- Transpozonlar (sıçrayan gen elemanları)
şu anda genlerimizin yüzde ellisi kadarını oluşturan sıçrayan gen elemanları, yani transpozonlar, onların etkisi de çok önemli. Bu transpozonlar, kromozomumuz içinde rastgele sıçramalar yaparak yepyeni genler yaratabiliyorlar veya yeni gen kombinasyonları doğurabiliyorlar.
- Mutasyonlar
bunlardan en meşhur olanı tabii ki mutasyonlar. Şu anda bu videoyu izlerken bile yüzbinlerce hücrenizde mutasyonlar meydana geliyor. Hücresel mekanizmalarımız bunların neredeyse tamamını düzeltmeye çalışıyor. Ancak zaman geçtikçe bunlardan bazıları gözden kaçabiliyor ve düzeltilemeyebiliyorlar. Böylece bu mutasyonlar kalıtsal hale gelebiliyorlar. Bu mutasyonların büyük bir kısmı, yani yaklaşık yüzde yetmiş kadarı, canlıda hiçbir değişime neden olmuyor. Bunlara nötr ya da nötre yakın mutasyonlar diyoruz. Nötr mutasyonlar zamanla başka nötr mutasyonlarla bir araya gelerek veya kendileri ek mutasyonların etkisinde kalarak etkili hale gelebiliyorlar. Nötr mutasyonlardan geriye kalan yüzde otuzluk kısım, canlıda ani değişimlere, mesela fiziksel görünümün değişmesine veya hücresel fonksiyonların farklılaşmasına sebep oluyor ve bu değişimler, bir önceki videoda söz ettiğimiz uyum başarısını etkiliyor. Mutasyonlar kimi zaman korkutucu olarak algılansalar da sürekli ölümcül şeyler değiller. Tam tersine mutasyonlar evrimsel adaptasyonların hammaddesi konumunda. Mutasyonlar ve evrimin diğer çeşitlilik mekanizmaları yepyeni genler doğurabiliyor ve bunlardan uyumlu olanlar sürekli seçilerek türün değişmesini sağlıyor. Mutasyonların sadece bir kısmı kanser veya organ yetmezliği gibi büyük ani ve yıkıcı değişimlere sebep oluyor. Bunlar da popülasyondan genellikle hızlı bir şekilde eleniyorlar.
- Nötr mutasyonlar
Bu mutasyonların büyük bir kısmı, yani yaklaşık yüzde yetmiş kadarı, canlıda hiçbir değişime neden olmuyor. Bunlara nötr ya da nötre yakın mutasyonlar diyoruz. Nötr mutasyonlar zamanla başka nötr mutasyonlarla bir araya gelerek veya kendileri ek mutasyonların etkisinde kalarak etkili hale gelebiliyorlar.
- Eşeyli üreme (eşeyli üreyen canlılar)
eşeyli üreyen canlılarda anne ve babadan gelen genler, üreme hücrelerinin oluşumu öncesinden rastgele karıştırıldığı için üreme sonrasında yepyeni genetik kombinasyonlar oluşabiliyor.
- Genetik kombinasyonlar
üreme sonrasında yepyeni genetik kombinasyonlar oluşabiliyor. (Ayrıca transpozonlar kromozomumuz içinde rastgele sıçramalar yaparak yepyeni genler yaratabiliyorlar veya yeni gen kombinasyonları doğurabiliyorlar.)
- Mutajenler
Mutasyonlar her an çevremizde bulunan radyasyonın, hücrelerimizdeki mutajen isimli kimyasalların ve hücresel kromozom kopyalama hatalarının tamamen rastgele bir ürün olduğu için...
- Radyasyon
Mutasyonlar her an çevremizde bulunan radyasyonın ... tamamen rastgele bir ürün olduğu için...
- Kromozom kopyalama hataları
Mutasyonlar her an ... hücresel kromozom kopyalama hatalarının tamamen rastgele bir ürün olduğu için...
- Doğal seçilim (seçilim)
Ancak bir mutasyon ola ki faydalı bir etkiye sahip olursa, doğal seçilim ile gelecek nesillere daha çok aktarılıyor ve bu azınlıkta olan mutasyonların etkisi genel ortalamada çok daha şiddetli bir şekilde görülüyor. Yani seçilim faydalı mutasyonları sürekli kayırıyor, zararlıları ise durmadan eliyor gibi düşünebilirsiniz.
- Kalıtsal (kalıtsal anlama sahip olma)
Bireyde meydana gelen değişimlerin kalıtsal anlama sahip olabilmesi için kabaca dört yerde meydana gelmesi gerekir: Sperm ve yumurta gibi üreme hücreleri, bu hücreleri üreten üreme sistemi dokuları ve organları, sperm ve yumurtanın birleşmesinden oluşan ilk hücre, yani zigot, ve bu zigottan oluşan ilk birkaç yüz hücre. Bu değişimler, eğer ki genetik yapıyı değiştiriyorsa, gelecek nesillere de aktarılacaktır. Çünkü gelecek nesillere nihayetinde bu hücreler sayesinde üretiliyor. O hücrelerden DNA'larını alıyor.
- Üreme hücreleri (sperm ve yumurta)
Sperm ve yumurta gibi üreme hücreleri (Bireyde meydana gelen değişimlerin kalıtsal anlama sahip olabilmesi için kabaca dört yerde meydana gelmesi gerekir: Sperm ve yumurta gibi üreme hücreleri, ...)
- Zigot
sperm ve yumurtanın birleşmesinden oluşan ilk hücre, yani zigot
- Uyum başarısı
bu değişimler ... uyum başarısını etkiliyor. Ani etkili değişimler genellikle zararlı sonuçlar doğuruyorlar ve uyum başarısını düşürdükleri için bu seçilimle hemen eleniyorlar.
- Evrimsel adaptasyonlar
Tam tersine mutasyonlar evrimsel adaptasyonların hammaddesi konumunda. Mutasyonlar ve evrimin diğer çeşitlilik mekanizmaları yepyeni genler doğurabiliyor ve bunlardan uyumlu olanlar sürekli seçilerek türün değişmesini sağlıyor.
- Kanser ve organ yetmezliği
Mutasyonların sadece bir kısmı kanser veya organ yetmezliği gibi büyük ani ve yıkıcı değişimlere sebep oluyor.