- Atom bombası
Nükleer fisyon tepkimesinin kontrolsüz bir zincirleme şekilde ilerlemesiyle çok kısa sürede muazzam miktarda enerji açığa çıkaran silah. Bir nötron kaynağıyla başlatılan fisyon zincirlenmesi kritik kütleye ulaştırılarak tetiklenir; yarım mikrosaniyeler içinde yakıtın küçük bir kısmı tepkimeye girerek (ör. %0.1) devasa enerji salınımı, yıkım ve radyasyon üretir.
- Uranyum
Atom bombalarında ve nükleer reaktörlerde yakıt olarak kullanılan elementlerden biri. Dünya kabuğunda bulabileceğimiz en iri atomlar arasından en bol olanıdır; iri olmaları nedeniyle parçalanmaları (fisyon) daha kolaydır ve parçalanırken muazzam enerji açığa çıkar. Madenden çıkarılan uranyumun çoğunluğu Uranyum-238 izotopudur.
- Plütonyum
Atom bombalarında ve reaktörlerde yakıt olarak kullanılabilen bir ağır element. Uranyum-238'i nötron bombardımanına tutarak Plütonyum-239'a dönüştürebiliriz; Plütonyum-239 da Uranyum-235 kadar iyi bir nükleer yakıt görevi görür.
- İzotop
Aynı proton sayısına (aynı elemente) sahip olup nötron sayısı farklı olan atom çeşidi. İzotoplar çekirdek stabiliteleri ve yarı ömürleri bakımından farklı olabilir; örneğin bir uranyum madeninde Uranyum-238, Uranyum-235 ve Uranyum-234 gibi izotoplar bulunur.
- Uranyum-238
Madenden çıkarılan uranyumun yaklaşık %99.29'unu oluşturan, göreceli olarak daha stabil uranyum izotopu. Yarı ömrü yaklaşık 4.5 milyar yıl civarındadır. Doğrudan en iyi fissiyon yakıtı olmasa da nötron bombardımanıyla Plütonyum-239'a dönüştürülebilir.
- Uranyum-235
Uranyum madenindeki daha az oranla bulunan (yaklaşık %0.7) ve nükleer fisyon için tercih edilen, daha dengesiz uranyum izotopu. Yarı ömrü yaklaşık 700 milyon yıldır ve atom bomba veya reaktör yakıtı olarak kullanılabilecek izotoptur.
- Uranyum-234
Madende çok küçük oranda bulunan (yaklaşık %0.005) başka bir uranyum izotopu. Yarı ömrü yaklaşık 245.000 yıldır.
- Plütonyum-239
Nötron bombardımanıyla Uranyum-238'den üretilebilen fissiyon yakıtı. Uranyum-235 kadar iyi bir nükleer yakıt olarak atom bombası ve reaktörlerde kullanılabilir.
- Uranyum zenginleştirme
Madenden çıkarılan uranyum içindeki daha fisyonel (dengesiz) izotopu (ör. U-235) izole edip oranını artırma süreci. İzotoplar kimyasal olarak ayrılamadıkları için kütle farkından faydalanılarak fiziksel yöntemlerle (gaz difüzyonu, santrifüj, lazer teknikleri vb.) yapılır. Zenginleştirme gittikçe zorlaşır; örneğin %1'den %5'e çıkarmak göreceli kolayken, %85–%90'a çıkarmak çok daha zordur.
- Gaz difüzyonu (porlu bariyer)
Uranyum izotoplarını ayırmak için kullanılan fiziksel yöntemlerden biri. Bir kazanı çok süngerimsi (porlu) bir bariyerle ikiye ayırıp, bariyerin bir tarafına ayrılmamış uranyum gazını koyup diğer tarafa vakum uygulayarak, hafif izotopların (daha az kütleli olanların) porlu bariyerden ağır izotoplara göre daha hızlı geçmesini sağlayıp tekrar tekrar uygulayarak saflaştırma yapılan yöntem.
- Sentrifüj
İzotop ayrıştırmak için kullanılan bir diğer fiziksel yöntem. Farklı kütleli izotopları yüksek hızda döndürerek merkezkaç kuvvetiyle ayırma esasına dayanır; uranyum zenginleştirmede kullanılan tekniklerden biridir.
- Lazer ayrıştırma (modern ayrıştırma teknikleri)
Uranyum izotoplarını ayırmak için kullanılan modern yöntemlerden biri; lazer kullanılarak izotopların farklı fiziksel/kimyasal tepkimeleri ya da enerji seviyeleri hedeflenir ve böylece daha sofistike zenginleştirme yapılır.
- Nötron bombardımanı
Bir çekirdeğe kontrollü şekilde nötron gönderme işlemi. Uranyum-238 gibi izotopları nötron bombardımanına tutarak Plütonyum-239 üretmek veya lityum döteriti nötron bombardımanına tutarak trityum üretmek gibi nükleer dönüşümlerde kullanılır.
- Fisyon (parçalanma)
Bir atomun çekirdeğinin parçalanması olayı. Bir nötron çarpması sonucu çekirdek ikiye ayrılır, ortaya çıkan iki atom farklı elementlere ait olabilir ve çekirdek bağ enerjisi büyük miktarda açığa çıkar; ayrıca parçalanma sırasında daha fazla nötron saçılır, bunlar da diğer çekirdeklere çarparak zincirleme tepkimeyi sürdürür.
- Nötron
Elektrik yükü olmayan bir nükleer parçacık. Atom çekirdeğine çarpınca fisyonu tetikleyebilir; fisyon sırasında yeni nötronlar saçılır ve zincirleme tepkimeyi sürdürürler. Nötronlar zincirleme tepkimenin başlatılmasında ve sürdürülmesinde kritik rol oynar.
- Güçlü Nükleer Kuvvet
Atom çekirdeğinde protonlar ve nötronlar arasındaki çekimi sağlayan kuvvet; çok kısa mesafelerde etkili olur. Bu etki alanının biraz dışına çıkıldığında çekim etkisi kaybolur ve çekirdek parçalanabilir; fisyonun temelinde bu sınırlı etki mesafesi yatar.
- Zincirleme tepkime
Fisyon sırasında açığa çıkan nötronların diğer fissiyonel çekirdeklere çarpıp onları parçalamaya devam etmesiyle art arda gerçekleşen reaksiyon dizisi. Kontrollü tutulursa nükleer reaktör, kontrol edilemezse nükleer patlama veya facia ortaya çıkar.
- Bordan yapılmış kontrol çubukları
Nükleer reaktörlerde nötron sayısını ve dolayısıyla fissiyon hızını sınırlamak için kullanılan ve nötronları emen kontrol elemanları. Bu çubuklarla nötron saçarımını belli bir sınırın altında tutarak zincirleme tepkime kontrol altına alınır.
- Nükleer reaktör
Zincirleme fisyon tepkimesini kontrollü bir şekilde sürdüren cihaz. Kontrol çubukları gibi mekanizmalarla nötron sayısı sınır altında tutulur ve atomların parçalanmasından ortaya çıkan enerji kontrollü olarak işe yarar enerjiye dönüştürülür. Reaktörlerde zincirleme tepkime kontrol edilemezse 'nükleer sızıntı' veya 'nükleer facia' ortaya çıkar.
- Nükleer sızıntı / nükleer facia
Zincirleme tepkimenin kontrol altına alınamaması veya reaktör kazaları sonucu ortaya çıkan, radyoaktif madde salınımı ve büyük çevresel/insani zararlar doğuran olaylar.
- Kritik altı kütle
Var olan nötronların zincirleme bir tepkime başlatamadığı, yani fissiyon reaksiyonunu sürdüremeyecek kadar küçük veya bölünmüş yakıt miktarı. Bu nedenle bombalarda taşıma sırasında patlamayı önlemek için yakıt genellikle kritik altı kütlelerin ayrı bölmelerde tutulur; patlatma anında bu parçalar birleştirilerek kritik kütleye ulaşılıp tepkime başlatılır.
- Nötron kaynağı (berilyum-9 polonyum-210 çifti / polonyum-208 aktinyum-227 çifti)
Tepkimeyi başlatacak başlangıç nötronlarını sağlayan bileşimler. Genelde berilyum-9 ile polonyum-210 çiftleri veya polonyum-208 ile aktinyum-227 çiftleri kullanılır. Bunlar başlangıçta ayrı tutulur; bombayı tetiklemek istediğimizde sıradan bir patlayıcıyla bu parçalar bir şok dalgasıyla çarpıştırılır ve şiddetli çarpma sonucu etrafa nötronlar saçılır, böylece nötron kaynağı elde edilir.
- Nötron yansıtıcı (berilyum oksit)
Fırlayan nötronların yakıttan kaçıp gitmesini engellemek ve duvara çarparak tekrar reaksiyon bölgesine dönmelerini sağlamak için hazne iç yüzeyinde kullanılan malzeme. Berilyum oksit gibi nötron yansıtıcılar, çıkan nötronları geri yansıtarak zincirleme tepkimeyi daha verimli hale getirir.
