Havuza ve Denize İşemek Sağlıklı mı?

476 B görüntülenme14.07.2024
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıHavuza Çiş Yapmak İyi Bir Fikir Olmasa da, Denize İşemek İyi Bir Fikir Olabilir!
Derinlemesine

Özet

Video, havuzlardaki o bilinen “klor kokusu”nun aslında klorun kendisinden ziyade idrar ve terle reaksiyona giren yan ürünlerden (özellikle trikloramin) kaynaklandığını ve havuzlara çiş yapmanın neden tehlikeli olduğunu; aynı zamanda denize çiş yapmanın neden zararsız hatta ekosistem açısından bazı açılardan faydalı olabileceğini popüler bilim diliyle açıklıyor. Havuz kimyasının neler içerdiği, klorun nasıl çalıştığı, havuz bakımının önemi, havuz yan ürünlerinin sağlık etkileri ve deniz ile havuz arasındaki temel farklar ele alınıyor.

Terimler

  • Klor

    Havuzlarda kullanılan formuyla (örneğin hipokloröz asit gibi klor türevleri) mikroorganizmaların hücre duvarı gibi koruyucu zırhlarını parçalayarak hücre içindeki enzimlere ve yapılara ulaşıyorlar ve bozarak mikropları öldürüyorlar; bu sayede havuzlardaki bakterileri, virüsleri ve mantarları kontrol altında tutuyorlar.

  • Brom

    Klordan daha az reaktif olan bir dezenfektandır; klordan daha pahalı ama daha dayanıklıdır ve özellikle yüksek sıcaklıklı spa ve sıcak su havuzlarında klora alternatif olarak kullanılıyor.

  • Asit düzenleyiciler

    Havuz suyuna eklenen maddeler (örneğin müriyatik asit ve sodyum karbonat gibi) pH değerinin 7.2 ila 7.8 arasında, hafif bazik olmasını sağlıyorlar.

  • pH değeri

    Havuz suyunun asitlik/bazlık seviyesini ifade eden bir ölçü; asit düzenleyicilerle hedeflenen aralık transcriptte 7.2 ila 7.8 olarak veriliyor (hafif bazik).

  • Kalsiyum sertliği arttırıcılar

    Örneğin kalsiyum klorür gibi maddeler, su içinde çözünmüş kalsiyumun milyonda 200 ila 400 parça arasında kalmasını sağlıyor; aksi takdirde kalsiyum derimiz için çok aşındırıcı hale gelirdi.

  • Siyanürik asit

    Suyun içindeki klorun Güneş'ten gelen morötesi ışınlarla bozulmasına engel oluyor; yani kloru UV ışınlarından koruyan bir madde.

  • Algisitler

    Havuzda alg oluşumunu engelleyen maddeler; yoksa bakımsız bir havuzda havuz yeşil ve kahverengi alglerle kaplanırdı.

  • Şok önleyiciler (örneğin potasyum monopersülfat)

    Potasyum monopersülfat gibi şok önleyiciler, sudaki klor seviyesinin birden artmasına engel oluyorlar.

  • Berraklaştırıcılar

    Havuzun o tertemiz gözükmesini sağlayan maddeler.

  • Yumaklaştırıcılar

    Su içindeki pisliğe yapışarak yumak yumak olup bunların daha kolay filtrelenmesini sağlıyorlar.

  • Metal ayrıştırıcılar

    Demir, bakır ve manganez gibi metal iyonlarına bağlanarak havuzun lekelenmesine veya rengini yitirmesine engel oluyorlar.

  • Leke sökücüler

    Havuzun spesifik ihtiyaçlarına göre suya katılabilen ve yüzeylerdeki lekeleri gidermeye yarayan kimyasal maddeler.

  • Fosfat ayrıştırıcılar

    Havuz suyuna katılabilen, fosfatları ayrıştıran ve böylece alg benzeri organizmaların besinlerini azaltarak havuz bakımına yardımcı olan maddeler.

  • Organik molekülleri parçalayan enzimler

    Havuz suyuna katılabilen ve organik kirleri moleküler düzeyde parçalayan enzimler; havuzun spesifik ihtiyaçlarına göre kullanılabiliyorlar.

