- Deja vu
Fransızcada "zaten görülmüş" anlamına gelen deja vu, gerçekten çok tuhaf bir deneyim: sanki Evren'de bir hata oluşuyor da beynimiz, yani işlemcimiz, aynı deneyimi tekrar tekrar işliyor gibi hissettirir. Yaygın bir deneyimdir; 2004'teki bir çalışmaya göre her 3 insandan 2'si bunu ömründe en az 1 defa deneyimliyor. Bilimde, deja vu farklı mekanizmalarla açıklanmaya çalışılmıştır (kısa dönem kısmî bilinç kaybı, hafıza hataları, rüya örtüşmesi, beyin hemisferleri arası asenkronizasyon vb.).
- Kısa dönem kısmî bilinç kaybı
Deja vu'ya yönelik en temel açıklamalardan biri olarak sunulan olay; örneğin araştırmalarda deneklere bazı materyaller gösterilip sonra hipnoz yoluyla ("hipnoz-sonrası bilinç kaybı hali") bu materyallerle olan hafıza bağlantıları zayıflatılınca, deneklerin bir kısmı yeniden gösterildiğinde bu materyalleri daha önce gördüğünü fakat nerede gördüğünü hatırlayamadığını ve "deja vu yaşadıklarını" bildirmiştir. Yani yapay olarak yaratılan kısmî bilinç kaybı deja vu hissine neden olabiliyor.
- Hipnoz-sonrası bilinç kaybı hali
Araştırmalarda hipnoz uygulanarak yaratılan ve hipnoz öncesi gösterilen materyallerle olan hafıza bağlantılarını zayıflatmayı amaçlayan durum; bu sayede bazı anı bağlantıları kısmen silinmiş veya zayıflatılmış olur ve materyaller tekrar gösterildiğinde bazı denekler 'daha önce görmüşüm ama nerede hatırlamıyorum' şeklinde deja vu benzeri deneyimler bildirir.
- Sanal gerçeklik
Güncel çalışmalarda deja vu hissini güvenli ve kontrollü şekilde tetiklemek için kullanılan yöntemlerden biri; katılımcılara hem gerçek dünyada hem de sanal dünyada deneyimler yaşatılır ve birbirine çok benzer veya birbirini andıran sanal senaryolar gösterildiğinde, ikinci ve sonraki seferlerde kişi deja vu yaşadığını zannedebilir. Yani yeterince benzer anlar beyin tarafından deja vu olarak yorumlanabilir; bu yöntem deja vu'yu kontrollü biçimde tetikleyip beyni incelemeye olanak verir.
- Kriptomnezi (şifreli bilinç kaybı)
Beynimiz hafıza üretimi sırasında hata yapabildiği için, içindeki bilgiler bozulabilir, çarpıtılabilir veya silinebilir; buna 'şifreli bilinç kaybı' ya da 'kriptomnezi' diyoruz. Bu durumu yaşayan kişilerde anıların bazıları büyük oranda silinir ama tamamen silinmediği için beyinde eksik, silik bir kopya korunur. Sonradan o hafızanıza benzeyen bir durumla karşılaştığınızda, o silik anıyı yeniden hatırlamaya çalışırsınız ve iki anı benzer olduğunda fakat biri düzgün depolanmamış olduğunda deja vu yaşanır.
- Rüya
Rüyalar, gerçekle sahte arası deneyimler olduğu için beyinde güçlü anılara dönüşemeyebilirler; ancak rüyanın bir kısmı çarpık bir şekilde kalıcı anıya dönüşebilirse, gerçek hayatta ona benzer bir deneyim yaşadığınızda deja vu tetiklenebilir. Bazı çalışmalarda katılımcıların %60'ının deja vu deneyimlerinin rüyalarıyla örtüştüğü, bazı çalışmalarınsa %75'lere kadar çıktığı rapor edilmiştir.
- Corpus callosum
İki beyin yarımküresini birbirine bağlayan bölge (köprü). Duyu organlarımızdan ve vücudumuzdan gelen veriler bazen her iki yarımkürede de işlenir fakat sinyaller iki yarımküreye aynı anda ulaşmaz; önce sol beynin temporal lobunda veriler bir sıraya koyulur, sonradan iki lobta da işlemler yapılıp ilgili beyin bölgelerinde veriler birleştirilir. Bu iletişim corpus callosum sayesinde olur. Bu köprüdeki nöral ağlarda meydana gelen herhangi bir aksama, iki tarafın verilerinin zamansal olarak örtüşmemesine neden olabilir ve deja vu oluşumuna yol açabilir.
