalıtımsal değildir. Örneğin güneşe maruz kalınca derinin bronzlaşması bir modifikasyondur; güneşte kalmayı bırakınca eski haline döner ve bronzlaşma çocuklara aktarılmaz.
Gelişim, tek bir bireyin doğumundan ölümüne kadar geçen sürede yaşadığı değişimlerin tümüdür. Örneğin büyümek ve boy uzamak bireysel gelişimdir; bu, evrim değildir.
Popülasyon, aynı türden bireylerin belirli bir alanda bir araya gelmiş grubudur. Evrimsel değişimler popülasyon düzeyinde, yani gen ve özellik dağılımlarının popülasyon içinde nasıl değiştiği bağlamında tanımlanır.
Survivorship Bias, sadece hayatta kalanları sayıp onlardan hareketle yanlış genellemeler yapma eğilimidir. Transcript'te bu hatanın burada geçerli olmadığı vurgulanır: değişim sadece yetişkinlerin hayatta kalmasıyla açıklanamaz, yeni doğanlarda da dişsizlik oranlarının arttığı ve bunun genetik olduğu gösterilmiştir.
Cinsel seçilim, bir seçilim mekanizmasıdır ve bireylerin eş seçiminde avantaj sağlayan özelliklerin popülasyonda yaygınlaşmasına yol açar. Doğal seçilimin yanında, hangi genlerin yayılacağını belirleyen bir diğer mekanizma olarak anılır.
Anodonti ve hipodonti, dişlerle ilgili hastalıklardır; anodontide birey hiç diş üretemez, hipodontide bazı dişler eksik olur. Transcript'te bunlar, insanların veya filler gibi hayvanların bazı bireylerinin diş üretememesi örnekleri olarak verilmiştir.
Adaptasyon doğal seçilim yoluyla oluşan evrimsel değişimlerin özel adıdır; adaptasyonlar evrimdir, dolayısıyla burada görülen adaptasyon aynı zamanda evrimdir.
Evrim için katı bir zaman sınırı yoktur; güçlü seçilim ve kısa nesil süreleriyle birkaç nesilde belirgin değişimler görülebilir.
Yeni doğanlarda dişsizlik oranının arttığı ve genetik analizlerin dişsizlik genlerinin yaygınlaştığını göstermesi, bunun sadece sayım hatası olmadığını kanıtlar.
Kaçak avcılık insan kaynaklı bir baskıdır ancak amaçlı bir yavru seçimi değil; bu nedenle süreç doğal seçilim mekanizmalarıyla işler.
Evrim, popülasyon içindeki gen/özellik dağılımlarının nesiller içinde değişmesidir; türler arası dönüşüm (makroevrim) bu süreçlerin uzun süreli birikimidir, zorunlu sonuçtur ama evrimin tanımı değildir.
Mutasyonlar her nesilde düzenli olarak oluşur; bireyler anne-babalarından ortalama onlarca yeni mutasyonla doğar, bu da kısa zamanda yeni varyasyon sağlayabilir.
Mutasyonların çoğu nötrdür, bazıları zararlı bazıları ise nötr veya faydalı olabilir; doğal seçilim bunlar arasından avantajlı olanları yaygınlaştırır.
Bireysel yaşam süresince edinilen çoğu değişim genetiği değiştirmez ve çocuklara aktarılmaz; kalıcı evrim için genetik varyasyon ve seçilim gerekir.
Organizmalar genleri bilerek değiştirmez; rastgele genetik varyasyon vardır ve çevresel baskılar diferansiyel hayatta kalma yoluyla hangi varyantların çoğalacağını belirler.
Diferansiyel ölüm ve üreme, popülasyondaki allel/frekans dağılımını değiştirir; bu frekans değişimi evrimsel değişimdir.
Bazı evrimsel değişimler adaptifken, bazıları genetik sürüklenme gibi tarafsız süreçlerle veya başka mekanizmalarla meydana gelip adaptif olmayabilir.
Mikroevrimsel değişimler birikerek makroevrimsel sonuçlar doğurur; küçük frekans değişimleri uzun vadede büyük tür farklılaşmalarına yol açabilir.
Uygun genetik varyasyon yoksa ve seçilim çok güçlüyse tür evrimsel olarak kurtarılamaz ve soy tükenebilir; evrimsel değişim için uygun varyasyon gereklidir.
Evet; evrim nesiller içinde tanımlanır ve filler için nesil süresi ~25 yıl olduğundan 80–100 yıl birkaç nesile karşılık gelir ve güçlü seçilim altında belirgin gen frekansı değişimleri görülebilir.
Adaptasyon, doğal seçilim yoluyla oluşan evrimsel değişimlerin adıdır; burada görülen adaptasyon aynı zamanda evrimdir.
Hayır; sadece yetişkinleri saymakla açıklanamaz çünkü yeni doğanlarda dişsizlik oranının arttığı ve genetik incelemelerde dişsizlik genlerinin yaygınlaştığı gösterilmiştir.
Hayır; yapay seçilim insanın istediği özellikleri kasıtlı yaygınlaştırmasıdır. Kaçak avcılık insan kaynaklı ancak kasıtsız bir çevresel baskı olarak doğal seçilim şeklinde işler.
Hayır; evrim hızı seçilim şiddetine ve nesil süresine bağlıdır; güçlü seçilim kısa sürede (birkaç nesilde) bile gözlemlenebilir değişimler yaratabilir.
Mutasyonlar çok sık meydana gelir; her nesilde bireyler ebeveynlerinden onlarca yeni mutasyonla doğar, dolayısıyla yeni varyasyonlar kısa sürede ortaya çıkabilir.
Hayır; yaşam sırasında oluşan geri dönüşümlü değişimler genetik değişim yaratmaz ve çocuklara aktarılmaz; kalıcı evrim için genetik varyasyon ve seçilim gerekir.
Hayır; filler bilinçli olarak genlerini değiştirmez; popülasyondaki rastgele genetik varyasyon arasından seçilim, daha avantajlı olan genleri nesillerde daha yaygın hale getirir.
Hayır; evrim mikroevrim (popülasyon içi frekans değişimleri) ile tanımlanır; mikroevrimler birikerek makroevrime yol açar.
Hayır; diferansiyel hayatta kalma ve üreme nedeniyle dişsizlik genlerinin frekansı artar; bu genetik frekans değişimi evrimdir.
Darwin'den önce gelen Lamarck'ın hatası bağlamında evrim tarihinde referans olarak anıldı.
Darwin'den önce gelen ve yanlış bir evrim yorumu yaptığı belirtilerek örnek olarak anıldı.
Bir yoruma hitap ederek 'Çağrı hocam yanlış bilgi' şeklinde geçen referans; videoyla ve yorumlarla ilgili konuşmada adı geçti.
Metinde alıntılanan bir ifadede geçen kullanıcı adı olarak bulundu ('Nolur PUBG31, gel bizi izle').
Söz takipçisi
Evrim tarihinde bir fil bir kurbağaya hiç dönüşmedi; ama gerçekten de balıklar karalara evrimleştiler, "Balinaların Neden Parmakları Var?" videosunda konuştuğumuz gibi, karasal memeliler denizlere geri döndüler, maymunlar insanlara dönüştü, tohumsuz bitkiler tohumlu bitkilere dönüştü. Bunların gerçek olduğunu kesin olarak biliyoruz ve her biri ayrı videoların konusu. İyi ama, bunlar evrimin tanımı değil ki, sonucu!
Etkiden kastım, hayatta kalma ve üreme başarısı üzerindeki etki... Ve bu da bir başka videonun konusu ama, türlerde gördüğümüz fiziksel, davranışsal, kimyasal değişimlerin önemli bir bölümü genlerdeki mutasyonlardan kaynaklanıyor. Ama şunu asla unutmayın: Mutasyon, kesinlikle evrim demek değil.
Şimdi... Buraya kadar anlattığım şeylerin birebir aynısını, evrimsel biyoloji terimleriyle anlatıcam. Hazır mısınız?
Keza büyükbaş hayvan yetiştiricileri de yapay seçilimin hayvanları üzerindeki etkilerini çok çok iyi bildikleri için, hayvanlarını seçip çiftleştirirken belli hastalıklar fillerde gördüğümüz gibi yaygınlaşmasın diye evrimsel faktörleri gözeterek üretim yapıyorlar; bunları da size bir başka videoda anlatırım, zaten eminim yorumlarda da ziraat ve hayvancılıkla uğraşan dostlarım kendi deneyimlerini aktaracaktır. Her neyse, sonuç olarak filler, aslında insanlar istiyor diye değil, ortamda kaçakçıların baskısı altında değişiyorlar, o nedenle de bu değişim doğal seçilime daha uygun bir örnek:
Daha teknik terimlerle tabir edecek olursam: İnsanlar mikroevrimi, yani görece küçük değişimleri kabul ediyorlar (ki eskiden bunu da etmiyorlardı da işte işin doğrusu anlatıldıkça anlamaya başladılar); ama makroevrimi, yani türler arası geçişi de kapsayan köklü evrimsel değişimleri henüz kavrayamıyorlar. Bunun ne kadar hatalı bir düşünce olduğuna da ilerleyen videolarda daha detaylıca gireceğim; ama bu video kapsamında tam da bu noktada 5. ve son postülatımız devreye giriyor: Birikimli seçilim! Aslında bu, birazcık Theseus'un Gemisi olayına benziyor: Bir gemide 1000 tane tahta olsun (veya bir canlıyı tanımlayan 1000 tane özellik olsun).
Bunun ne kadar hatalı bir düşünce olduğuna da ilerleyen videolarda daha detaylıca gireceğim; ama bu video kapsamında tam da bu noktada 5. ve son postülatımız devreye giriyor: Birikimli seçilim!
OpenAI, Navier-Stokes Milenyum Problemi'ni Çözdü mü, Çaldı mı?
Özel Görelilik Ne Ayak?
Muhalefet Partileri Neden Kazan(a)mıyor?
Diğer Hayvanların da Evcil Hayvanı Olabilir mi?
Zaman Hakkında Ne Biliyoruz?
Yapay Zekada Durum Ne?