Hiperparazitler: Çocuğunuzun Başarısı İçin Ne Kadar İleri Giderdiniz?

61,2 B görüntülenme22.09.2019
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Terimler

  • Hiper parazitlik

    Parazitik olan diğer parazitlerin vücutlarını hedef alan bir parazitlik türü. Hiper parazitler tarlaları gezip, önceden parazitik yaban arıları tarafından enfekte edilmiş tırtılları tespit ederler; larvalarını zaten enfekte edilmiş tırtılların içerisine—daha doğrusu tırtılın dokusuna değil, tırtılın içinde bulunan parazitik larvaların içine—bırakarak, kendi larvalarının o parazitik larvaları yiyerek büyümesini sağlarlar.

  • Klasik parazitizm

    Bir organizmanın (ör. yaban arısı) yumurtalarını başka bir canlının (ör. tırtılın) vücuduna bırakması ve orada gelişen larvaların konak organizmanın iç organlarını yiyerek kendilerini besleyip büyümeleri; bu ilişkide yaban arısı tüm menfaatleri kendine saklar, tırtıl ise ilişkiden tamamen zarar görür.

  • Larva / larvalar

    Yumurtadan çıkan gelişim aşaması; larvalar aktif hale gelip konak üzerinde beslenir, tırtılın iç organlarını yiyerek büyürler; hiper parazitlikte ise bunlar hem tırtılın dokusunu yiyebilir hem de başka parazitik larvaları yiyebilirler.

  • Tırtıl

    Kelebeklerin yavru (=larva) aşaması; hiçbir şeyden habersiz beslenip büyümeye çalışır, ancak parazitik yaban arılarının yumurtaları gibi durumlarda kendi vücudu içinde gelişen larvalar tarafından içten dışa doğru yenebilir.

  • Ichneumonidae (yaban arıları)

    Tırtılların vücudundan beslenen türler olarak örnek verilen parazitik yaban arıları; larvalarını tırtılların bedenine bırakarak onların iç organlarıyla beslenip büyürler.

  • Pieris rapae

    Beyaz kelebek türü; tırtılları lahana ve Brüksel lahanası gibi bitkilere dadanıp hasadı mahvedebilen, bitkiler için istenmeyen bir haşere olarak görülen küçük kelebeklerdir.

  • Cotesia glomerata / Cotesia rubecula

    Pieris rapae tırtıllarının vücudu içine larvalarını enjekte eden parazitik yaban arısı türleri; bu enjekte edilen larvalar tırtılın canlı bedeniyle beslenerek büyürler.

  • Lysibia nana

    Hiperparazitik davranış gösteren bir yaban arısı türü; aktif olarak enfekte edilmiş tırtılları tespit edip, kendi larvalarını o tırtılın içine enjekte edilmiş parazitik yaban arısı larvalarının içine bırakır; böylece Lysibia nana'nın larvaları, parazitik larvaları yiyerek büyür.

  • Konak (host)

    Parazitin beslenme ve gelişme için kullandığı organizma; örneğin parazitik yaban arısı larvalarının beslenip büyüdüğü tırtıl bir konaktır; parazit gelişimini tamamlayınca konak zarar görür veya ölür.

  • Av-avcı ekolojisi (predatör-av ilişkisi)

    Doğadaki av ve avcı arasındaki etkileşimler; videoda parazitizmin, doğadaki geleneksel av-avcı ilişkilerinin çok daha uç ve vahşi bir boyutu olduğu belirtilir—parazitizmde yavrular, konakların içinde büyüyüp onları içten tüketebilir, dolayısıyla savunma şansı çok daha düşüktür.

  • Yapay seçilim

    İnsanların belirli özellikleri seçip nesiller boyunca üreterek ortaya çıkardığı değişim süreci; videoda lahana ve Brüksel lahanası gibi bitkilerin 'Yapay Seçilim yoluyla yaratılmış' olması örneklenir.

  • Evrimsel uyum başarısı (fitness)

    Genlerin gelecek nesillere aktarılma başarısı; videoda çocukların bizim genlerimizin en az %50'sini taşıdığı, yavrularına katkı sağlamayan ebeveynlerin evrimsel uyum başarısı açısından zayıf kalıp elenebileceği ve böylece yavrularını destekleyen bireylerin genlerini daha çok aktaracağı anlatılarak tanımlanır.

