Gombe Şempanze Savaşı: "Maymunlar Cehennemi" Gerçek Oldu!

905 B görüntülenme17.08.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıŞempanzelerde Et Tüketimi ve Avlanma Taktikleri: Kuzenlerimiz Nasıl Avlanıyor?
Derinlemesine

Özet

Video, Tanzanya'daki Gombe Ulusal Parkı'nda 1974-1978 yılları arasında yaşanan ve Jane Goodall tarafından gözlemlenen Gombe Şempanze Savaşı'nı, şempanzelerin agresif davranışlarını, alet kullanımı ve avlanma stratejilerini, bunun ekolojik ve evrimsel sonuçlarını anlatıyor. Ayrıca şempanzelerin etçil yönleri, avladıkları türlere etkileri ve bu davranışların insanlarla benzerlikleri tartışılıyor.

Terimler

  • Gombe Şempanze Savaşı

    Bu tür bir sahne, 1974-1978 yılları arasındaki Gombe Savaşı'nda yaşandı. Bu savaş, insan sürüleri arasında değil, şempanze sürüleri arasında yaşandı ve 4 sene boyunca devam etti. Bu olay, bir şempanze grubunun, kendi türünden olan bir diğer bireyi kasten katlettiğine yönelik ilk resmi kayıttı! Böylece Gombe Şempanze Savaşı, insanlığın resmi olarak tanıklık ettiği ilk şempanze savaşı olarak bilim tarihindeki yerini aldı.

  • Kasakela (şempanze sürüsü)

    Tanzanya'nın batı sınırında yer alan Gombe Ulusal Parkı'nın kuzey tarafında, Kasakela adı verilen bir şempanze sürüsü vardı. 1971 senesinde, yıllardır sürünün alfa erkeği olan Leakey, hayata gözlerini yumdu. Humphrey, 12 dişi, yavruları ve 7 yetişkin erkeğe liderlik eden Kasakela'nın lideri oldu ve Kasakela şempanzeleri savaş boyunca hareket etti; Kasakela grubu, Kahama grubunun elindeki tüm alanı yavaş yavaş ele geçirmeyi ve kendi topraklarına katmayı başardı.

  • Kahama (şempanze sürüsü)

    Humphrey'in erkek kardeşleri Hugh ve Charlie'nin başarısız darbe girişimlerinin üzerine iki kardeş; 4 diğer erkeği ve 3 adet dişiyi yanlarına alarak güneye göç etti ve burada Kahama adı verilen yeni bir sürü kurdular. 4 yıl boyunca devam eden savaş sırasında Kahama grubunun 6 erkek şempanzesi Kasakela savaşçıları tarafından vahşice katledildi veya sürüldü.

  • Kalande (şempanze komünitesi)

    Kahama grubunun ortadan kalkışı, Gombe Ulusal Parkı'ndaki güç dengelerini bozdu. Kasakela, yeni edindiği topraklar sayesinde bir anda Kalande isimli bir diğer şempanze komünitesi ile komşu haline geldi. Kalande sürüsü, hem fiziksel güç bakımından, hem de sayısal olarak Kasakela sürüsünden üstündü. Kasakela'nın ilerleyişini durdurmak ve onların toprak kazanmak konusunda ne kadar istekli olduğunu tespit etmek adına Kalande şempanzeleri birkaç defa Kasakela'nın yeni topraklarına saldırı düzenledi.

  • Alfa erkeği

    1971 senesinde, yıllardır sürünün alfa erkeği olan Leakey, hayata gözlerini yumdu. (Bağlamda 'alfa erkeği' sürünün uzun süredir liderliğini yapan erkek birey anlamında kullanılmıştır.)

