- Standart Model
Modern fiziğin en güçlü parçalarından birisi, Standart Model adı verilen bu muhteşem denklem. Özetle, bildiğimiz 4 temel kuvvetten üçünü, yani elektromanyetizmayı, zayıf nükleer kuvveti ve güçlü nükleer kuvveti bir arada ve tek başına açıklamayı başaran bir denklem bu. Bir diğer deyişle, bu tabloda gördüğünüz ve Evren'i oluşturan bütün parçacıkların, mesela elektronların, kuarkların, fotonların ve daha nicesinin davranışlarını sadece bu denklemi kullanarak muazzam bir hassaslık ile hesaplayabiliyoruz. Ama bu teorinin tamamlanmış bir teori olmadığını da biliyoruz. İlk olarak, doğadaki 4. temel kuvveti, yani kütleçekimini tamamen dışlıyor.
- Elektromanyetizma
Standart Model'in açıkladığı üç temel kuvvetten biri olarak anılan elektromanyetizma, Standart Model içinde bir arada açıklanan kuvvetlerden biridir (metinde detaylı tanımı verilmemiş, Standart Model'in kapsadığı kuvvetlerden biri olarak belirtilmiştir).
- Zayıf nükleer kuvvet
Standart Model'in açıkladığı üç temel kuvvetten biri olarak anılan zayıf nükleer kuvvet, Standart Model içinde bir arada açıklanan kuvvetlerden biridir (metinde detaylı tanımı verilmemiş, Standart Model'in kapsadığı kuvvetlerden biri olarak belirtilmiştir).
- Güçlü nükleer kuvvet
Standart Model'in açıkladığı üç temel kuvvetten biri olarak anılan güçlü nükleer kuvvet, Standart Model içinde bir arada açıklanan kuvvetlerden biridir (metinde detaylı tanımı verilmemiş, Standart Model'in kapsadığı kuvvetlerden biri olarak belirtilmiştir).
- Kütleçekimi
Doğadaki 4. temel kuvvet olan kütleçekimi, Standart Model tarafından dışlanıyor; kütleçekimini Genel Görelilik Teorisi gibi diğer teorilerle açıklayabiliyoruz.
- Genel Görelilik Teorisi
Kütleçekimini açıklamak için kullanılan diğer bir teori örneği olarak anılıyor; Standart Model'in dışında kütleçekimini açıklayan teori olarak belirtiliyor (metinde detaylı formülasyon verilmemiştir).
- Her Şeyin Teorisi
Kuantum mekaniği ve parçacık fiziği ile kütleçekimini bir arada açıklayabilecek olan teoriye Her Şeyin Teorisi diyoruz. Böyle bir teorimiz henüz yok, ama bazı teoriler bunu yapmayı hedefliyor.
- Sicim Teorisi
Her Şeyin Teorisi hedefiyle geliştirilmiş teorilerden biri olarak zikrediliyor; kütleçekimini ve kuantum fiziğini birleştirebilecek bir teori olmayı hedefliyor (metinde detaylı tanımı verilmemiştir).
- Parçacık hızlandırıcıları (CERN)
CERN'deki parçacık hızlandırıcılarının ulaşabildikleri enerji değeri önemli; orada parçacıklar ne kadar yüksek enerjilerle birbirlerine çarpıştırılırlarsa, bu yüksek enerji seviyelerinde kendilerini gösteren parçacıkları keşfetme ihtimalimiz o kadar artıyor.
- Fermilab
Fermilab isimli fizik laboratuvarında yapılan yeni bir araştırma, Standart Model'in teorik altyapısının eksik olabileceğini gösteren önemli bir keşfe imza attı (metinde Fermilab deneyinin müonlar üzerindeki ölçümleri anlatılıyor).
- Müon
Bu tablodaki parçacıklardan birisi müon isimli bir parçacık. Bunlar, elektronların çok yakın kuzeni olan parçacıklar. Onlara çok benzer davranışlara sahipler; örneğin elektronlar gibi negatif yüklüler; ancak elektronlardan 200 kat fazla kütleye sahipler. Müonların manyetik alandaki sapma miktarı (yalpalama) elektronlara göre çok daha az, çünkü çok daha şişman parçacıklar.
- Elektron
Elektronlar negatif yüklü parçacıklardır; müonlar elektronların çok yakın kuzeni olup onlara çok benzer davranışlara sahiptir fakat müonlar elektronlardan yaklaşık 200 kat fazla kütleye sahiptir.
- Kuark
Standart Model tablosunda yer alan temel parçacıklardan biri olarak anılıyor (metinde ayrıntılı tanımı verilmemiş; Standart Model'in hesapladığı parçacıklardan biri olarak belirtilmiştir).
- Foton
Standart Model tablosunda yer alan ve Evren'i oluşturan parçacıklardan biri olarak anılıyor (metinde ayrıntılı tanımı verilmemiş; ışığın kuantumu olarak bilinen parçacık olduğunu ima eden bağlam mevcuttur).
- Spin (dönme özelliği)
Parçacıkların elektrik yükü veya kütleleri gibi bir diğer özelliği: spin ya da dönme özelliği. Aslında bu, Dünya'nın kendi etrafında dönmesi gibi gerçek bir dönme değil. Elektronlar böyle Dünya'nın ufacık versiyonu olan toplar gibi hayal edilmemeli. Bizim boyutumuzdaki cisimler herhangi bir yönde dönebilirler; ama elektronlar sadece 2 yönde dönebilirler. Ayrıca Dünya'ya kocaman bir cisim çarpsa aksi yönde de dönmeye başlayabilir; ancak elektronların spinleri asla değişmez. Yani spin özelliğini çok fazla gerçek bir dönme olarak düşünmeyin, sadece ismi böyle, bir analoji.
- Precesyon / yalpalama
Müonların spininde bir miktar yalpalama var. Bu hareket, Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönerken yaptığı presesyon hareketine, yani yalpalama hareketine benziyor. Veya bir topacın dönerken, kütleçekim alanı içerisinde yalpalamasına benziyor.
- Kuantum köpük
Müonların spinindeki yalpalamaya sebep olan şey, fizikçilerin kuantum köpük adını verdiği bir olgu. Kuantum fiziği sayesinde biliyoruz ki, vakum içerisinde parçacıklar yoktan var olup, tekrar yokluğa dönebilirler. Bu sırada bu anlık olarak var olup yok olan parçacıklar, halihazırda bulunan müon gibi parçacıklarla etkileşebiliyorlar. Bu da, onların bu yalpalama miktarını değiştiriyor.
- Vakum (kuantum bağlamında)
Kuantum fiziği bağlamında vakum, parçacıkların yoktan var olup tekrar yokluğa dönebildiği ortamdır; bu anlık sanal parçacıklar mevcut parçacıklarla etkileşip ölçülen özellikleri (örneğin müonun yalpalama miktarını) değiştirebilirler.
- Sigma (istatistiksel sigma)
Fermilab'da yapılan deneyin isabetlilik oranı (veya hata payı) 4.2 sigma düzeyinde. Sigma, bir deneyin standart sapma miktarıyla ilişkili bir parametre. Özünde söylediği şey şu: Ben bu deneyi kaç kez tekrar edersem, tamamen rastgele bir şekilde bu sonucu elde ederdim? 4.2 sigma değeri, bu bulgunun bir tesadüf olma ihtimalini 40.000'de 1 yapıyor. Kabul edilen eşik ise 5 sigma değeridir; eğer deney 5 sigma düzeyinde isabetli olsaydı, hata payı yaklaşık 3.5 milyonda bir olurdu.
- Standart sapma
Sigma ile ilişkili olan istatistiksel bir parametre; sigma, bir deneyin standart sapma miktarıyla ilişkili bir parametredir (metinde standart sapmanın tanımı daha geniş bağlamda sigma üzerinden verilmiştir).
- Brookhaven Ulusal Laboratuvarı
2001 yılında müonların manyetik alan içindeki yalpalamalarına yönelik bir deney yapılan yer olarak anılıyor; o deneyin sonucu Standart Model ile uyumsuz bulunmuş ve önemli bir olay olmuştu.
- Higgs Bozonu
Metinde geçen örnekte Peter Higgs'in belirli enerji seviyelerinde özellikleri öngördüğü ve CERN'de yapılan deneyler sonucunda Higgs Bozonu'nun bulunmasının teoriyi güçlendirdiği anlatılıyor (metinde Higgs Bozonu'nun keşfinin bir teorinin doğruluğunu göstermedeki rolü vurgulanmıştır).
- Karanlık madde / karanlık enerji
Metinde, Standart Model'deki uyumsuzluğun bir olası açıklaması olarak bahsedilen ve bugüne kadar ne oldukları tam olarak çözülemeyen kavramlar; belki de bilmediğimiz bir beşinci kuvveti ya da yeni parçacıkları açıklayabilirler (metinde detaylı tanımları verilmemiş, olası açıklama olarak anılıyor).
- Enerji seviyeleri
Metinde parçacıkların bazılarının çok daha yüksek enerji seviyelerinde kendilerini gösterebilecekleri ve bu yüzden parçacık hızlandırıcılarının ulaştığı enerjilerin yüksek olması gerektiği anlatılıyor; yüksek enerjilerde çarpıştırma, bu parçacıkları keşfetme ihtimalini artırır.