Atom Bombası Nasıl Çalışır?

1,9 Mn görüntülenme13.03.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıNötron Nedir? Nötronun Yükü ile Kütlesi Kaçtır ve Nötronu Kim Buldu?
Derinlemesine

Özet

Video, atom bombalarının (fisyon temelli) nasıl çalıştığını, kullanılan yakıtları (uranyum ve plütonyum), zenginleştirme yöntemlerini, kritik kütle ve zincirleme tepkime kavramlarını açıklıyor; ardından termonükleer (hidrojen) bombalarının nasıl bir atom bombasını tetik olarak kullandığını, döteryum/trityum ve lityum-döterit ile füzyon mekanizmasını ve bombaların yol açtığı yıkım ile politik/toplumsal bağlamı özetliyor. Ayrıca nükleer reaktörler, nükleer sızıntı ve bomba arasındaki farklara değinip hayatta kalma/gelecek konularına dikkat çekiyor.

Terimler

  • Atom bombası

    Nükleer fisyon tepkimesinin kontrolsüz bir zincirleme şekilde ilerlemesiyle çok kısa sürede muazzam miktarda enerji açığa çıkaran silah. Bir nötron kaynağıyla başlatılan fisyon zincirlenmesi kritik kütleye ulaştırılarak tetiklenir; yarım mikrosaniyeler içinde yakıtın küçük bir kısmı tepkimeye girerek (ör. %0.1) devasa enerji salınımı, yıkım ve radyasyon üretir.

  • Uranyum

    Atom bombalarında ve nükleer reaktörlerde yakıt olarak kullanılan elementlerden biri. Dünya kabuğunda bulabileceğimiz en iri atomlar arasından en bol olanıdır; iri olmaları nedeniyle parçalanmaları (fisyon) daha kolaydır ve parçalanırken muazzam enerji açığa çıkar. Madenden çıkarılan uranyumun çoğunluğu Uranyum-238 izotopudur.

  • Plütonyum

    Atom bombalarında ve reaktörlerde yakıt olarak kullanılabilen bir ağır element. Uranyum-238'i nötron bombardımanına tutarak Plütonyum-239'a dönüştürebiliriz; Plütonyum-239 da Uranyum-235 kadar iyi bir nükleer yakıt görevi görür.

  • İzotop

    Aynı proton sayısına (aynı elemente) sahip olup nötron sayısı farklı olan atom çeşidi. İzotoplar çekirdek stabiliteleri ve yarı ömürleri bakımından farklı olabilir; örneğin bir uranyum madeninde Uranyum-238, Uranyum-235 ve Uranyum-234 gibi izotoplar bulunur.

  • Uranyum-238

    Madenden çıkarılan uranyumun yaklaşık %99.29'unu oluşturan, göreceli olarak daha stabil uranyum izotopu. Yarı ömrü yaklaşık 4.5 milyar yıl civarındadır. Doğrudan en iyi fissiyon yakıtı olmasa da nötron bombardımanıyla Plütonyum-239'a dönüştürülebilir.

  • Uranyum-235

    Uranyum madenindeki daha az oranla bulunan (yaklaşık %0.7) ve nükleer fisyon için tercih edilen, daha dengesiz uranyum izotopu. Yarı ömrü yaklaşık 700 milyon yıldır ve atom bomba veya reaktör yakıtı olarak kullanılabilecek izotoptur.

  • Uranyum-234

    Madende çok küçük oranda bulunan (yaklaşık %0.005) başka bir uranyum izotopu. Yarı ömrü yaklaşık 245.000 yıldır.

  • Plütonyum-239

    Nötron bombardımanıyla Uranyum-238'den üretilebilen fissiyon yakıtı. Uranyum-235 kadar iyi bir nükleer yakıt olarak atom bombası ve reaktörlerde kullanılabilir.

  • Uranyum zenginleştirme

    Madenden çıkarılan uranyum içindeki daha fisyonel (dengesiz) izotopu (ör. U-235) izole edip oranını artırma süreci. İzotoplar kimyasal olarak ayrılamadıkları için kütle farkından faydalanılarak fiziksel yöntemlerle (gaz difüzyonu, santrifüj, lazer teknikleri vb.) yapılır. Zenginleştirme gittikçe zorlaşır; örneğin %1'den %5'e çıkarmak göreceli kolayken, %85–%90'a çıkarmak çok daha zordur.

