Deja Vu: Ben Bu Ânı Önceden Yaşadım, Hatta Sen Şimdi Bu Videoya Tıklayacaksın!

854 B görüntülenme06.03.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıDeja vu (Dejavu) Nedir: Bir Olayı Daha Önceden Yaşadığınız Hissi Neden Kaynaklanır?
Derinlemesine

Özet

Video deja vu (önceden yaşanmışlık) deneyimini ve olası nedenlerini popüler bilim diliyle açıklar; hem tarihsel hem de çağdaş araştırmalardan bulgular sunar ve deja vu ile ilgili ilişkili kavramları (kriptomnezi, rüyalar, corpus callosum asenkronizasyonu, epilepsi vb.) inceler. Ayrıca sanal gerçeklik deneylerinin deja vu araştırmalarına nasıl imkân verdiği, yanlış inançlar (kehanet, doğaüstü) ve araştırılması gereken açık sorular vurgulanır.

Terimler

  • Deja vu

    Fransızcada "zaten görülmüş" anlamına gelen deja vu, gerçekten çok tuhaf bir deneyim: sanki Evren'de bir hata oluşuyor da beynimiz, yani işlemcimiz, aynı deneyimi tekrar tekrar işliyor gibi hissettirir. Yaygın bir deneyimdir; 2004'teki bir çalışmaya göre her 3 insandan 2'si bunu ömründe en az 1 defa deneyimliyor. Bilimde, deja vu farklı mekanizmalarla açıklanmaya çalışılmıştır (kısa dönem kısmî bilinç kaybı, hafıza hataları, rüya örtüşmesi, beyin hemisferleri arası asenkronizasyon vb.).

  • Kısa dönem kısmî bilinç kaybı

    Deja vu'ya yönelik en temel açıklamalardan biri olarak sunulan olay; örneğin araştırmalarda deneklere bazı materyaller gösterilip sonra hipnoz yoluyla ("hipnoz-sonrası bilinç kaybı hali") bu materyallerle olan hafıza bağlantıları zayıflatılınca, deneklerin bir kısmı yeniden gösterildiğinde bu materyalleri daha önce gördüğünü fakat nerede gördüğünü hatırlayamadığını ve "deja vu yaşadıklarını" bildirmiştir. Yani yapay olarak yaratılan kısmî bilinç kaybı deja vu hissine neden olabiliyor.

  • Hipnoz-sonrası bilinç kaybı hali

    Araştırmalarda hipnoz uygulanarak yaratılan ve hipnoz öncesi gösterilen materyallerle olan hafıza bağlantılarını zayıflatmayı amaçlayan durum; bu sayede bazı anı bağlantıları kısmen silinmiş veya zayıflatılmış olur ve materyaller tekrar gösterildiğinde bazı denekler 'daha önce görmüşüm ama nerede hatırlamıyorum' şeklinde deja vu benzeri deneyimler bildirir.

  • Sanal gerçeklik

    Güncel çalışmalarda deja vu hissini güvenli ve kontrollü şekilde tetiklemek için kullanılan yöntemlerden biri; katılımcılara hem gerçek dünyada hem de sanal dünyada deneyimler yaşatılır ve birbirine çok benzer veya birbirini andıran sanal senaryolar gösterildiğinde, ikinci ve sonraki seferlerde kişi deja vu yaşadığını zannedebilir. Yani yeterince benzer anlar beyin tarafından deja vu olarak yorumlanabilir; bu yöntem deja vu'yu kontrollü biçimde tetikleyip beyni incelemeye olanak verir.

  • Kriptomnezi (şifreli bilinç kaybı)

    Beynimiz hafıza üretimi sırasında hata yapabildiği için, içindeki bilgiler bozulabilir, çarpıtılabilir veya silinebilir; buna 'şifreli bilinç kaybı' ya da 'kriptomnezi' diyoruz. Bu durumu yaşayan kişilerde anıların bazıları büyük oranda silinir ama tamamen silinmediği için beyinde eksik, silik bir kopya korunur. Sonradan o hafızanıza benzeyen bir durumla karşılaştığınızda, o silik anıyı yeniden hatırlamaya çalışırsınız ve iki anı benzer olduğunda fakat biri düzgün depolanmamış olduğunda deja vu yaşanır.

  • Rüya

    Rüyalar, gerçekle sahte arası deneyimler olduğu için beyinde güçlü anılara dönüşemeyebilirler; ancak rüyanın bir kısmı çarpık bir şekilde kalıcı anıya dönüşebilirse, gerçek hayatta ona benzer bir deneyim yaşadığınızda deja vu tetiklenebilir. Bazı çalışmalarda katılımcıların %60'ının deja vu deneyimlerinin rüyalarıyla örtüştüğü, bazı çalışmalarınsa %75'lere kadar çıktığı rapor edilmiştir.

  • Corpus callosum

    İki beyin yarımküresini birbirine bağlayan bölge (köprü). Duyu organlarımızdan ve vücudumuzdan gelen veriler bazen her iki yarımkürede de işlenir fakat sinyaller iki yarımküreye aynı anda ulaşmaz; önce sol beynin temporal lobunda veriler bir sıraya koyulur, sonradan iki lobta da işlemler yapılıp ilgili beyin bölgelerinde veriler birleştirilir. Bu iletişim corpus callosum sayesinde olur. Bu köprüdeki nöral ağlarda meydana gelen herhangi bir aksama, iki tarafın verilerinin zamansal olarak örtüşmemesine neden olabilir ve deja vu oluşumuna yol açabilir.

  • Temporal lob (temporal lobe)

    Transcript'te belirtildiği üzere, verilerin ilkin sol beynin temporal lobunda bir sıraya konulduğu beyin bölgesidir; buradaki işlemleme, iki lob arasında verilerin daha sonra birleştirilmesi sürecinin ilk aşamalarından biridir ve bu alandaki işlemler hafıza ve algıyla doğrudan ilişkilidir.

  • Senkronizasyon / Asenkronizasyon

    Beynin iki lobu arasındaki sinyallerin zamansal olarak hizalanması (senkronizasyon) veya hizalanmaması (asenkronizasyon) olgusu; normalde beynimiz iki lob arasındaki zamansal farkları düzelterek sinyalleri senkronize eder ancak bazen hata yapar ve sinyaller arası senkronizasyon bozulur. Örneğin normalde aralarında 10 mikrosaniye fark olacak iki sinyalin gecikmesi aksama sonucu 15 mikrosaniyeye çıkarsa, beynin düzeltemediği 5 mikrosaniyelik fark geçici deja vu algısına neden olabilir. Bu sinyal kayması deja vunun ana mekanizmalarından biri olabilir.

  • Deja vecu

    "Zaten yaşanmış" anlamındaki deja vecu, deja vu'nun hastalık düzeyindeki bir versiyonudur; kişi kendini aynı olayları yaşamış hissi içinde bulur ve deja vu'nun aksine bu his kısa süreli olmayıp kişinin davranışlarını ve sosyal yaşantısını olumsuz etkileyebilir.

  • Epilepsi / Yan lop epilepsisi

    Deja vu ile doğrudan ilişkili olduğu net olarak bilinen bir nörolojik durum epilepsidir; transcript'te özellikle 'yan lop epilepsisi' diye bir epilepsi türünden söz edilir. Epilepsi nöbetleri sırasında meydana gelen elektrik boşalmaları hafıza hatalarına yol açabilir ve deja vu'yu tetikleyebilir. Ayrıca herkesin günlük yaşamda, popüler imgesinin ötesinde, daha düşük şiddetli epilepsi episotları yaşayabileceği; bu hafif nöbetlerin de hafıza hataları doğurabileceği belirtilmiştir.

  • LGI-2 (gen)

    10. kromozom üzerinde bulunan LGI-2 isimli bir genin bir varyantı, transcript'te bahsedildiği üzere yan lop epilepsisi türüyle ilişkili olarak gösterilmiştir. Bu nedenle deja vu ile ilgili genetik araştırmalar yapılarak deja vunun genetiği aydınlatılabilir.