  • Genetik benzerlik / genom

    Bireyler arasındaki gen paylaşımları; örneğin çocuğunuz sizin genlerinizin en az %50'sini taşır; rivayete göre J. B. S. Haldane'in hesabına göre 8 kuzen veya 2 kardeşin genetik benzerlik miktarının toplamı kendi genomunun bir tamına eşdeğerdir—bu tür hesaplar evrimsel fedakârlıkları anlamada kullanılır.

  • Adaptasyon

    Genlerimizin daha uzaklara erişebilmesini sağlayan, evrimsel süreçle şekillenen özellik; videoda yavrulara yönelik şefkat ve yakınlığın genlerimizin daha çok aktarılmasına hizmet eden evrimsel bir adaptasyonun uzantısı olduğu belirtilir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Doğa ve canlılar mutlaka mutlak iyi niyetli bir tasarımcı tarafından 'iyi' amaçla yaratılmıştır.

    Videoda vurgulandığı üzere doğadaki acımasızlıkları ve parazitik ilişkileri göz önüne alırsak, bu tür olaylar mutlak iyi niyetli bir tasarımın kanıtı olarak görülemez; evrim ve doğa yasalarının sonuçları çoğu zaman tasarlanmış gibi görünmez.

  • Göz ya da benzeri kompleks yapılar her zaman akıllı tasarım gerektirir.

    Konuşmacı gözün açıkça tasarlanması gerekmediğini belirtiyor; evrimsel süreçler karmaşık yapıları açıklamak için yeterlidir.

  • Ebeveynlerin çocuklarına duyduğu sevgi ve desteğin tamamı yalnızca kültürel veya ahlaki bir tercihtir.

    Ebeveynlerin çocuklarına yatırım yapma eğilimlerinin önemli bir kısmı genetik temellidir; kin selection ve evrimsel baskılar bu davranışları şekillendirir.

  • Fedakârlık her zaman evrimsel olarak mantıklıdır; örneğin bir ebeveyn tek bir çocuğu için canını vermelidir.

    Evrimsel genetik açıdan tek bir yavru için canını vermek genellikle dezavantajlıdır; kin selection hesabına göre hangi fedakârlıkların avantajlı olduğu genetik benzerliklerle değerlendirilir (Haldane örneği).

  • İnsanların ahlaki normları doğanın işleyişini belirler veya doğa onlara uyar.

    Doğa insan ahlakını dikkate almaz; birçok doğal davranış (ör. yaban arılarının tırtılların içine yumurta bırakması) insan etik normlarına aykırı olsa da evrimsel süreçlerle açıklanır.

  • Videolarda gösterilen parazit örnekleri doğadaki en iğrenç örneklerdir.

    Konuşmacı, kendi videolarındaki örneklerin göreceli olarak 'daha az iğrenç' olduğunu ve doğada insanlar için çok daha rahatsız edici parazit örneklerinin de bulunduğunu belirtiyor.

  • Parazitizm yalnızca konak için hafif bir zarardır veya konak kısa zamanda fark eder ve savunur.

    Birçok parazitoid ilişki konak için ölümcül ve uzun sürelidir; örneğin tırtıllar parazitoid larvalarla birlikte büyür ve çoğu zaman savunma fırsatı bulamazlar.

  • Doğa sadece 'cıvıldayan kuşlar ve uçuşan kelebeklerden' ibarettir.

    Bu romantik bakış yanlıştır; gerçekçi bir bakış ekolojik ve evrimsel ilişkilerin (rekabet, parazitizm, yırtıcılık vb.) karmaşık ve bazen acımasız doğasını içerir.

Sorular

  • Videonun başlığı sorusu: "Hiperparazitler: Çocuğunuzun Başarısı İçin Ne Kadar İleri Giderdiniz?"

    Video, ebeveynlerin çocuklarının başarısını istemesinin genetik temellerini ve bu arzunun evrimsel nedenlerini tartışarak, insanların çocukları için fedakârlık yapma eğilimlerinin kin selection ile ilişkili olduğunu açıklar.

  • Hiperparazit nedir?

    Hiperparazit, başka bir parazitin larvalarını veya bireylerini hedef alıp onlara parazitleşen bir organizmadır; yani 'parazitin paraziti'dir.

  • Parazitoid yaban arıları (parasitoidler) tırtıllarla nasıl etkileşir?