  • Hipokloröz asit

    Havuzlara eklenen klor türevi formlarından biri; mikroorganizmalarla tepkimeye girerek bunların koruyucu yapılarını parçalar ve mikropları öldürür.

  • Mikroorganizmalar

    Klor kullanılmayan havuzlarda çok fazla biriken ve hızla ziyaretçilere bulaşarak tehlikeli hastalıklara neden olabilen canlılar; transcriptte bakteriler, virüsler ve mantarlar örnek olarak veriliyor.

  • E. coli

    Havuzlarda birikebilen ve insanları ciddi şekilde hasta edebilen bir bakteri örneği olarak transcriptte belirtiliyor.

  • Salmonella

    Havuzlarda bulunabilen ve insanlarda ciddi hastalıklara yol açabilen bir bakteriyel tür; transcriptte tehlikeli bakteriler arasında sayılıyor.

  • Cryptospiridium parvum / Kriptospiridyum parvum

    Transcriptte ismi geçen, havuzlarda bulunup insanları ölümcül düzeyde hasta edebilen protozoan (tek hücreli) bir organizma örneği.

  • Giardia lamblia

    Havuzlarda bulunabilen ve insanları ciddi şekilde hasta edebilen bir protozoan örneği; transcriptte tehlikeli mikroorganizmalar arasında sayılıyor.

  • Trikloramin

    İdrar veya ter ile klorun tepkimesi sonucu oluşan bir kimyasal; havuza gittiğinizde ciğerlerinize çektiğiniz o meşhur 'havuz kokusu'nun ana sorumlusu. Özellikle iyi havalandırılmayan kapalı havuzlarda birikerek göz yanmasına, solunum yolu iritasyonuna, astım ve astım-benzeri semptomlara ve profesyonel yüzücüler arasında kronik solunum problemlerine yol açabiliyor.

  • Siyanojen klorür

    İdrar içindeki ürik asit ile klorun tepkimesi sonucunda oluşabilen bir molekül; II. Dünya Savaşı'nda kimyasal silah olarak kullanılmış bir madde. Havuz koşullarında üretilecek miktarlar silah yapacak düzeyde olmasa da, vücutta yeterince birikirse baş dönmesi, burun akması, boğaz ağrısı, öksürük gibi semptomlara neden olabiliyor.

  • Monokloramin ve Dikloramin

    İçine girilen havuzlarda oluşabilen diğer kloramin formları olarak transcriptte adı geçen bileşikler.

  • Trihalometanlar (örneğin kloroform)

    Havuzlarda oluşabilen yan ürünlerden; transcriptte 'kloroform gibi trihalometanlar' olarak anılıyor.

  • Haloasetik asitler

    Havuz içerisinde klorun organik maddelerle tepkimesi sonucu oluşabilen bir diğer yan ürün grubu olarak transcriptte geçiyor.

  • Ürik asit

    İdrarda bulunan bir bileşen; transcriptte idrar içindeki ürik asidin klorla müthiş hızlı bir şekilde tepkimeye girerek siyanojen klorür ve trikloramin gibi kimyasal ürünler oluşturduğu belirtiliyor.

  • Üre

    İdrarın önemli bir parçası; içinde büyük oranda azot bulunduruyor ve denizde suyla tepkimeye girerek amonyak oluşturuyor. Transcriptte ürenin deniz tabanındaki bitkilerin hayatı için önemli olduğu ve denizler için faydalı olabileceği belirtiliyor.

  • Amonyak

    Üre içindeki azotun su ile tepkimesi sonucu oluşan madde; transcriptte deniz tabanındaki bitkilerin hayatına devam edebilmesi için çok önemli olduğu belirtiliyor.

  • Sodyum klorür / Klorür iyonu

    Deniz suyunu tuzlu yapan başlıca bileşenlerden; transcriptte deniz suyunda bol miktarda klor (klorür iyonu) bulunduğu ve bu klorür iyonlarının denizdeki haliyle çok daha stabil oldukları, kolay kolay tepkimeye girmedikleri belirtiliyor. Ayrıca sodyum klorür 'sofra tuzu' olarak anılıyor.