  • Semantik doygunluk

    Bir sözcüğün uzun süre veya çok kez tekrar edilmesi sonucunda o sözcüğün anlamının yitirilmesi deneyimi; örneğin 1 dakika boyunca 'simit' sözcüğünü 50-60 kez tekrar ettiğinizde bir süre sonra 'simit' sözcüğünün anlamını yitirdiğini hissedebilirsiniz. Bir deneyde katılımcıların %68'i gibi büyük bir kısmı, tekrar ettikleri sözcüğün sanki gerçek bir sözcük olmadığını deneyimlemiştir. Bu deneyim, jamais vu'ya çok yakın bir durumdur.

  • Jamais vu

    "Asla görülmemiş" anlamına gelen jamais vu, daha önce kesinlikle deneyimlemiş olduğunuz bir durumu sanki ilk defa deneyimliyormuşsunuz gibi hissetme halidir. Bu sorun bazı dil bozukluklarında, bilinç kayıplarında ve epileptik hastalıklarda daha sık görülür ve semantik doygunluk ile benzer deneyimler yaratabilir.

  • Deja entendu

    "Zaten duyulmuş" anlamına gelen deja entendu, gerçekte daha önce hiç duymadığınız bir şeyi sanki daha önceden duymuş olduğunuzu sanma halidir. Örneğin yeni bir şarkıyı ilk dinlerken böyle hissedebilirsiniz.

  • Dilin ucunda olayı (Tip of the tongue)

    Hatırlamak üzere olduğunuz, kelimenin 'dilinizin ucunda' olduğu ama hatırlayamadığınız durumları tanımlayan deneyimdir; bir şeyi biliyormuşsunuz gibi hissedip onu anımsayamamak bu olayı açıklar.

  • Presque vu

    "Neredeyse görülmüş" anlamındaki Presque vu, büyük bir keşfi yapmak üzereymişsiniz veya çok önemli bir şeyi fark etmek üzereymişsiniz gibi hissetme halidir; sinir bozucu tarafı, genellikle o büyük keşfi yapamamak veya o önemli şeyi keşfedememektir ve bunun sonucunda bir tamamlanmamışlık hissi oluşur.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Déjà vu doğaüstü bir yeti veya müneccimlikle, geleceği görme ile ilgilidir.

    Déjà vu nörolojik ve hafıza mekanizmalarındaki aksaklıklardan kaynaklanır; çalışmalar bunun kehanet değil algısal bir yanılsama olduğunu gösteriyor.

  • Déjà vu yaşarken gerçekten geleceği doğru bir şekilde tahmin edersiniz.

    Araştırmalar deja vu hissi sırasında yapılan tahminlerin başarı oranlarının deja vu yaşanmayan anlardan daha yüksek olmadığını, yani gerçek bir öngörü sağlamadığını gösterir.

  • Déjà vu ile 'sahte anılar' (false memories) aynı şeydir.

    Déjà vu ve sahte anılar ilişkili olabilir ama farklı kavramlardır; déjà vu çoğunlukla eksik/silik anıların veya işlem asenkronlarının neden olduğu 'daha önce yaşamış gibi hissetme'dir, sahte anılar ise tamamen yanlış veya uydurma anılar olabilir.

  • Déjà vu çok nadir görülen bir fenomendir.

    Araştırmalar déjà vu'nun yaygın olduğunu; toplumun büyük bir kısmının en az bir kere yaşadığını göstermektedir (yaklaşık %66 civarı).

  • Epilepsi sadece 'hasta' insanlarda görülen büyük nöbetlerle sınırlıdır ve gündelik insanlarda epileptik aktiviteler olmaz.

    Epileptik elektrik boşalmalarının düşük şiddetli formları daha geniş bir popülasyonda zaman zaman ortaya çıkabilir ve bu tip nöroelektrik aktiviteler déjà vu gibi geçici deneyimleri tetikleyebilir.

Sorular

  • Déjà vu nedir?