    Parazitoid yaban arıları tırtılların vücuduna yumurta/larva bırakır; larvalar tırtılı içten yiyerek beslenir ve sonunda konak ölür.

  • Hiperparazitin örneği olarak hangi türler verildi?

    Pieris rapae tırtılları, onları parazitleyen Cotesia türleri ve bu parazitik larvaları hedefleyen hiperparazit Lysibia nana örnek olarak verildi.

  • Hiperparazitler enfekte konakları nasıl bulur?

    Hiperparazitler tırtılların bıraktığı kimyasal izleri takip eder ve özellikle parazitik larvalarla enfekte olmuş tırtılları seçerler.

  • Parazitizm ile yırtıcılık (predasyon) arasındaki fark nedir?

    Parazitizm genellikle konak üzerinde daha uzun süreli ve içten tüketici bir ilişki olup konak çoğunlukla parazitin gelişimi süresince yaşar, oysa predasyonda av genellikle anında öldürülüp tüketilir; parazitoidlik ise konağı sonunda öldüren bir parazit türüdür.

  • Ebeveyn desteğinin evrimsel nedeni nedir?

    Yavrularına bakan bireyler genlerini daha başarılı aktarır; dolayısıyla yavrularına katkı sağlamayan ebeveynler evrimsel olarak dezavantajlı olur ve desteğe yönelik davranışlar seçilimle artar.

  • Haldane'in hesaplama anekdotu neyi gösterir?

    Haldane'e atfedilen hesap, genetik akrabalık temelinde kimin için fedakârlığın evrimsel olarak 'mantıklı' olduğunu gösterir (ör. 2 kardeş veya 8 kuzen için hayatını verme örneği).

  • Darwin neden parazitlerden etkilenmişti?

    Darwin, doğadaki aşırı acımasız örneklerin (örneğin parazitoidlerin tırtılları içten yiyip öldürmesi) iyi niyetli bir tasarımcı fikriyle çeliştiğini düşünüyordu.

  • Doğayı sadece romantik bir tablo olarak görmek doğru mudur?

    Hayır; doğa hem işbirliği hem de acımasız rekabet ve parazitlik örnekleri barındırır, bu yüzden türler arası ilişkilerin evrimsel ve ekolojik yönlerini öğrenmek önemlidir.

Tarihsel Bağlam

  • 22 Mayıs 1860 - Charles Darwin'in Asa Gray'e yazdığı mektup
  • 1859 - Charles Darwin'in Türlerin Kökeni adlı eserini yayımlaması
  • 1687 - Isaac Newton'un Principia Matematica'yı yayımlaması
  • 20. Yüzyıl - J. B. S. Haldane'in evrimsel genetik ve akrabalık hesabı bağlamındaki çalışmaları
  • 19. Yüzyıl
  • 17. Yüzyıl
  • 18. Yüzyıl
  • 20. Yüzyıl

Kişiler

  • Charles Robert Darwin

    22 Mayıs 1860 tarihinde Asa Gray'e attığı mektuptaki sözleri alıntılanarak doğadaki tasarım ve kötülük üzerine görüşleri belirtildi.

  • Asa Gray

    Charles Darwin'in 22 Mayıs 1860 tarihli mektubunun muhatabı olarak anıldı.

  • Sir Isaac Newton

    Metinde "Bir köpek de Newton'un zekası hakkında spekülasyonda bulunabilir" ifadesinde örnek olarak adı geçti.

  • John Burdon Sanderson (J. B. S.) Haldane

    Bir barda yaptığı hesaplama/espiri (8 kuzen veya 2 kardeş için hayatını vereceğini hesaplaması) bağlamında anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Parazitizm savaş alanındaki dayanışma, işbirliği ve dostane ilişkilerin ilerleyen videolarda detaylı olarak ele alınması

Kimin eli kimin cebinde değil belli değil derler ya, aynen öyle. Elbette bu savaş alanında çok sayıda dayanışma, çok sayıda işbirliği, çok sayıda dostane ilişki bulmak mümkün, bunlardan da ilerleyen videolarda bol bol bahsedeceğim. Ancak parazitizmin akıl almaz dünyasına yapacağınız bir yolculuk, hayatta kalma ve üreme mücadelesinin türleri ne kadar uç düzeylere ittiğini görmenizi sağlayabilir.