  • Hipolorit iyonları

    Havuzlarda kullanılan klorun bağlandığı formlardan biri olarak transcriptte adı geçen, son derece reaktif ve oksidize edici özellikteki moleküller; mikroorganizmaların parçalanmasında görev alıyorlar.

  • IoT (Internet of Things)

    Günümüzde havuzların durumunun anlık olarak takip edilmesini sağlayan teknoloji; transcriptte 'Internet of Things' yani IoT teknolojilerinin aşırı gelişmiş olması sayesinde havuzların durumu anlık olarak bile takip edilebildiği, büyük havuzların farklı kısımlarının bağımsız olarak denetlenebildiği belirtiliyor.

  • Terleme (ve 'Terleme Krizi')

    Vücudun hararetini atmasının ana yolu olarak tanımlanıyor; transcriptte havuzda da fiziksel faaliyetle terlendiğiniz, suyun ısı iletkenliği ve akışkanlığı nedeniyle terlemenin hissedilmesinin azalabileceği ve terin suya karıştığı için 'terlemiyormuş gibi' hissedilebileceği anlatılıyor. Ayrıca terin havuz kokusunun bir bileşeni olduğu belirtiliyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Havuzda hissedilen 'klor kokusu' doğrudan klorun kendisinden gelir.

    O koku esasen klorün idrar ve terle reaksiyona girerek oluşturduğu trikloramin gibi yan ürünlerden kaynaklanır; saf klor kendine özgü o kokuyu vermez.

  • Havuzlarda çiş yapanları tespit eden özel bir boya mevcut ve kullanılıyor.

    Böyle bir boya hiçbir zaman üretilmedi veya kullanılmadı; bu, yaygın bir şehir efsanesidir.

  • Deniz sadece sudan ve tuzdan oluşur ve insan idrarı denizi kirletir.

    Denizler çok sayıda kimyasal ve canlı içerir ve devasa hacimleri nedeniyle insan idrarı hızla seyrelir; hatta üreden gelen azot bazı deniz bitkileri için besin kaynağı olabilir.

  • Denizdeki klor (klor iyonu) havuzdaki reaktif klor gibi tepkimeye girer ve aynı zararlı yan ürünleri oluşturur.

    Denizdeki klor genellikle stabil klorür iyonu formundadır ve havuzlardaki hipokloröz asit/hypoklorit gibi reaktif dezenfektanlarla aynı şekilde kolayca tepkimeye girmez.

  • Suda olduğumuz için su içinde terlemediğimizi ve dolayısıyla terin havuzdaki rolünün önemsiz olduğunu hissederiz.

    Suda da fiziksel aktiviteyle terlersiniz; su terinizi hızlıca dağıtır ve sizi serin hissettirir ama ter havuz suyuna karışır ve reaksiyonlara katkıda bulunur.

  • Havuzdaki kimyasallar herkes için kesinlikle tehlikelidir.

    Toksisite doza bağlıdır; havuz kimyasalları mikrop öldürecek ancak insanlar için genellikle düşük konsantrasyonlarda olacak şekilde uygulanır; yine de bazı kişilerde göz ve cilt irritasyonu yapabilir.

  • Siyanojen klorür havuzlarda silah üretilebilecek kadar büyük miktarlarda oluşur.

    Siyanojen klorür oluşsa da havuz koşullarında oluşan miktarlar silah yapımına yetecek düzeyde değildir; yine de lokal sağlık etkileri (baş dönmesi, tahriş) oluşturabilir.

  • Havuzlara eklenen 'klor' aslında sadece klor gazı veya klor iyonudur.

    Havuzlarda genelde hipokloröz asit/hypoklorit gibi reaktif klor formları kullanılır; bunlar klor iyonundan farklı olarak güçlü oksitleyici ve dezenfektandır.

  • İdrar havuzdaki sorunların tek kaynağıdır.

    İdrar önemli bir katkı sağlar ama kir (~%30) ve ter (~%5–10) de dezenfektanlarla reaksiyona girerek yan ürünler oluşmasına katkıda bulunur.

Sorular

  • Havuza çiş yapmak sağlıklı mı?