  • Şempanzelerin alet kullanımı

    Şempanzelerin de insanlar gibi alet kullanabildiğini ilk kez gözleyen Jane Goodall, yepyeni bir ilke imza atıyordu. Goodall bunu ilk olarak şempanzelerin buldukları çubukları bir mızrak gibi kullanarak termit denen küçük böceklerin yuvalarına sokup, onları şişleyerek yediklerini gözlediğinde keşfetti. Ayrıca avlar sırasında da aletler, örneğin taşlar ve sopalar kullanıyorlar.

  • Hepçiller (omnivor)

    Bizler gibi, hepçiller: Yani hem et, hem de ot yiyebilecek biçimde evrimleştiler.

  • Termit avlama (çubukla termit çıkarma)

    Goodall bunu ilk olarak şempanzelerin buldukları çubukları bir mızrak gibi kullanarak termit denen küçük böceklerin yuvalarına sokup, onları şişleyerek yediklerini gözlediğinde keşfetti.

  • Kolobus maymunları (kızıl kolobus, mantolu geriza, siyah-beyaz kolobus)

    Kolobus maymunları gibi son derece hızlı ve iri kuzenlerini de avlayabiliyorlar. Watts ve Mitani'nın gözlemlerinde 556 ayrı av girişiminin 356 tanesi doğrudan kolobus maymunlarına yönelikti ve bu 356 ayrı av boyunca 912 kolobus maymunu yakalayıp öldürdüler. 2011 yılında yapılan bir diğer araştırma, 1975 ila 2007 yılları arasında kolobus maymunu popülasyonunun %89 oranında azaldığını tespit etti. Şempanzeler her yıl, kızıl kolobus maymunlarının toplam popülasyonunun yaklaşık yarısını öldürüyorlardı. Mantolu geriza olarak bilinen bir diğer kolobus maymunu türü ve siyah-beyaz kolobuslar da şempanzelerin avladığı türler arasında ve bu av baskısı onları tehlike/eşiğine getirmiş durumda.

  • Ortaklaşa avlanma ve paylaşım

    Böylesine zorlu avlar, ancak işbirliği ile alt edilebiliyor. Avların doğru yerlere güdülmesi ve tuzağa düşürülmesi gerekiyor... Üstelik şempanze kuzenlerimiz de tıpkı insan avcılar gibi paylaşımcı hayvanlar. Yani ortaklaşa avlanan av, ortaklaşa tüketiliyor.

  • Yönlendiriciler (av içindeki görev)

    Bunlar, genelde avları doğrudan kovalamayan ama belirli yönlere doğru güden bireyler.

  • Engelleyiciler / blokerler (av içindeki görev)

    Bunlar, eğer ki av sürüsü içerisinde planın dışına çıkan avlar olursa, onların yolunu keserek uzaklaşmalarına engel olan bireyler. Avların yönlendirileceği tarafta, her an hazırda bekliyorlar.

  • Kovalayıcılar (av içindeki görev)

    Bunlar, doğrudan avın peşinden koşan ve onları yormayı hedefleyen avcılar. Çıkardıkları seslerle avları korkutmakta ve hata yapmaya zorluyorlar. Ama ava son darbeyi vurup avlayanlar bunlar değil.

  • Pusucular (av içindeki görev)

    Pusucular, avların yönlendirildiği bölgede bekliyorlar. Bunlar, doğru an geldiğinde, korkuyla kaçan avlarının üzerine atlayarak onları alt ediyorlar.

  • Soyu tükenme riski ve av-yayılma döngüsü

    Bir türün sayısı aşırı azaldığında, onları bulmak da bir o kadar zorlaşıyor. Dolayısıyla o az sayıda bireyi arayıp bulmak, avcılar için fazladan enerji sarfiyatı anlamına geliyor. Zaten bu nedenle şempanzeler, soyu tükenme noktasına gelen türlerle uğraşmayı bırakıyorlar; diğer besin kaynaklarına yöneliyorlar. Bu döngüsel avlanma örüntüsü sayesinde bugüne kadar bu türlerin hiçbiri, tamamen yok olmadı. Ancak risk altındaki bir türün toparlanma ihtimali önemli ölçüde şansa da bağlı olduğu için, şempanzelerin her soykırım döngüsü o türlerin geri gelme ihtimalini biraz daha riske atıyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Şempanzeler sadece aptal, ilkel veya 'aptal maymunlar'dır.

    Şempanzeler karmaşık sosyal yapılar, planlama, iş bölümü, alet kullanımı ve düşünsel davranışlar gösteren zeki hayvanlardır; onları basitçe 'aptal' olarak nitelemek yanlış ve yanıltıcıdır.

  • Şempanzeler tamamen otçuldur (sadece meyve ve yaprak yerler).

    Şempanzeler hepçildir; diyetlerinde böcekler, küçük memeliler ve büyük maymunlar (ör. kolobus) gibi et kaynakları da bulunur.

  • Gombe savaşı Goodall'ın insan müdahalesi nedeniyle ortaya çıktı.

    Veriler ve sonradan yapılan analizler, Goodall'ın gözlemlerinin savaşın başlamasında veya ilerlemesinde etkili olmadığını, çatışmanın doğal nedenlerle geliştiğini gösterir.

  • Şempanzelerin alet kullanması sadece basit ve tek tür bir davranıştır.

    Şempanzeler farklı amaçlar için çeşitli aletler kullanırlar (termit avlama için çubuk, savunma/katletme için taşlar, av sırasında sopalar vb.), bu davranışlar esnek ve hedefe yöneliktir.

  • Şempanzelerin avlanması rastgele ve düzensizdir.

    Şempanzelerin avlanması genellikle organize ve rollerin dağıtıldığı işbirlikçi bir süreçtir; belirli türleri hedef alma ve koordinasyon gözlemlenmiştir.

  • Sadece insanlar 'savaşır' veya 'komşu gruplarla çatışır'.

    Gombe örneği gibi vakalar, insanlar dışında primatlarda da uzun süreli, organize grup çatışmalarının ve toprak/el alanı kazanma amaçlı saldırıların olabileceğini gösterir.

  • Hayvanlar duygusuz 'otomatik robotlar'dır ve bilinç/kişilik göstermezler.

    Jane Goodall ve diğer gözlemler hayvanların (özellikle şempanzelerin) algı, düşünce, kişilik ve duygusal tepkiler gösterebildiğini ortaya koymaktadır.

  • Yaban hayatındaki türlerin nüfus düşüşleri her zaman insanların sebebidir.

    Çoğu durumda insanlar ana etken olsa da, Gombe ve Kibale örneklerinde görüldüğü üzere doğal avcılar (şempanzeler gibi) da hedef türlerin popülasyonlarında ciddi düşüşlere yol açabilir.

Sorular

  • Gombe Şempanze Savaşı ne zaman ve nerede gerçekleşti?

    Gombe Ulusal Parkı (Tanzanya) kuzeyinde, Kasakela ve Kahama grupları arasında 1974–1978 yılları arasında meydana geldi.

  • Savaş nasıl başladı ve ilk öldürme ne zaman oldu?

    Savaşın sembolik başlangıcı 7 Ocak 1974'tür; o gün Kasakela'dan altı erkek, Kahama'dan Godi adlı bir şempanzeyi ağaçta yakalayıp taşlarla öldürdü.

  • Jane Goodall'ın bu çatışmadaki rolü neydi — müdahale etti mi?

    Goodall çatışmayı belgeledi ve gözlemledi; sonradan yapılan analizler onun müdahalelerinin savaşın başlamasında veya seyrinde etkisi olmadığını gösterdi.

  • Şempanzeler gerçekten alet kullanıyor mu?

    Evet; Goodall'ın termitleri çubukla 'şişleme'yi gözlemlemesi gibi örneklerde olduğu gibi şempanzeler çeşitli aletler (çubuk, taş vb.) kullanırlar.

  • Şempanzeler et yer mi — tamamen otçul mudurlar?

    Hayır; şempanzeler hepçildir: meyve ve bitkilerle beslenmekle birlikte böceklerden ve küçük/orta büyüklükte memelilere (ör. kolobus maymunları) kadar et de yerler.

  • Şempanzelerin avlanma davranışları nasıl örgütleniyor?

    Boesch'in tanımına göre avcı sürüsündeki bireyler yönlendirici, engelleyici (bloker), kovalayıcı ve pusucu gibi görev dağılımı yaparak koordine olurlar.

  • Şempanzelerin avcılığı av türlerinin popülasyonuna nasıl etki ediyor?

    Yoğun avcılık, örneğin kızıl kolobuslarda uzun vadeli ciddi düşüşlere yol açtı (1975–2007 arası %89 azalma), bazı türler soyu tükenme riskiyle karşılaşabilir.

  • Gombe savaşı sonucunda ne değişti?

    Kasakela başlangıçta Kahama'yı yendi ve toprakları ele geçirdi; fakat bu güç değişimi Kalande adlı daha güçlü komşuyla çatışmaya yol açtı ve Kasakela geri çekilmek zorunda kaldı.

  • Şempanzeler diğer şempanzeleri kasıtlı olarak öldürebilir mi?

    Evet; Gombe'deki olay gibi kayıtlar, şempanze gruplarının kendi türlerinden bireyleri kasıtlı ve organize biçimde öldürebildiğini göstermektedir.

  • İnsanların dışında savaşa benzer çatışmalar gözlemlendi mi ve bunun önemi nedir?

    Evet; Gombe savaşı insan dışındaki primatlarda belgelediğimiz ilk uzun süreli, organize grup çatışmalarından biri olup sosyal davranış, şiddet ve araç kullanımı konularında insan-olmayan primatlarla ilgili anlayışımızı genişletti.

Ön Bilgiler

  • Temel biyoloji bilgisi (ekoloji ve evrim kavramlarına aşinalık)
  • Primatoloji ve şempanze davranışları hakkında temel bilgiler
  • Popülasyon dinamikleri ve av-avcı ilişkileri kavramı
  • Bilimsel saha çalışması ve uzun dönem gözlemlerin doğası hakkında fikir sahibi olma
  • Davranışsal ekoloji ve iş bölümü/kooperasyon kavramına aşinalık
  • Temel istatistiksel düşünme (uzun dönem verilerin yorumlanması için)
  • Koruma biyolojisi ve tür riskleri hakkında temel anlayış

Tarihsel Bağlam

  • 1971: Kasakela sürüsünün alfa erkeği Leakey'in ölümü
  • 1971 sonrası: Humphrey'in liderliği üstlenme çabaları ve Hugh ile Charlie'nin ayrılıp Kahama sürüsünü kurması
  • 7 Ocak 1974: Kasakela grubundan 6 erkeğin Kahama'dan 'Godi' adlı şempanzeyi ağaçta yakalayıp taşlarla öldürmesi; kayıtlara geçen ilk kasıtlı şempanze cinayeti
  • 1974: Jane Goodall'ın bölgedeki incelemelerine başlaması
  • 1974-1978: Gombe Şempanze Savaşı; Kasakela ile Kahama grupları arasında dört yıl süren çatışma
  • 1974-1978: Savaş sırasında Kahama grubunun 6 erkek şempanzesinin Kasakela tarafından öldürülmesi veya sürülmesi
  • 1974-1978: Kasakela'nın Goliath dahil bazı bireyleri vahşice öldürmesi ve Kahama dişilerinden birkaçının öldürülmesi, kaybolması veya kaçırılması
  • 1990'ların başı: Süregelen çalışmaların şempanzelerin her yıl kızıl kolobus popülasyonunun yaklaşık yarısını öldürdüğünü göstermesi
  • 1995-2014: Ngogo şempanze sürüsünde av davranışlarının izlendiği dönem
  • 2015: Watts ve Mitani'nin Ngogo çalışmasını yayımlaması; 1995-2014 döneminde 556 av girişimi tespit edilmesi
  • 1995-2014: Ngogo gözlemlerinde 556 av girişimi, 356'sı kolobuslara yönelik ve 912 kolobusun yakalanıp öldürülmesi
  • 1975-2007: 2011 araştırmasının tespitiyle kızıl kolobus popülasyonunun %89 oranında azalması
  • 2002: Kolobus av partilerinin en yüksek noktaya ulaşması
  • 2005: Boesch'un yayımladığı makalede şempanze avcı sürüsündeki dört görev tipinin tanımlanması (yönlendiriciler, engelleyiciler, kovalayıcılar, pusucular)
  • Gombe Şempanze Savaşı'nın bilim tarihinde insanlığın resmi tanıklık ettiği ilk şempanze savaşı olarak kayda geçmesi
  • 1971
  • 7 Ocak 1974
  • 1974
  • 1974-1978
  • 1970'ler
  • 1990'ların başı
  • 1995-2014
  • 1975-2007
  • 2002
  • 2005
  • 2011
  • 2015