  • Gaz difüzyonu (porlu bariyer)

    Uranyum izotoplarını ayırmak için kullanılan fiziksel yöntemlerden biri. Bir kazanı çok süngerimsi (porlu) bir bariyerle ikiye ayırıp, bariyerin bir tarafına ayrılmamış uranyum gazını koyup diğer tarafa vakum uygulayarak, hafif izotopların (daha az kütleli olanların) porlu bariyerden ağır izotoplara göre daha hızlı geçmesini sağlayıp tekrar tekrar uygulayarak saflaştırma yapılan yöntem.

  • Sentrifüj

    İzotop ayrıştırmak için kullanılan bir diğer fiziksel yöntem. Farklı kütleli izotopları yüksek hızda döndürerek merkezkaç kuvvetiyle ayırma esasına dayanır; uranyum zenginleştirmede kullanılan tekniklerden biridir.

  • Lazer ayrıştırma (modern ayrıştırma teknikleri)

    Uranyum izotoplarını ayırmak için kullanılan modern yöntemlerden biri; lazer kullanılarak izotopların farklı fiziksel/kimyasal tepkimeleri ya da enerji seviyeleri hedeflenir ve böylece daha sofistike zenginleştirme yapılır.

  • Nötron bombardımanı

    Bir çekirdeğe kontrollü şekilde nötron gönderme işlemi. Uranyum-238 gibi izotopları nötron bombardımanına tutarak Plütonyum-239 üretmek veya lityum döteriti nötron bombardımanına tutarak trityum üretmek gibi nükleer dönüşümlerde kullanılır.

  • Fisyon (parçalanma)

    Bir atomun çekirdeğinin parçalanması olayı. Bir nötron çarpması sonucu çekirdek ikiye ayrılır, ortaya çıkan iki atom farklı elementlere ait olabilir ve çekirdek bağ enerjisi büyük miktarda açığa çıkar; ayrıca parçalanma sırasında daha fazla nötron saçılır, bunlar da diğer çekirdeklere çarparak zincirleme tepkimeyi sürdürür.

  • Nötron

    Elektrik yükü olmayan bir nükleer parçacık. Atom çekirdeğine çarpınca fisyonu tetikleyebilir; fisyon sırasında yeni nötronlar saçılır ve zincirleme tepkimeyi sürdürürler. Nötronlar zincirleme tepkimenin başlatılmasında ve sürdürülmesinde kritik rol oynar.

  • Güçlü Nükleer Kuvvet

    Atom çekirdeğinde protonlar ve nötronlar arasındaki çekimi sağlayan kuvvet; çok kısa mesafelerde etkili olur. Bu etki alanının biraz dışına çıkıldığında çekim etkisi kaybolur ve çekirdek parçalanabilir; fisyonun temelinde bu sınırlı etki mesafesi yatar.

  • Zincirleme tepkime

    Fisyon sırasında açığa çıkan nötronların diğer fissiyonel çekirdeklere çarpıp onları parçalamaya devam etmesiyle art arda gerçekleşen reaksiyon dizisi. Kontrollü tutulursa nükleer reaktör, kontrol edilemezse nükleer patlama veya facia ortaya çıkar.

  • Bordan yapılmış kontrol çubukları

    Nükleer reaktörlerde nötron sayısını ve dolayısıyla fissiyon hızını sınırlamak için kullanılan ve nötronları emen kontrol elemanları. Bu çubuklarla nötron saçarımını belli bir sınırın altında tutarak zincirleme tepkime kontrol altına alınır.

  • Nükleer reaktör

    Zincirleme fisyon tepkimesini kontrollü bir şekilde sürdüren cihaz. Kontrol çubukları gibi mekanizmalarla nötron sayısı sınır altında tutulur ve atomların parçalanmasından ortaya çıkan enerji kontrollü olarak işe yarar enerjiye dönüştürülür. Reaktörlerde zincirleme tepkime kontrol edilemezse 'nükleer sızıntı' veya 'nükleer facia' ortaya çıkar.

  • Nükleer sızıntı / nükleer facia

    Zincirleme tepkimenin kontrol altına alınamaması veya reaktör kazaları sonucu ortaya çıkan, radyoaktif madde salınımı ve büyük çevresel/insani zararlar doğuran olaylar.

  • Kritik altı kütle

    Var olan nötronların zincirleme bir tepkime başlatamadığı, yani fissiyon reaksiyonunu sürdüremeyecek kadar küçük veya bölünmüş yakıt miktarı. Bu nedenle bombalarda taşıma sırasında patlamayı önlemek için yakıt genellikle kritik altı kütlelerin ayrı bölmelerde tutulur; patlatma anında bu parçalar birleştirilerek kritik kütleye ulaşılıp tepkime başlatılır.

  • Nötron kaynağı (berilyum-9 polonyum-210 çifti / polonyum-208 aktinyum-227 çifti)

    Tepkimeyi başlatacak başlangıç nötronlarını sağlayan bileşimler. Genelde berilyum-9 ile polonyum-210 çiftleri veya polonyum-208 ile aktinyum-227 çiftleri kullanılır. Bunlar başlangıçta ayrı tutulur; bombayı tetiklemek istediğimizde sıradan bir patlayıcıyla bu parçalar bir şok dalgasıyla çarpıştırılır ve şiddetli çarpma sonucu etrafa nötronlar saçılır, böylece nötron kaynağı elde edilir.

  • Nötron yansıtıcı (berilyum oksit)

    Fırlayan nötronların yakıttan kaçıp gitmesini engellemek ve duvara çarparak tekrar reaksiyon bölgesine dönmelerini sağlamak için hazne iç yüzeyinde kullanılan malzeme. Berilyum oksit gibi nötron yansıtıcılar, çıkan nötronları geri yansıtarak zincirleme tepkimeyi daha verimli hale getirir.

  • E=mc^2

    Kütle-enerji eşdeğerliği formülü; küçük bir kütle (m) bile ışık hızının karesi (c^2) gibi çok büyük bir sayıyla çarpıldığında ortaya çıkan enerji (E) muazzam olur. Bu nedenle atom yakıtının küçük bir kısmı parçalandığında açığa çıkan enerji son derece büyüktür.

  • Füzyon

    İki küçük atom çekirdeğinin (ör. hidrojen izotopları) birbirine kaynaşmasıyla daha büyük bir çekirdek (ör. helyum) oluşturması ve bu sırada açığa enerji vermesi süreci. Güneş'te olan tepkime füzyondur. Füzyonda bir kez başladığında kendini sürdürmez (zincirleme bir tepki değildir) ve teoride fisyondan daha fazla enerji verebilir; ancak başlatmak ve sürdürmek için on milyonlarca derece sıcaklık gerektirir.

  • Fisyon reaktörleri

    Günümüzde yaygın olarak kullanılan reaktör türleri; atom çekirdeklerini parçalayarak (fisyon) enerji üreten ve bu süreci kontrollü şekilde işleten sistemler.

  • Döteryum

    Hidrojenin bir izotopu; bir proton ve bir nötron içerir (1 nötronlu izotop). Füzyon yakıtı olarak kullanılır ve döteryum üretimi su kullanılarak kolayca yapılabilir.

  • Trityum

    Hidrojenin başka bir izotopu; bir proton ve iki nötron içerir (2 nötronlu izotop). Füzyon için çok uygun yakıtlardan biridir ancak üretimi daha zordur ve stabil değildir. Lityum döteritin nötron bombardımanına tutulmasıyla trityum üretilebilir.

  • Lityum döterit

    Döteryum ile lityumun birleştirildiği ve nötron bombardımanına tutulduğunda trityum oluşturan stabil toz formu. Termonükleer bombalarda, yakıtın bir kısmını kullanarak diğer kısmını (trityumu) üretmek için kullanılır.

