Keseli Doğum: Bu İnsanlar Neden Kese İçinde Doğuyor?! | "Suyum Geldi" Lafının Destansı Öyküsü...

370 B görüntülenme16.09.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun Yazısıİnsanda Keseli Doğum: Amniyotik Kese Yırtılmadan Doğan Bebekler, Evrim Tarihine Işık Tutuyor!
Derinlemesine

Özet

Video, insanlardaki nadir bir durum olan keseli doğumu (amnioitik kese içinde doğum) anlatıyor; bu olayı embriyoloji, evrimsel tarih ve omurgalıların sudan karaya geçişi bağlamında açıklar ve amniyon zarının evrimsel önemi ile monotremelerin (ornitorenk, ekidna) önemi gibi konulara değinir.

Terimler

  • Keseli doğum

    İnsanlarda her 80.000 doğumda 1, "keseli doğum" denen ilginç bir durum görülüyor. Bu bebekler, ana rahmindeki amniyotik kese parçalanmadan doğuyorlar, dolayısıyla sanki bir yumurtanın içindeymişlercesine ilginç bir görüntü oluşuyor.

  • Amniyotik kese

    Ama kadınlarda, erkeklerde olmayan 3 organ daha var... Üstelik bu organlar, her zaman var olan organlar değil, sadece doğum sırasında oluşuyorlar: Plasenta, göbek kordonu ve amniyotik kese. Yani yeni oluşan bebeği besleyen ve koruyan 3 organ. Bunlardan amniyotik kese, video başında da dediğim gibi muhteşem bir evrimsel destanın günümüze kalmış net bir izi. ... Ta ki doğum yaşanıp da amniyotik zar delinene dek... "Suyum geldi!" gibi sinema klişesine dönüşmüş bir lafın ne kadar antik bir tarihe sahip olduğunu duymak sizin de kıllarınızı diken diken yapmıyor mu? İşte gelen su, amniyotik sıvı... Ama işte bazen bu amniyotik kese yırtılmayabiliyor. Hani sezaryen falan olursa o zaman her türlü kesiyorlar ama normal doğumda bile amniyotik kese inat edebiliyor. Bu durumda keseli doğum dediğimiz olay oluyor.

  • Amniyotik sıvı

    Bunun için amniyotik sıvı ile dolu. Bu sıvı bebeği koruyor, onu sabit sıcaklıkta tutuyor, akciğer, kaslar ve bağırsaklar gibi organların gelişimini sağlıyor. Mesela ana rahminde bebek nefes almıyor, çünkü bütün açıklıkları amniyotik sıvı ile dolu. Oksijen ve besin anneden geliyor. Dışkı da anneye gidiyor. İŞte gelen su, amniyotik sıvı... Suda yaşayan atalardan ayrılan sürüngenlerden memelilere ve dolayısıyla bize miras kalan, kokusuz veya sadece hafif tatlı kokuya sahip, sarımsı soluk renkteki o sıvı... Bu noktada bebek mekonyum adlı ilk dışkısını yapabiliyor mesela, o zaman sıvı biraz kahverengimsi sarıya dönüyor.

  • Plasenta

    Ama kadınlarda, erkeklerde olmayan 3 organ daha var... Üstelik bu organlar, her zaman var olan organlar değil, sadece doğum sırasında oluşuyorlar: Plasenta, göbek kordonu ve amniyotik kese. Yani yeni oluşan bebeği besleyen ve koruyan 3 organ.

  • Göbek kordonu

    Ama kadınlarda, erkeklerde olmayan 3 organ daha var... Üstelik bu organlar, her zaman var olan organlar değil, sadece doğum sırasında oluşuyorlar: Plasenta, göbek kordonu ve amniyotik kese. Yani yeni oluşan bebeği besleyen ve koruyan 3 organ.