    Déjà vu, bir anı daha önce yaşamış olduğuna dair ani ve yoğun hissetme durumudur; kökeni genelde hafıza ve beyin işlemlerindeki aksaklıklara dayanır.

  • Déjà vu ne kadar yaygındır?

    Araştırmalara göre yaklaşık her 3 kişiden 2'si hayatında en az bir kere déjà vu yaşamıştır, yani oldukça yaygındır.

  • Déjà vu doğaüstü bir olay mıdır veya geleceği bilme yetisi verir mi?

    Hayır; çalışmalar deja vu'nun geleceği doğru tahmin etme başarısını artırmadığını gösteriyor, bu duygu bir kehanet hissi yaratır ama gerçek öngörü sağlamaz.

  • Déjà vu'ya hangi nörolojik mekanizmalar neden olabilir?

    Olası mekanizmalar arasında hafıza kodlama hataları (kriptomnezi), rüya anılarının örtüşmesi, iki beyin yarımküresi arasındaki asenkronizasyon ve temporal lob epileptik boşalmalar sayılabilir.

  • Déjà vu yapay olarak nasıl tetiklenebilir?

    Hipnozla oluşturulan kısmi bellek kayıpları ve sanal gerçeklik deneylerinde birbirine çok benzeyen ortamların gösterilmesi gibi yöntemlerle kontrollü şekilde tetiklenebilir.

  • Rüyaların déjà vu ile bir ilişkisi var mı?

    Evet; bazı çalışmalarda deja vu yaşayan kişilerin %60–%75'e varan bir kısmında deja vu deneyimleriyle rüyaları örtüştüğü bulunmuştur, bu yüzden rüya anıları tetikleyici olabilir.

  • Déjà vu ile epilepsi arasında bir bağlantı var mı?

    Evet; özellikle yan lob epilepsisi deja vu tetikleyebilir ve bazı genetik varyantlar (ör. LGI-2 üzerindeki varyant) bu tür epilepsiyle ilişkilendirilmiştir.

  • Déjà vu hayatı olumsuz etkileyecek şekilde devamlı olabilir mi?

    Nadir de olsa mümkündür; 'déjà vecu' adı verilen durum sürekli déjà vu hissi ve davranış/ sosyal olumsuzluklara yol açabilir.

  • Déjà vu deneyimleyenler gerçekten gelecek hakkında daha başarılı tahminlerde bulunur mu?

    Hayır; deneyler deja vu hissi sırasında yapılan tahminlerin deja vu olmayan durumlara göre daha doğru olmadığını göstermiştir.

  • Déjà vu ile karıştırılan diğer fenomenler nelerdir?

    Déjà vu ile karıştırılabilecek ancak farklı olan fenomenler arasında jamais vu, déjà entendu, presque vu ve dilin ucunda olma gibi durumlar bulunur.

Ön Bilgiler

  • Bellek (hafıza) temel kavramları
  • Beyin anatomisi: sağ/sol yarımküre farkları ve corpus callosum işlevi
  • Epilepsi ve nöbet kavramları hakkında temel bilgi
  • Genetik temel kavramları (gen, kromozom, varyant)
  • Rüya yapıları ve uyku araştırmaları hakkında temel bilgi
  • Deneysel psikoloji yöntemlerine (kontrollü deneyler, hipnoz, VR deneyleri) dair temel anlayış
  • Temel istatistiksel anlayış (çalışma bulgularının yorumlanması için faydalı)