  • Termonükleer bomba / Hidrojen bombası

    Füzyon reaksiyonunu enerji kaynağı olarak kullanan güçlü nükleer silah. Bu tip bombalarda gömülü bir atom bombası (fisyon cihazı) önce bölgesel olarak yüksek sıcaklık ve basınç oluşturur; bu, döteryum ve trityum gibi hafif izotopların füzyonunu başlatır. Böylece fisyon ile beslenen füzyon ortaya çıkar ve çok daha büyük patlamalar (megaton ölçeği) üretebilir. Hidrojen bombasının tetiği tipik olarak bir atom bombasıdır.

  • Küresel içe çökertme (implozyon)

    Modern atom/hidrojen bombası tasarımlarında kullanılan tetikleme yöntemi; bombanın etrafına yerleştirilen patlayıcıların eşzamanlı patlatılmasıyla içteki yanmaz bölme veya hazne küresel olarak içe çöktürülür ve böylece kritikalite sağlanır. Bu yöntem 'iki parça birbirine doğru ateşleme' türünden farklı bir uygulamadır.

  • Plazma

    Aşırı yüksek sıcaklıklarda atomların elektronlarının çekirdeklerinden koparak serbest elektron ve iyonlardan oluşan hal. Hidrojen bombasında atom bombasından gelen ısı döteryum ve trityumun elektronlarını kopararak plazma oluşturur; bu durumda çekirdekler birbirine çok daha yakınlaşabilir ve füzyon gerçekleşebilir.

  • Gama ve X ışınları

    Atom bombasının patlaması sırasında yüksek enerjili fotonlar olarak yayılan radyasyon türleri. Bu ışınlar ışık hızında hareket ettiğinden hidrojen bombası tasarımında şok dalgasından daha önce hedef bölgeyi ısıtıp içe çöktürme etkisi yaratırlar; böylece füzyon başlatılması için gerekli koşullar sağlanır.

  • Zaman ölçekleri (mikrosaniye / nanosaniye)

    Nükleer patlama süreçlerinin çok kısa zaman aralıklarında gerçekleştiğini ifade eden terimler. Örneğin nötron ateşleyici patlaması, hazne birleşmesi, kritikaliteye ulaşma, fisyonun başlaması ve zincirleme enerjinin saçılması genellikle yarım mikrosaniye kadar sürer; hidrojen bombasındaki ilk aşamalar 550 nanosaniye gibi sürelerde gerçekleşir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Uranyum-238 çok kararsızdır ve çoktan yok olmuştur.

    U-238'in yarı ömrü yaklaşık 4.5 milyar yıldır; bu nedenle yer kabuğunda hâlâ bol miktarda bulunur ve madenlerden çıkarılabilir.

  • İzotoplar kimyasal yöntemlerle kolayca ayrılamaz, yani zenginleştirme kimyasal bir süreçtir.

    İzotoplar kimyasal olarak birbirine çok benzer; zenginleştirme kütle farkına dayanan fiziksel yöntemlerle (gaz difüzyonu, santrifüj, lazer vb.) yapılır.

  • Nükleer bombalar veya reaktörler 'yanma' (oksidasyon) yoluyla çalışır.

    Nükleer süreçler çekirdek düzeyinde gerçekleşir; enerji, atom çekirdeğinin fisyonu veya füzyonu sonucu açığa çıkar ve oksijen gerekmez.

  • Zenginleştirme her oranda eşit derecede kolaydır; sadece biraz uğraşırsınız.

    Düşük seviyeden orta seviyeye zenginleştirmek nispeten daha kolayken, çok yüksek orana (silah sınıfı) çıkmak teknik olarak çok daha zordur ve özel ekipman gerektirir.

  • Reaktör ile bomba arasında sadece amaç farkı vardır; temelde aynı cihazlardır.

    Temelde zincirleme tepkime mekanizması aynıdır ama reaktörde nötron üretimi ve tepkime kontrol edilerek sürdürülebilir enerji elde edilir; bombada kasıtlı olarak kontrolsüz bir patlama hedeflenir.

  • Füzyon reaksiyonları zincirleme ve kendi kendine sürdürülebilir, dolayısıyla güvenlidir.