  • Amniyon zarı

    Ama sürüngenlerde evrimleşen bir yapı var ki, işte o her şeyi değiştirdi. Amniyotik yumurtalar. Yani o amniyon zarı. Su geçirmez yapıda olan bu zar, yumurta içinde su birikimine izin veriyordu ve dışarı çıkmasına engel oluyordu. Böylece sürüngenler, suya dönmeye gerek kalmaksızın karalara yumurtlayabilmeye başladılar.

  • Amniyotik yumurtalar

    Ama sürüngenlerde evrimleşen bir yapı var ki, işte o her şeyi değiştirdi. Amniyotik yumurtalar. Yani o amniyon zarı. Su geçirmez yapıda olan bu zar, yumurta içinde su birikimine izin veriyordu ve dışarı çıkmasına engel oluyordu. Böylece sürüngenler, suya dönmeye gerek kalmaksızın karalara yumurtlayabilmeye başladılar.

  • Jelatinsi kaplama (amfibi yumurtalarındaki)

    Mesela amfibi yumurtalarındaki jelatinsi kaplamanın yerini lifli bir kabuk zarı almaya başladı. Bu sayede yumurta daha iri boyutlara erişebildi ve suyu geçirmese bile oksijen ve karbondioksit gibi molekülleri geçirebilmeye başladı.

  • Metamorfoz

    Yeterince büyüdüklerinde metamorfoz dediğimiz değişim sürecinden geçerek, daha karalara uygun özellikler ediniyorlar ve bu sayede suyu terk edebiliyorlar. Bacakları gelişiyor, solungaç yerine akciğer solunumu yapmaya başlıyorlar.

  • Amfibiler

    Balıklardan evrimleşen amfibilerin "ikiyaşamlı" gibi isimlerle bilinmesinin bir nedeni var. Çünkü hem suda hem karada yaşayabiliyorlar. ... Amfibiler de bundan ilk faydalanan omurgalılar oldular. Ama bu süreçte tam olarak karaya adapte olamadılar, adeta arada kaldılar, bir geçiş grubu olarak sıkışıp kaldılar. Mesela amfibiler neden suya dönüyorlar? 1 numaralı neden üreme. Yaşam suyun içinde evrimleşti. Üreme dediğimiz biyolojik olay suyun içinde evrimleşti.

  • İribaş

    İribaş gibi yavrular resmen minik birer balık gibiler: Solungaçları var, suda yüzüyorlar, balık gibi kuyrukları var.

  • Otic notch (kulak çentiği)

    Ayrıca amfibilerden kalma bazı özelliklerini de yitirmeye başladılar, mesela "kulak çentiği" olarak da bilinen "otic notch" yitirildi, çünkü sürüngenler artık metamorfoza ihtiyaç duymuyorlardı.

  • Kuru doğum

    unutmayın, bildiğimiz kadarıyla omurgalılarda "kuru doğum" diye bir adaptasyon yok.

  • Monotremler (Tekaçıklıklılar)

    Ornitorenk, yani Platypus isimli hayvan ve onun yakın akrabası Ekidna! Bu hayvanların her ikisi de çok özel bir gruba aitler: Tekaçıklıklılar yani Monotremler olarak bilinen bir memeli hayvanlar grubuna aitler. Bunlar kesinlikle memeliler, ona şüphe yok: Süt bezleri ve memeleri var, yavrularını sütle besliyorlar, memelilere özgü iç kulak kemikleri var, bizim gibi hava soluyorlar. ... Ve ne "tesadüf" ki bu hayvanlar yumurtluyorlar! Memeli olmalarına rağmen yumurtluyorlar! Üstelik sürüngenler gibi vücut dışına değil, keseli memelilerin atalarına benzer şekilde, vücutlarındaki bir kesenin içine yumurtluyorlar. Sonra yavrular bu yumurtadan çıkıyorlar ve doğuyorlar. Ve gidip anne memesi emip memeli sütüyle besleniyorlar. Ama meme de tam meme değil, mesela meme ucu yok. Süt, adeta deriden direkt olarak dışarı sızıyor ve göbeğindeki katlanma çizgilerinde birikiyor, bebek de bunu içiyor.