    Hayır, havuza çiş yapmak iyi bir fikir değil; idrar klor ile reaksiyona girerek trikloramin, siyanojen klorür ve diğer zararlı dezenfeksiyon yan ürünlerini oluşturur, bunlar solunum ve göz irritasyonuna yol açabilir.

  • Denize çiş yapmak sağlıklı mı?

    Genelde evet; deniz çok büyük olduğu için idrar hızla seyrelir ve üreden gelen azot ekosistemler için besin kaynağı olabilir, dolayısıyla tekil insanların denize işemesi zararlı değildir.

  • Neden havuzlar 'klor kokuyor'?

    O koku esasen trikloramin gibi klor ile idrar ve ter reaksiyonundan çıkan yan ürünlere aittir; saf klorun kendisi o kokuyu vermez.

  • Havuz suyuna ne tür kimyasallar eklenir ve neden?

    Klor/brom gibi dezenfektanlar, pH düzenleyiciler, sertlik arttırıcılar, stabilizatörler (siyanürik asit), algisitler, berraklaştırıcılar, yumaklaştırıcılar ve metal ayrıştırıcılar gibi maddeler havuz sağlığını, dezenfeksiyonunu ve görünümünü korumak için eklenir.

  • Klor havuzlarda mikropları nasıl öldürür?

    Havuzlara eklenen reaktif klor formları (hipokloröz asit/hypoklorit) mikroorganizmaların hücre duvarlarını ve enzimlerini okside ederek bozar ve öldürür.

  • Havuzlarda çok fazla idrar olması neden problem?

    İdrar, havuzdaki kloru daha hızlı tüketir ve klorla reaksiyona girerek insan sağlığını etkileyebilecek yan ürünler oluşturur; ayrıca dezenfeksiyon gücünü düşürür.

  • Havuzlarda çiş tespit eden bir boya var mı?

    Hayır, idrarı tespit eden bir boya üretilmedi ve kullanılmıyor; bu popüler bir şehir efsanesidir.

  • Kapalı havuzlardaki havalandırma neden önemli?

    Kapalı havuzlarda trikloramin ve diğer gaz hâlindeki yan ürünler birikebilir; iyi havalandırma bu gazların birikmesini önleyerek göz ve solunum irritasyonunu azaltır.

  • Bromlu havuzlar klordan daha mı güvenli?

    Brom klora göre daha az reaktif ve yüksek sıcaklıklarda daha dayanıklı olduğundan spa ve sıcak su havuzlarında tercih edilir; ancak her dezenfektanın yarar/zarar profili kullanım koşullarına bağlıdır.

Ön Bilgiler

  • Temel kimya bilgisi (molekül, iyon, reaksiyon kavramları)
  • pH ve asit-baz dengesi hakkında temel anlayış
  • Konsantrasyon birimleri ve 'doz' kavramı (ppm, doz-yan etki ilişkisi)
  • Biyoloji/ekoloji hakkında temel kavramlar (besin döngüsü, azot döngüsü)
  • Halk sağlığı ve mikrobiyal patojenler hakkında temel bilgi (bakteri, protozoa vs.)
  • Fizyoloji (terleme, idrar üretimi) hakkında temel bilgi

Tarihsel Bağlam

  • 2. Dünya Savaşı sırasında siyanojen klorürün kimyasal silah olarak kullanılması - 1939-1945
  • Internet of Things (IoT) teknolojilerinin gelişmesi ve havuzların anlık olarak izlenebilmesi - 21. Yüzyıl, günümüzde
  • 21. Yüzyıl - Günümüz
  • 20. Yüzyıl - 2. Dünya Savaşı dönemi (1939-1945)

Kişiler

  • Micheal Phelps

    Videoda, havuzlara çiş yapan yüzücülere dair örnek verirken; "havuza işemeyen tek bir yüzücü bile tanımıyorum" şeklinde bahsedildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Denizlerdeki çiş yapmanın havuzlardan farklı olan durumu/etkileri

Ve ilginç bir şekilde, bunu ne tip bir suya yaptığınıza bağlı olarak çiş yapmak faydalı veya zararlı olabiliyor! ÖNcelikle havuzlarla başlayalım, sonra denizlerdeki farklı durumu anlatacağım: Havuz suyu, aslında tabii ki sadece saf sudan ibaret değil: