Hepimiz MUTANTIZ! | Evrimleşen Özellikler Nasıl Ortaya Çıkıyor?

51,9 B görüntülenme13.09.2020
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıEvrimde Genlere Yeni Bilgi Nasıl Eklenir?
Derinlemesine

Özet

Video, evrimleşen özelliklerin ortaya çıkış yollarını ve en önemli mekanizmalardan biri olan mutasyonların temel özelliklerini açıklar; mutasyonların türleri, etkileri, kalıtımı ve doğal seçilim ile ilişkisinden bahseder. Ayrıca transpozonlar, üreme yoluyla oluşan gen kombinasyonları ve gelişim ile evrim arasındaki fark gibi konulara değinerek çeşitliliğin nasıl üretildiğini ve popülasyonlarda nasıl yayıldığını anlatır.

Terimler

  • Transpozonlar (sıçrayan gen elemanları)

    şu anda genlerimizin yüzde ellisi kadarını oluşturan sıçrayan gen elemanları, yani transpozonlar, onların etkisi de çok önemli. Bu transpozonlar, kromozomumuz içinde rastgele sıçramalar yaparak yepyeni genler yaratabiliyorlar veya yeni gen kombinasyonları doğurabiliyorlar.

  • Mutasyonlar

    bunlardan en meşhur olanı tabii ki mutasyonlar. Şu anda bu videoyu izlerken bile yüzbinlerce hücrenizde mutasyonlar meydana geliyor. Hücresel mekanizmalarımız bunların neredeyse tamamını düzeltmeye çalışıyor. Ancak zaman geçtikçe bunlardan bazıları gözden kaçabiliyor ve düzeltilemeyebiliyorlar. Böylece bu mutasyonlar kalıtsal hale gelebiliyorlar. Bu mutasyonların büyük bir kısmı, yani yaklaşık yüzde yetmiş kadarı, canlıda hiçbir değişime neden olmuyor. Bunlara nötr ya da nötre yakın mutasyonlar diyoruz. Nötr mutasyonlar zamanla başka nötr mutasyonlarla bir araya gelerek veya kendileri ek mutasyonların etkisinde kalarak etkili hale gelebiliyorlar. Nötr mutasyonlardan geriye kalan yüzde otuzluk kısım, canlıda ani değişimlere, mesela fiziksel görünümün değişmesine veya hücresel fonksiyonların farklılaşmasına sebep oluyor ve bu değişimler, bir önceki videoda söz ettiğimiz uyum başarısını etkiliyor. Mutasyonlar kimi zaman korkutucu olarak algılansalar da sürekli ölümcül şeyler değiller. Tam tersine mutasyonlar evrimsel adaptasyonların hammaddesi konumunda. Mutasyonlar ve evrimin diğer çeşitlilik mekanizmaları yepyeni genler doğurabiliyor ve bunlardan uyumlu olanlar sürekli seçilerek türün değişmesini sağlıyor. Mutasyonların sadece bir kısmı kanser veya organ yetmezliği gibi büyük ani ve yıkıcı değişimlere sebep oluyor. Bunlar da popülasyondan genellikle hızlı bir şekilde eleniyorlar.

  • Nötr mutasyonlar

    Bu mutasyonların büyük bir kısmı, yani yaklaşık yüzde yetmiş kadarı, canlıda hiçbir değişime neden olmuyor. Bunlara nötr ya da nötre yakın mutasyonlar diyoruz. Nötr mutasyonlar zamanla başka nötr mutasyonlarla bir araya gelerek veya kendileri ek mutasyonların etkisinde kalarak etkili hale gelebiliyorlar.

  • Eşeyli üreme (eşeyli üreyen canlılar)

    eşeyli üreyen canlılarda anne ve babadan gelen genler, üreme hücrelerinin oluşumu öncesinden rastgele karıştırıldığı için üreme sonrasında yepyeni genetik kombinasyonlar oluşabiliyor.

  • Genetik kombinasyonlar

    üreme sonrasında yepyeni genetik kombinasyonlar oluşabiliyor. (Ayrıca transpozonlar kromozomumuz içinde rastgele sıçramalar yaparak yepyeni genler yaratabiliyorlar veya yeni gen kombinasyonları doğurabiliyorlar.)