    Füzyon zincirleme bir reaksiyon değildir ve kendi kendine devam etmez; füzyonu başlatmak ve sürdürebilmek için yüksek sıcaklık ve şartlar gereklidir, bu yüzden füzyon reaktörleri daha güvenlidir ama teknik zorlukları vardır.

  • Hidrojen bombası tamamen füzyonla çalışır (sadece hafif atomlar birleşir).

    Hidrojen bombası tipik olarak bir fisyon primeri kullanır; primer hem füzyonu başlatır hem de ikinci aşamada ilave fisyonları tetikleyerek toplam verimi artırır.

  • Bir atom bombasının tüm yakıtı patlamada fisyona girer.

    Gerçekte tipik bir patlamada yakıtın yalnızca çok küçük bir kısmı (~%0.1) fisyona girer; geri kalanı çoğunlukla sağ kalır veya dağılır.

  • Trityum kolayca elde edilir ve kararlıdır.

    Trityum üretimi zordur ve kendisi kararlı bir izotop değildir; genellikle lityum döteritin nötron bombardımanıyla trityum üretmesi yöntemi kullanılır.

  • Füzyon başlatmak için mekanik şok dalgası X-ışınlarından önce etkilidir.

    Termonükleer tasarımlarda X ışınları ışık hızında ulaştıkları için mekanik şoktan önce hedefi ısıtır ve radyasyonla sıkıştırma etkisi mekanik şoktan daha hızlı ve kritik rol oynar.

Sorular

  • Atom bombası nasıl çalışır?

    Bir atom bombası, kontrollü olmayan zincirleme fisyon tepkimesiyle çok kısa sürede büyük enerji açığa çıkarır; yakıtın kritik kütleye getirilmesi ve nötron başlatıcıyla tepkimenin başlaması gerekir.

  • Atom bombası yapmak için hangi yakıta ihtiyaç vardır?

    Genelde zenginleştirilmiş Uranyum-235 (yaklaşık en az ~15 kg civarı) veya Plütonyum-239 (yaklaşık en az ~4 kg civarı) gereklidir.

  • Plütonyum nereden gelir?

    Doğal uranyumun çoğunluğunu oluşturan U-238 nötron bombardımanına tutulursa Plütonyum-239'a dönüştürülebilir; bu işlem reaktörlerde yapılır.

  • Uranyum zenginleştirme nedir ve nasıl yapılır?

    Zenginleştirme, U-235 oranını artırma işlemidir; gaz difüzyonu, santrifüj veya lazer teknikleri gibi kütle farkına dayanan fiziksel yöntemlerle gerçekleştirilir.

  • Nükleer reaksiyonlar yanma gibi mi çalışır?

    Hayır; nükleer reaksiyonlar atom çekirdeğinin parçalanması veya kaynaşması ile olur, oksijen veya kimyasal yanma gerektirmez.

  • Reaktör ile bomba arasındaki fark nedir?

    Temel fark kontrol edilebilme—reaktörde zincirleme tepkime yavaşlatılır ve süreklilik sağlanır; bombada tepkime kontrolsüz şekilde hızlanır.

  • Atom bombasını tetiklemek için nötron nasıl sağlanır?

    Genelde berilyum ile polonyum veya aktinyum gibi radyoizotopların birleşiminden oluşan bir nötron başlatıcı; patlayıcı ile bu parçalar çarpıştırılarak nötron yayımı başlatılır.

  • Bir bombayı yere taşırken nasıl patlamasını engellersiniz?

    Yakıtı kritik altı parçalara ayırarak (ör. iki ayrı hazne) ve tetikleyiciyi ayrı tutarak; tetikleyici normalde patlayıcı ile aktive edilir, böylece kazara zincirleme tepkime olmaz.

  • Hidrojen bombası (termonükleer) nasıl çalışır?

    İlk olarak bir fisyon patlaması (primer) yapılır; yayılan X ışınları ve basınç ikincil hazneyi sıkıştırıp çok yüksek sıcaklık-basınç oluşturarak döteryum-trityum füzyonunu başlatır; füzyon ayrıca daha fazla fisyonu tetikleyebilir.