  • Mekonyum

    Bu noktada bebek mekonyum adlı ilk dışkısını yapabiliyor mesela, o zaman sıvı biraz kahverengimsi sarıya dönüyor.

  • Solungaç

    İribaş gibi yavrular resmen minik birer balık gibiler: Solungaçları var, suda yüzüyorlar, balık gibi kuyrukları var. (Ayrıca metamorfoz sürecinde) Bacakları gelişiyor, solungaç yerine akciğer solunumu yapmaya başlıyorlar.

  • Akciğer solunumu

    Bacakları gelişiyor, solungaç yerine akciğer solunumu yapmaya başlıyorlar.

  • Ornitorenk (Platypus)

    Ornitorenk, yani Platypus isimli hayvan ve onun yakın akrabası Ekidna! Bu hayvanların her ikisi de çok özel bir gruba aitler: Tekaçıklıklılar yani Monotremler olarak bilinen bir memeli hayvanlar grubuna aitler. Bunlar kesinlikle memeliler, ona şüphe yok: Süt bezleri ve memeleri var, yavrularını sütle besliyorlar, memelilere özgü iç kulak kemikleri var, bizim gibi hava soluyorlar. ... Ve ne "tesadüf" ki bu hayvanlar yumurtluyorlar! Memeli olmalarına rağmen yumurtluyorlar! Üstelik sürüngenler gibi vücut dışına değil, keseli memelilerin atalarına benzer şekilde, vücutlarındaki bir kesenin içine yumurtluyorlar. Sonra yavrular bu yumurtadan çıkıyorlar ve doğuyorlar. Ve gidip anne memesi emip memeli sütüyle besleniyorlar. Ama meme de tam meme değil, mesela meme ucu yok. Süt, adeta deriden direkt olarak dışarı sızıyor ve göbeğindeki katlanma çizgilerinde birikiyor, bebek de bunu içiyor.

  • Ekidna (Echidna)

    Ornitorenk, yani Platypus isimli hayvan ve onun yakın akrabası Ekidna! Bu hayvanların her ikisi de çok özel bir gruba aitler: Tekaçıklıklılar yani Monotremler olarak bilinen bir memeli hayvanlar grubuna aitler. Bunlar kesinlikle memeliler, ona şüphe yok: Süt bezleri ve memeleri var, yavrularını sütle besliyorlar, memelilere özgü iç kulak kemikleri var, bizim gibi hava soluyorlar. ... Ve ne "tesadüf" ki bu hayvanlar yumurtluyorlar!

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Kese içinde doğmak bir kehanet ya da kesin bir uğur işaretidir (şöhret/servet ya da talihsizlik/acı dolu ölüm).

    Bu tür kültürel inanışların bilimsel temeli yoktur; kese içinde doğmak doğal bir tıbbi duruma işaret eder ve doğaüstü anlamları yoktur.

  • Memeliler yumurtlamayı tamamen kaybetti, günümüzde yumurta-layan memeli yoktur.

    Monotremeler (ornitorenk ve ekidna) günümüzde yaşayan yumurta-layan memelilere örnektir; yani yumurtlama çizgisi tamamen kopmamıştır.

  • Tüm omurgalılar üremeyi sudan tamamen bağımsız hale getirebildi.

    Bildirilen verilere göre omurgalılarda üremenin sudan tamamen ayrıldığı bir örnek henüz yoktur; üremenin suyla tarihsel ilişkisi derindir ve amniyon bu bağı azaltmıştır ama kökten koparmamıştır.

  • Amniyotik kese her doğumda mutlaka yırtılır.

    Hayır, amniyotik kese bazen doğum sırasında yırtılmayabilir ve bebek kese içinde doğabilir; bu durum tıbben keseli doğum olarak adlandırılır.

  • Anne karnındaki bebek akciğerleriyle nefes alır (doğumdan önce soluk alıyordur).

    Bebek anne karnında akciğerleriyle nefes almaz; akciğerler amniyotik sıvıyla dolu olup oksijen ve besin plasenta aracılığıyla sağlanır.