  • Mutajenler

    Mutasyonlar her an çevremizde bulunan radyasyonın, hücrelerimizdeki mutajen isimli kimyasalların ve hücresel kromozom kopyalama hatalarının tamamen rastgele bir ürün olduğu için...

  • Radyasyon

    Mutasyonlar her an çevremizde bulunan radyasyonın ... tamamen rastgele bir ürün olduğu için...

  • Kromozom kopyalama hataları

    Mutasyonlar her an ... hücresel kromozom kopyalama hatalarının tamamen rastgele bir ürün olduğu için...

  • Doğal seçilim (seçilim)

    Ancak bir mutasyon ola ki faydalı bir etkiye sahip olursa, doğal seçilim ile gelecek nesillere daha çok aktarılıyor ve bu azınlıkta olan mutasyonların etkisi genel ortalamada çok daha şiddetli bir şekilde görülüyor. Yani seçilim faydalı mutasyonları sürekli kayırıyor, zararlıları ise durmadan eliyor gibi düşünebilirsiniz.

  • Kalıtsal (kalıtsal anlama sahip olma)

    Bireyde meydana gelen değişimlerin kalıtsal anlama sahip olabilmesi için kabaca dört yerde meydana gelmesi gerekir: Sperm ve yumurta gibi üreme hücreleri, bu hücreleri üreten üreme sistemi dokuları ve organları, sperm ve yumurtanın birleşmesinden oluşan ilk hücre, yani zigot, ve bu zigottan oluşan ilk birkaç yüz hücre. Bu değişimler, eğer ki genetik yapıyı değiştiriyorsa, gelecek nesillere de aktarılacaktır. Çünkü gelecek nesillere nihayetinde bu hücreler sayesinde üretiliyor. O hücrelerden DNA'larını alıyor.

  • Üreme hücreleri (sperm ve yumurta)

    Sperm ve yumurta gibi üreme hücreleri (Bireyde meydana gelen değişimlerin kalıtsal anlama sahip olabilmesi için kabaca dört yerde meydana gelmesi gerekir: Sperm ve yumurta gibi üreme hücreleri, ...)

  • Zigot

    sperm ve yumurtanın birleşmesinden oluşan ilk hücre, yani zigot

  • Uyum başarısı

    bu değişimler ... uyum başarısını etkiliyor. Ani etkili değişimler genellikle zararlı sonuçlar doğuruyorlar ve uyum başarısını düşürdükleri için bu seçilimle hemen eleniyorlar.

  • Evrimsel adaptasyonlar

    Tam tersine mutasyonlar evrimsel adaptasyonların hammaddesi konumunda. Mutasyonlar ve evrimin diğer çeşitlilik mekanizmaları yepyeni genler doğurabiliyor ve bunlardan uyumlu olanlar sürekli seçilerek türün değişmesini sağlıyor.

  • Kanser ve organ yetmezliği

    Mutasyonların sadece bir kısmı kanser veya organ yetmezliği gibi büyük ani ve yıkıcı değişimlere sebep oluyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Canlılar ihtiyaç duydukları için ya da 'karar verip' gereken özellikleri edinerek evrimleşir.

    Evrim teleolojik değildir; organizmalar bilinçli kararlar vermez, çevre değiştiğinde önceden var olan genetik çeşitlilikten avantajlı olanlar seçilir ve nesiller içinde özelliklerin frekansı değişir.

  • Vücut dokularında (örneğin karaciğer) oluşan tüm mutasyonlar gelecek nesillere aktarılır ve evrimde rol oynar.

    Somatik dokularda oluşan mutasyonlar genellikle üreme hücrelerine aktarılmaz; yalnızca germ hattı veya zigot/erken embriyonik hücrelerdeki mutasyonlar kalıtsal olur.

  • Mutasyonların çoğu zararlı ve hemen ölümcül sonuçlar doğurur.

    Mutasyonların yaklaşık %70'i nötrdir ve herhangi belirgin bir etki yapmaz; bazıları zararlı, bazıları ise faydalıdır ve faydalılar seçilimle yayılır.

  • Mutasyonlar her zaman büyük, ani ve fenotipik değişimlere neden olur.

    Çoğu mutasyon küçük veya nötr etkilidir; büyük ani etkiler nadir olup genellikle zararlı olduğu için seçilimle elenir.