- Temporal lob (temporal lobe)
Transcript'te belirtildiği üzere, verilerin ilkin sol beynin temporal lobunda bir sıraya konulduğu beyin bölgesidir; buradaki işlemleme, iki lob arasında verilerin daha sonra birleştirilmesi sürecinin ilk aşamalarından biridir ve bu alandaki işlemler hafıza ve algıyla doğrudan ilişkilidir.
- Senkronizasyon / Asenkronizasyon
Beynin iki lobu arasındaki sinyallerin zamansal olarak hizalanması (senkronizasyon) veya hizalanmaması (asenkronizasyon) olgusu; normalde beynimiz iki lob arasındaki zamansal farkları düzelterek sinyalleri senkronize eder ancak bazen hata yapar ve sinyaller arası senkronizasyon bozulur. Örneğin normalde aralarında 10 mikrosaniye fark olacak iki sinyalin gecikmesi aksama sonucu 15 mikrosaniyeye çıkarsa, beynin düzeltemediği 5 mikrosaniyelik fark geçici deja vu algısına neden olabilir. Bu sinyal kayması deja vunun ana mekanizmalarından biri olabilir.
- Deja vecu
"Zaten yaşanmış" anlamındaki deja vecu, deja vu'nun hastalık düzeyindeki bir versiyonudur; kişi kendini aynı olayları yaşamış hissi içinde bulur ve deja vu'nun aksine bu his kısa süreli olmayıp kişinin davranışlarını ve sosyal yaşantısını olumsuz etkileyebilir.
- Epilepsi / Yan lop epilepsisi
Deja vu ile doğrudan ilişkili olduğu net olarak bilinen bir nörolojik durum epilepsidir; transcript'te özellikle 'yan lop epilepsisi' diye bir epilepsi türünden söz edilir. Epilepsi nöbetleri sırasında meydana gelen elektrik boşalmaları hafıza hatalarına yol açabilir ve deja vu'yu tetikleyebilir. Ayrıca herkesin günlük yaşamda, popüler imgesinin ötesinde, daha düşük şiddetli epilepsi episotları yaşayabileceği; bu hafif nöbetlerin de hafıza hataları doğurabileceği belirtilmiştir.
- LGI-2 (gen)
10. kromozom üzerinde bulunan LGI-2 isimli bir genin bir varyantı, transcript'te bahsedildiği üzere yan lop epilepsisi türüyle ilişkili olarak gösterilmiştir. Bu nedenle deja vu ile ilgili genetik araştırmalar yapılarak deja vunun genetiği aydınlatılabilir.
- Semantik doygunluk
Bir sözcüğün uzun süre veya çok kez tekrar edilmesi sonucunda o sözcüğün anlamının yitirilmesi deneyimi; örneğin 1 dakika boyunca 'simit' sözcüğünü 50-60 kez tekrar ettiğinizde bir süre sonra 'simit' sözcüğünün anlamını yitirdiğini hissedebilirsiniz. Bir deneyde katılımcıların %68'i gibi büyük bir kısmı, tekrar ettikleri sözcüğün sanki gerçek bir sözcük olmadığını deneyimlemiştir. Bu deneyim, jamais vu'ya çok yakın bir durumdur.
- Jamais vu
"Asla görülmemiş" anlamına gelen jamais vu, daha önce kesinlikle deneyimlemiş olduğunuz bir durumu sanki ilk defa deneyimliyormuşsunuz gibi hissetme halidir. Bu sorun bazı dil bozukluklarında, bilinç kayıplarında ve epileptik hastalıklarda daha sık görülür ve semantik doygunluk ile benzer deneyimler yaratabilir.
- Deja entendu
"Zaten duyulmuş" anlamına gelen deja entendu, gerçekte daha önce hiç duymadığınız bir şeyi sanki daha önceden duymuş olduğunuzu sanma halidir. Örneğin yeni bir şarkıyı ilk dinlerken böyle hissedebilirsiniz.
- Dilin ucunda olayı (Tip of the tongue)
Hatırlamak üzere olduğunuz, kelimenin 'dilinizin ucunda' olduğu ama hatırlayamadığınız durumları tanımlayan deneyimdir; bir şeyi biliyormuşsunuz gibi hissedip onu anımsayamamak bu olayı açıklar.
- Presque vu
"Neredeyse görülmüş" anlamındaki Presque vu, büyük bir keşfi yapmak üzereymişsiniz veya çok önemli bir şeyi fark etmek üzereymişsiniz gibi hissetme halidir; sinir bozucu tarafı, genellikle o büyük keşfi yapamamak veya o önemli şeyi keşfedememektir ve bunun sonucunda bir tamamlanmamışlık hissi oluşur.