  • Amniyotik sıvı her zaman kötü kokar veya belirgin bir kokuya sahiptir.

    Amniyotik sıvı genelde kokusuzdur veya yalnızca hafif tatlımsı bir kokuya sahiptir; mekonyum karışımı gibi durumlar renk ve koku değişimine yol açabilir.

  • Kuşlar dinozorlardan tamamen farklı, dinozorlar tamamen yok oldu.

    Kuşlar günümüzün yaşayan dinozorlarıdır; dinozor soyunun bazı dalları (modern kuşlar) günümüze kadar devam etmiştir.

  • Plasenta, göbek kordonu ve amniyotik kese kalıcı organlardır.

    Bu yapılar gebelik sürecine özgü geçici organlardır; doğumdan sonra işlevleri sona erer ve vücutta kalıcı organlar olarak devam etmezler.

  • Ornitorenk ve ekidna memeli değildir çünkü yumurtlarlar.

    Ornitorenk ve ekidna kesinlikle memelilerdir; süt bezleri ve memeleri, memeli iç kulak kemikleri ve diğer memeli özelliklerini taşırlar, yalnızca yumurtlama açısından istisnadırlar.

Sorular

  • Keseli doğum (kese içinde doğma) nedir ve ne kadar yaygındır?

    Keseli doğum, amniyotik kese bozulmadan doğma olayıdır ve yaklaşık her 80.000 doğumda 1 görülür; özellikle erken doğumlarda daha sık rastlanır.

  • Amniyotik kese ve sıvısı ne işe yarar?

    Amniyotik kese ve içindeki sıvı bebeği mekanik olarak korur, sıcaklığı sabit tutar ve akciğer/organ gelişimini destekler; oksijen ve besinler plasenta aracılığıyla gelir.

  • Doğan bebek doğumdan önce nefes alıyor mu?

    Hayır, anne karnındaki bebek akciğerlerle nefes almaz; akciğerler amniyotik sıvı ile doludur ve oksijen anneden plasenta yoluyla gelir.

  • Amniyotik kese neden bazen doğumda yırtılmaz?

    Amniyotik kese her zaman doğum sırasında otomatik olarak yırtılmaz; bazen inat eder ve bebek keseli olarak doğabilir.

  • Keseli doğum tehlikeli midir veya bebeğe zarar verir mi?

    Keseli doğum genelde tehlikeli değildir ve hatta erken doğumlardaki hayatta kalma şansını artırabilir; doğru tıbbi müdahale ile bebek genellikle sağ kalır.

  • Amniyon zarı nereden geliyor, evrimsel kökeni nedir?

    Amniyon zarı, sürüngenlerin amniyotik yumurtalarından evrimleşmiştir ve amniyon sayesinde omurgalılar suda üremeye bağımlı olmadan karada üreyebildiler.

  • Tüm memeliler yumurtlamayı tamamen bıraktı mı?

    Hayır; tekadoklular (ornitorenk ve ekidna) gibi monotremeler hâlâ yumurtlar, bu yüzden yumurtlamanın tamamen kaybolduğu söylenemez.

  • Kuş yumurtalarının şekli neden asimetriktir?

    Kuş yumurtaları özellikle ağaç tepelerine konulan yumurtaların yuvarlanıp düşmesini önlemek ve uçuş adaptasyonlarıyla ilişkili nedenlerle daha asimetrik olabilir.

  • 'Suyum geldi' derken hangi sıvı kastediliyor ve nasıl görünür?

    Bu ifade amniyotik sıvıyı kastediyor; genelde kokusuz ya da hafif tatlı, soluk sarımsı renkte olur; bebeğin mekonyumu karışırsa daha kahverengimsi olabilir.

  • Plasenta, göbek kordonu ve amniyotik kese organ mı sayılır mı?

    Evet, bunlar doğum sırasında oluşan ve bebeği besleyen/koruyan organlardır; doğumla beraber işlevleri sona eren geçici organlardır.

Ön Bilgiler

  • Temel biyoloji bilgisi (hücre, organ, doku kavramları)
  • Temel embriyoloji ve fetal gelişim bilgisi
  • Evrim ve doğal seçilim kavramlarına temel aşinalık
  • Omurgalıların sınıflandırılması (balıklar, amfibiler, sürüngenler, kuşlar, memeliler)
  • Yumurta anatomisi (kabuk, zarlar) hakkında temel bilgi

Tarihsel Bağlam

  • Yaklaşık 500 milyon yıl önce - Omurgalı ataların karaya çıkışı ve amfibilerin evrimi
  • Milyonlarca yıllık süreç - Amniyotik zarın (amniyon) ve amniyotik yumurtaların sürüngenlerde evrimleşmesi
  • Milyonlarca yıllık süreç - Sürüngenlerden bazı soyların dinozorlar aracılığıyla kuşlara evrimleşmesi
  • Milyonlarca yıllık süreç - Memelilerin sürüngenlerden ayrılması
  • Günümüzde - Ornitorenk ve Ekidna gibi Monotremlerin (yumurtlayan memeliler) varlığı, memelilerin geçiş evrelerini gösteren canlı örnekler
  • Antik Roma dönemi - Kese içinde doğumla ilgili efsaneler ve inanışlar
  • Antik/eskiden gelen bir söylem olarak 'Suyum geldi' ifadesinin amniyotik sıvı ile ilişkilendirilmesi
  • Erken doğumlarda keseli doğumun daha yaygın olması ve kesenin erken doğumlarda hayatta kalmayı artırabilmesi
  • Yüz milyonlarca yıllık evrimsel süreç - Bugünkü amniyotik kesenin evrimsel kökeninin ve sürekliliğinin oluşması
  • Yaklaşık 500 milyon yıl önce
  • Yüz milyonlarca yıl önce
  • Milyonlarca yıllık süreç
  • Antik Roma
  • Günümüz
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Sudan karaya geçişin öyküsünün daha sonra detaylı anlatılması

Ayrıca amfibilerden kalma bazı özelliklerini de yitirmeye başladılar, mesela "kulak çentiği" olarak da bilinen "otic notch" yitirildi, çünkü sürüngenler artık metamorfoza ihtiyaç duymuyorlardı. Sudan karaya geçişin öyküsünü daha sonra anlatacağım, bugün için bu kadar arka plan bilgisi yeterli. İşte bu amniyon zar, sürüngenlerin tüm torunlarına da miras kaldı.

Metamorfozun evriminin anlatılması / incelenmesi

Bacakları gelişiyor, solungaç yerine akciğer solunumu yapmaya başlıyorlar. Bu metamorfozun evrimini de bir ara konuşuruz, kaçırmak istemezseniz bildirimleri açmayı unutmayın. Ama şu kurbağa veya bu semender değil, amfibilerin tamamı, adeta koca bir taksonomik sınıf olarak eşsiz bir ara form gibi!

Platypus (Ornitorenk) hakkında ayrı bir video — türün ayrıntıları ve evrimsel konumu

Bir ara türde bulmak isteyebileceğiniz her şey var bu hayvanlarda! Ama Platypus'u böyle aceleye getirip geçemeyiz, ona da ayrı bir video yapacağım mutlaka, takipte kalın. Yine balina evriminde gördüğümüz gibi, burada da inanılmaz fazla sayıda veri hattı, birbirlerinden tamamen bağımsız olarak aynı evrimsel geçmişe işaret ediyor.

Sudan karaya geçişin öyküsünü anlatan bir gelecek video (sürüngenlerden karaya geçişin tarihçesi)

da bilinen "otic notch" yitirildi, çünkü sürüngenler artık metamorfoza ihtiyaç duymuyorlardı. Sudan karaya geçişin öyküsünü daha sonra anlatacağım, bugün için bu kadar arka plan bilgisi yeterli. İşte bu amniyon zar, sürüngenlerin tüm torunlarına da miras kaldı.