  • Füzyon neden reaktörlerde henüz yaygın değil?

    Çünkü füzyonu başlatmak ve sürekli yaşatmak için on milyonlarca derece sıcaklık ve uygun basınç sürekli sağlamak gerekiyor; bunu dayanıklı, ekonomik malzemelerle ve sürekli yapmak şu an için çözülmemiştir.

Ön Bilgiler

  • Atom ve çekirdek yapısı hakkında temel bilgi
  • Proton, nötron, elektron kavramları
  • İzotop kavramı ve yarı-ömür bilgisi
  • Temel nükleer fizik (fisyon ve füzyon) kavramları
  • E=mc^2'nin anlamı hakkında temel seviye anlayış
  • Basınç, sıcaklık ve dalga (şok) fiziği hakkında temel kavrayış
  • Basit kimya prensipleri (gaz davranışı, kimyasal vs. fiziksel ayrışma)

Tarihsel Bağlam

  • 16 Temmuz 1945 — İlk atom bombası denemesi (Trinity testi) yapıldı; Robert Oppenheimer'ın hatırladığı an.
  • II. Dünya Savaşı (1939-1945) — Atom bombalarının savaşı bitirmede kullanılması ve bunun tartışmalı sonuçları.
  • 6 Ağustos 1945 — Hiroşima'ya atom bombası atılması.
  • 9 Ağustos 1945 — Nagazaki'ye atom bombası atılması.
  • 1942-1946 — Robert Oppenheimer liderliğindeki atom bombası geliştirme çalışmasını kapsayan Manhattan Projesi dönemi.
  • 1905 — E=mc^2 (kütle-enerji eşdeğerliği) bilimsel fikrinin (Einstein) ortaya konması; nükleer enerjinin teorik temelinin anılması.
  • 1 Kasım 1952 — İlk başarılı termonükleer (hidrojen) bomba testi (Ivy Mike).
  • Güncel durum (metinde belirtilen) — Dünyada 9 ülkede atom bombası, 6 ülkede hidrojen bombası bulunduğu belirtiliyor.
  • 20. Yüzyıl
  • II. Dünya Savaşı (1939-1945)
  • 1950'ler (Termonükleer bomba geliştirme dönemi)
  • Günümüz (çağdaş/modern dönem)

Kişiler

  • Robert Oppenheimer

    Atom bombasının mucidi olan ekibin başındaki kişi; 16 Temmuz 1945'teki ilk atom bombası denemesini hatırlayışı metinde aktarıldı.

  • Vişnu

    Bhagavad Gita'dan alıntılanan pasajda Prens'e seslenen çok kollu biçimdeki tanrı olarak bahsedildi.

  • Çağrı Mert BAKIRCI ("Chuck")

    Videonun sunucusu ve metnin sonunda imza sahibi. Ph.D. bilgileri, çalıştığı bölümler ve yöneticisi olduğu/bağlı olduğu kuruluşlar verildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Hayatta kalma yöntemleri serimizin bir sonraki videosunda atom bombası durumunda hayatta kalma yöntemlerini (şehre atom bombası düşerse neler olacağı ve ne yapılması gerektiği) anlatmak

Veya ne yapmanız gerekirdi? Eğer bu yönde yeterince yorum gelirse, hayatta kalma yöntemleri serimizin bir sonraki videosunu atom bombası yapabilirim. Şehrinize bir atom bombası düşerse neler yaşayacağınızı ve bu durumda ne yapmanız gerektiğine bakabiliriz.

Hayatta kalma yöntemleri serisinin bir sonraki videosunu atom bombası konusu üzerine yapmak (atom bombası durumunda hayatta kalma yöntemleri)

yönde yeterince yorum gelirse, hayatta kalma yöntemleri serimizin bir sonraki videosunu atom bombası yapabilirim. Şehrinize bir atom bombası düşerse neler yaşayacağınızı ve bu durumda ne yapmanız gerektiğine bakabiliriz. Çünkü görünen o ki, o konuda da hepimizin öğrenmesi gereken çok şey var...