  • Fenotipik (gelişimsel) değişim önce ortaya çıkar ve sonra genlere işlenir (Lamarckçuluk).

    Genellikle önce gen düzeyinde varyasyon oluşur; sonra doğal seçilim başarılı genetik varyantları popülasyona yayar; fenotipik değişim genlere 'sonradan yazılmaz'.

  • Mutasyonlar çok nadir olup hemen hemen hiç gerçekleşmez.

    Mutasyonlar sürekli meydana gelir; örneğin her birey ortalama ~60 yeni mutasyonla doğar ve yüzbinlerce hücrede anlık mutasyonlar oluşur.

  • Türler çevre değişse bile hep başarılı şekilde adapte olur ve yok olmazlar.

    Çevre değişmesine rağmen yeterli uygun genetik çeşitlilik yoksa veya baskı çok şiddetliyse türler yok olabilir; tarihsel olarak yaşamış türlerin büyük çoğunluğu yok olmuştur.

Sorular

  • Evrimleşen özellikler nasıl ortaya çıkıyor?

    Birden çok mekanizma vardır: eşeyli üreme sırasında gen karışması, transpozonların etkisi ve mutasyonlar gibi rastgele genetik değişiklikler oluşturur; doğal seçilim ise faydalı olanları nesillere aktarır.

  • Eşeyli üreyen canlılarda yeni genetik kombinasyonlar nasıl oluşur?

    Anne ve babadan gelen genler üreme hücreleri oluşmadan önce rastgele karışır, bu da üreme sonrasında yeni genetik kombinasyonlara yol açar.

  • Transpozonlar (sıçrayan genler) ne işe yarar?

    Transpozonlar kromozom içinde rastgele sıçrayarak yeni genler veya yeni gen kombinasyonları yaratabilir ve insan genomunun önemli bir kısmını oluşturur.

  • Mutasyonlar nasıl meydana gelir?

    Mutasyonlar çevresel radyasyon, mutajen kimyasallar ve hücresel kromozom kopyalama hataları gibi faktörlerin rastgele ürünü olarak sürekli meydana gelir.

  • Mutasyonların çoğu zararlı mıdır?

    Hayır; yaklaşık %70'i nötr veya nötre yakındır, geriye kalanların çoğu zararlıdır fakat az sayıda faydalı olanlar doğal seçilimle yayılır.

  • Hangi mutasyonlar gelecek nesillere aktarılır?

    Sperm ve yumurta gibi üreme hücrelerinde, bu hücreleri üreten üreme sistemi dokularında, zigotta veya zigottan oluşan ilk birkaç yüz hücrede meydana gelen mutasyonlar kalıtsal olur.

  • Vücutta (örneğin karaciğerde) oluşan mutasyonlar evrim açısından önemli midir?

    Hayır; somatik dokularda oluşan mutasyonlar bireyde kalıcı olsa bile genellikle gelecek nesillere aktarılmaz ve bu nedenle evrimsel anlam taşımaz.

  • Her birey kaç yeni mutasyonla doğar?

    Araştırmalar ortalama olarak her bireyin ebeveynlerinden yaklaşık 60 yeni mutasyonla doğduğunu gösterir.

  • Mutasyonlar neden genellikle zararlı sonuçlar doğurur?

    Çünkü mutasyonlar rastgeledir ve organizmanın mevcut uyumuna ani etki eden değişimler çoğunlukla uyum başarısını düşürdüğü için seçilimle hızla elenir.

  • Evrim organizmaların istek veya ihtiyaçlarına göre mi gerçekleşir?

    Hayır; organizmalar 'karar' verip evrimleşmezler; çevre değiştiğinde önceden var olan genetik çeşitlilikten başarılı olan gen kombinasyonları daha çok üreyerek popülasyonda yayılır.

Ön Bilgiler

  • DNA ve gen kavramının temel bilgisi
  • Hücre yapısı ve hücre bölünmeleri (özellikle üreme hücreleri/meiosis) bilgisi
  • Genetik rekombinasyonun temelleri
  • Doğal seçilim temel kavramı
  • Fenotip ve genotip arasındaki fark
  • Temel moleküler biyoloji terimleri (kromozom, gen, mutasyon)