- E=mc^2
Kütle-enerji eşdeğerliği formülü; küçük bir kütle (m) bile ışık hızının karesi (c^2) gibi çok büyük bir sayıyla çarpıldığında ortaya çıkan enerji (E) muazzam olur. Bu nedenle atom yakıtının küçük bir kısmı parçalandığında açığa çıkan enerji son derece büyüktür.
- Füzyon
İki küçük atom çekirdeğinin (ör. hidrojen izotopları) birbirine kaynaşmasıyla daha büyük bir çekirdek (ör. helyum) oluşturması ve bu sırada açığa enerji vermesi süreci. Güneş'te olan tepkime füzyondur. Füzyonda bir kez başladığında kendini sürdürmez (zincirleme bir tepki değildir) ve teoride fisyondan daha fazla enerji verebilir; ancak başlatmak ve sürdürmek için on milyonlarca derece sıcaklık gerektirir.
- Fisyon reaktörleri
Günümüzde yaygın olarak kullanılan reaktör türleri; atom çekirdeklerini parçalayarak (fisyon) enerji üreten ve bu süreci kontrollü şekilde işleten sistemler.
- Döteryum
Hidrojenin bir izotopu; bir proton ve bir nötron içerir (1 nötronlu izotop). Füzyon yakıtı olarak kullanılır ve döteryum üretimi su kullanılarak kolayca yapılabilir.
- Trityum
Hidrojenin başka bir izotopu; bir proton ve iki nötron içerir (2 nötronlu izotop). Füzyon için çok uygun yakıtlardan biridir ancak üretimi daha zordur ve stabil değildir. Lityum döteritin nötron bombardımanına tutulmasıyla trityum üretilebilir.
- Lityum döterit
Döteryum ile lityumun birleştirildiği ve nötron bombardımanına tutulduğunda trityum oluşturan stabil toz formu. Termonükleer bombalarda, yakıtın bir kısmını kullanarak diğer kısmını (trityumu) üretmek için kullanılır.
- Termonükleer bomba / Hidrojen bombası
Füzyon reaksiyonunu enerji kaynağı olarak kullanan güçlü nükleer silah. Bu tip bombalarda gömülü bir atom bombası (fisyon cihazı) önce bölgesel olarak yüksek sıcaklık ve basınç oluşturur; bu, döteryum ve trityum gibi hafif izotopların füzyonunu başlatır. Böylece fisyon ile beslenen füzyon ortaya çıkar ve çok daha büyük patlamalar (megaton ölçeği) üretebilir. Hidrojen bombasının tetiği tipik olarak bir atom bombasıdır.
- Küresel içe çökertme (implozyon)
Modern atom/hidrojen bombası tasarımlarında kullanılan tetikleme yöntemi; bombanın etrafına yerleştirilen patlayıcıların eşzamanlı patlatılmasıyla içteki yanmaz bölme veya hazne küresel olarak içe çöktürülür ve böylece kritikalite sağlanır. Bu yöntem 'iki parça birbirine doğru ateşleme' türünden farklı bir uygulamadır.
- Plazma
Aşırı yüksek sıcaklıklarda atomların elektronlarının çekirdeklerinden koparak serbest elektron ve iyonlardan oluşan hal. Hidrojen bombasında atom bombasından gelen ısı döteryum ve trityumun elektronlarını kopararak plazma oluşturur; bu durumda çekirdekler birbirine çok daha yakınlaşabilir ve füzyon gerçekleşebilir.
- Gama ve X ışınları
Atom bombasının patlaması sırasında yüksek enerjili fotonlar olarak yayılan radyasyon türleri. Bu ışınlar ışık hızında hareket ettiğinden hidrojen bombası tasarımında şok dalgasından daha önce hedef bölgeyi ısıtıp içe çöktürme etkisi yaratırlar; böylece füzyon başlatılması için gerekli koşullar sağlanır.
- Zaman ölçekleri (mikrosaniye / nanosaniye)
Nükleer patlama süreçlerinin çok kısa zaman aralıklarında gerçekleştiğini ifade eden terimler. Örneğin nötron ateşleyici patlaması, hazne birleşmesi, kritikaliteye ulaşma, fisyonun başlaması ve zincirleme enerjinin saçılması genellikle yarım mikrosaniye kadar sürer; hidrojen bombasındaki ilk aşamalar 550 nanosaniye gibi sürelerde gerçekleşir.