Kişiler

  • Humphrey

    Kasakela sürüsünün genç ve güçlü erkeklerinden, Gombe Savaşı sırasında liderlik eden ve savaşın tarafı olan birey.

  • Hugh

    Humphrey'in erkek kardeşlerinden biri; liderliği kabul etmeyip Kahama'yı kuranların arasında.

  • Charlie

    Humphrey'in erkek kardeşlerinden biri; Hugh ile birlikte liderliği reddedip Kahama sürüsünü kuranlar arasında.

  • Leakey

    Kasakela sürüsünün yıllarca alfa erkeği olarak anılan ve 1971'de ölen birey (metinde sürü içindeki şempanze adı olarak geçiyor).

  • Jane Goodall

    1974'te Gombe'deki incelemelere başlayan ve Gombe Şempanze Savaşı'nı belgeleyen ünlü primatolog; metinde gözlemleri ve ifadeleri aktarıldı.

  • Godi

    Kahama erkekleri arasında bulunan ve 7 Ocak 1974'te Kasakela erkekleri tarafından bir ağacın üstünde öldürülen birey.

  • Goliath

    Kasakela tarafından sonunda vahşice öldürülen, metinde hem kurban hem geçmişteki kahraman ilişkisi bağlamında anılan birey.

  • Satan

    Jane Goodall'ın betimlediği şiddet sahnelerinde adı geçen şempanze bireyi (örneğin Sniff'in yüzünden akan kanları içmesi ile ilgili gözlemde).

  • Sniff

    Satan'ın Sniff'in yüzünden akan kanları içmek amacıyla ellerini kullandığına dair Goodall'ın aktardığı olayda adı geçen birey.

  • Rodolf

    Normalde zararsız olduğu belirtilen yaşlı birey; Goodall'ın aktardığı bir olayda Godi'nin vücuduna 2 kiloluk taşla vurduğu ifade edildi.

  • Jomeo

    Goodall'ın savaş sırasında gözlemlediği şiddet örneklerinde adı geçen birey (Dé'nin baldırından deri parçası koparma eyleminde).

  • Dé

    Jomeo'nun Dé'nin baldırından bir deri parçası koparması bağlamında adı geçen birey.

  • Figan

    Goodall'ın anlattığı sahnelerde Goliath'ın bedenini acımasızca yumruklayan birey olarak anıldı.

  • Watts

    2015'te Mitani ile birlikte Uganda'daki Kibale'de Ngogo sürüsünün av davranışlarını inceleyen araştırmacılardan biri olarak anıldı.

  • Mitani

    2015'te Watts ile birlikte Ngogo sürüsünün 1995-2014 av davranışlarını inceleyen araştırmacılardan biri.

  • Boesch

    2005'te yayımladığı makalede avcı sürüsündeki şempanzelerin görev dağılımını (yönlendiriciler, engelleyiciler, kovalayıcılar, pusucular) tespit eden bilim insanı.