Tarihsel Bağlam

  • 5. Yüzyıl: Aziz Augustine deja vu'yu 'hatalı anılar' olarak nitelendirdi
  • 2004: Yapılan bir çalışmada her 3 kişiden 2'sinin yaşamı boyunca en az bir kez deja vu deneyimlediği bildirildi
  • Hipnoz-sonrası bilinç kaybı çalışması: Deneklere materyaller gösterilip hipnozla bellek bağlantıları zayıflatıldı; 10 denekten 3'ü yeniden gösterimde deja vu bildirdi
  • 2017: Sanal gerçeklik tabanlı çalışma; katılımcılara birbirine benzeyen 32 senaryo gösterildi ve deja vu tetiklendi
  • Bir çalışmada katılımcıların yüzde 60'ının deja vu deneyimleri rüyalarıyla örtüştüğü rapor edildi; bazı çalışmalarda bu oran yüzde 75'e kadar bildirildi
  • Matrix filmi: Filmdeki kedi sahnesi deja vu'yu simülasyonda yapılan değişiklik olarak popülerleştirdi
  • Matrix ile ilişkili çizgi roman 'Deja Vu': Çizgi romanda deja vu aracılığıyla geleceğin görülmesi teması işlendi
  • Brand New grubunun ikinci stüdyo albümü 'Deja Entendu' adlı kültürel referans
  • LGI-2 gen varyantı: 10. kromozom üzerindeki LGI-2 geninin yan lop epilepsi ile ilişkili olduğu bildirildi
  • Déjà vecu kavramı: Deja vu'nun hastalık düzeyindeki sürekli formu olarak tanımlandı
  • Semantik doygunluk deneyleri: Tekrar edilen sözcüklerin anlamını yitirmesi ve jamais vu benzeri deneyimler; bir deneyde katılımcıların yüzde 68'i benzer bir etki bildirdi
  • 5. Yüzyıl
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Eda Tatlıcan

    Evrim Ağacı'nın videolarını ve yan projelerini destekleyen Patreon/Kreosus/YouTube destekçileri arasında anıldı.

  • Bora Ural

    Evrim Ağacı'nın videolarını ve yan projelerini destekleyen Patreon/Kreosus/YouTube destekçileri arasında anıldı.

  • Niran

    Evrim Ağacı'nın videolarını ve yan projelerini destekleyen Patreon/Kreosus/YouTube destekçileri arasında anıldı.

  • Esra Toksoy

    Evrim Ağacı'nın videolarını ve yan projelerini destekleyen Patreon/Kreosus/YouTube destekçileri arasında anıldı.

  • Aziz Augustine

    5. yüzyılda deja vu benzeri olguyu 'hatalı anılar' olarak niteleyen tarihsel figür olarak anıldı.

  • Neo

    Matrix filmindeki meşhur sahnede deja vu deneyimini yaşayan karakter olarak anıldı.

  • Trinity

    Matrix filminde Neo'ya deja vu'nun simülasyonda bir değişiklik anlamına gelebileceğini söyleyen karakter olarak anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Hipnoz konusuyla ilgili bir video (hipnoz-sonrası bilinç kaybı ve deja vu ilişkisini ele alan)

Yani hipnoz öncesi gösterilen materyallerle olan hafıza bağlantılarını zayıflatmaya çalıştılar. Hipnoz konusunu merak ettiğinizi biliyorum ve bununla ilgili bir video yolda. Kaçırmak istemezseniz, bildirimleri şimdi açmayı unutmayın.

Rüyaların deja vu ile ilişkisi; rüyaları başka bir videoda detaylıca ele alma

Bu, kesinlikle daha fazla araştırmayı hak eden bir saha. Rüyaları da başka bir videoda detaylıca ele alacağız, dolayısıyla kanala abone olup bildirimleri açmayı unutmayın derim. Ama Deja vu'yu anlamak istiyorsanız bilmeniz gereken en önemli şey, geçtiğimiz videolarda konuştuğumuz sağ beyin sol beyin konusu ve bunları birbirine bağlayan corpus callosum bölgesi.

Epilepsi hakkında bir anlatım; epilepsiyi (yan lop epilepsisi ve genel epilepsi konularını) ileride anlatma

Doğrudan ilişkili olduğunu net olarak bildiğimiz bir hastalık, yan lop epilepsisi diye bir epilepsi türü. Aslında bir gün size epilepsiyi de anlatmam lazım, çünkü epilepsi sanki sadece hasta insanlarda olan bir şey sanılıyor. Halbuki her insan, belki popüler olarak bilinen "epilepsi nöbetleri" düzeyinde olmasa bile, daha düşük şiddetli epilepsi episotlarını gün içinde yaşayabiliyor.