Bir Solucan Deliği Kullanarak Milyarlarca Işık Yılını Hızlıca Kat Edebilir miyiz?

546 B görüntülenme22.10.2020
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıSolucan Deliği Nedir? Einstein-Rosen Köprüsü Gerçek mi?
Derinlemesine

Özet

Video, ışık hızının evrendeki hız sınırı olmasının uzay yolculuğunu nasıl kısıtladığını ve solucan deliklerinin teorik olarak bu sorunu nasıl çözebileceğini anlatıyor. Solucan deliklerinin genel tanımı, analojiler, Einstein–Rosen köprüsü, türleri (Lorentzian ve Öklidiyen), stabilite sorunları, egzotik madde ve Casimir etkisi gibi pratik engeller tartışılıyor.

Terimler

  • Işık hızı

    Evren için hız sınırının ışık hızıyla kısıtlı olması; saniyede 300 bin kilometre hızının hiçbir şekilde aşılamayacak olduğu gerçeği — yani hiçbir zaman ışıktan daha hızlı giden araçlar inşa edemeyeceğimiz ve en nihayetinde ulaşabileceğimiz en üst hızın ışık hızı olacağı fikri.

  • Solucan deliği

    İki uzak nokta arasındaki mesafeyi kısaltmak adına uzay zamanını kendi üzerine büken, tünel benzeri yapı; tıpkı bir elmanın içinden geçen solucanın daha kısa yol alması ya da bir kâğıdın üzerinde olmayan üçüncü boyutta hop yaparak iki noktayı birleştirmek gibi, üç boyutlu uzay zaman dokusu içerisinde dördüncü boyutta bir köprü oluşturan yapı.

  • Einstein-Rosen Köprüsü

    Kara delikler ile ak delikleri birbirine bağlayan köprüye verilen ad; solucan deliğinin boğazı olarak da adlandırılıyor ve iki farklı uzayın noktalarını birbirine bağlayan yapı olarak tanımlanıyor.

  • Kara delik

    O kadar büyük bir kütle düşünün ki uzay zamanı öylesine fazla bükülüyor ki ışık bile içinden kaçamıyor ve dolayısıyla uzayın içerisinde karanlık bir nokta — daha doğrusu bir küre — oluşuyor; bu yapıya kara delik deniyor.

  • Ak delik

    Kara deliklerin tam tersine davranan teorik yapı: maddeyi içine çekmek yerine üzerine gelen her şeyi dışarıya iten, yani dışarıya doğru kusan bir yapı; çok teorik olup şu ana kadar hiçbir ak deliği gözlemedik.

  • Lorentz-Tipi solucan delikleri

    Hollywood'da ve yaygın anlatımlarda gördüğünüz solucan deliği türü; bu tür solucan deliklerinin bir tarafında kara delikler, diğer tarafında ise ak delikler bulunur — Einstein-Rosen köprüsü biçiminde iki karşıt yapıyı birleştiren model.

  • Öklidiyen (Oklid) solucan delikleri

    Hayali bir zaman skalasında var olabilen ve tamamen kuantum mekaniğine dayalı solucan deliği türü; parçacık fizikçilerinin üzerinde çalıştığı teorik bir yapı olup buna dair hiçbir veri veya bulgu yok.

  • Uzay-zaman

    Üç boyutlu uzay ile zamanı kapsayan dokudur; bu dokuyu kendi üzerine bükerek iki uzak nokta arasındaki yolu kısaltmak ve dördüncü boyutta bir köprü (solucan deliği) oluşturmak mümkündür şeklinde anlatılan kavram.

  • Zamanın yavaşlaması (göreli zaman akışı)

    Eğer bir uzay aracı ışık hızında veya ona çok yakın hızlarda gidiyorsa, o araç için zaman neredeyse durma noktasına gelecek veya ışık hızında duracaktır; ama dünyada ve o galakside zaman normal şekilde akmaya devam edecektir — bu nedenle uzak yolculuklar yapanlar için zaman farklı akabilir.

  • Negatif enerji yoğunluğu ve negatif enerji basıncı

    Bir solucan deliğinin stabil kalabilmesi için gereken özellikler: solucan deliğinin çökmesini engellemek amacıyla negatif enerji yoğunluğuna ve negatif enerji basınca sahip olması gereken, bu iki özelliği taşıyan maddi özellikler.

  • Egzotik madde

    Negatif enerji yoğunluğu ve negatif enerji basınca sahip olması gereken ve bu özellikleri bir arada taşıyan madde türü; böyle bir maddeyi bugüne kadar hiç gözlemedik ama solucan deliklerini açık tutmak için teoride böyle egzotik maddelere ihtiyaç olduğu söyleniyor.

  • Casimir etkisi

    Negatif enerji durumları yaratmak için sözü geçen yöntemlerden biri olarak anılan etki; transcriptte "Casimir etkisi ile bu tarz bir durum yaratmak mümkün" olduğu, ancak böylesine büyük bir solucan deliği yapısı için gerekli Casimir etkisini yaratmanın mevcut hayal ve teknolojilerle mümkün gözükmediği belirtiliyor.

  • Solucan deliğinin kararsızlığı (çökmesi)

    Einstein-Rosen köprüsünün dinamiklerine bakıldığında son derece kararsız bir yapı olduğu; bir solucan deliği oluşsa bile çok kısa bir süre içerisinde kendi üzerine çöker ve kapanır, dolayısıyla içerisinden bir ışığın, bilginin veya uzay aracının geçmesi mümkün gözükmez.

  • Boğaz (solucan deliğinin boğazı)

    Solucan deliğinin iki ucunu bağlayan, köprü görevi gören kısma verilen ad; Einstein-Rosen köprüsünün diğer bir isimlendirmesi olarak kullanılıyor.

  • Einstein'ın görelilik teorisi

    Solucan deliklerinin denklemlerinin ortaya çıktığı teori; solucan delikleri Einstein'ın görelilik teorisinin kara deliklere uyarlanması sırasında bir doğal sonuç olarak ortaya çıkıyor — yani denklemler bize bu tür bir yapının olabileceğini gösteriyor, fakat matematiksel olasılık fiziksel gerçeklik gerektirmiyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Matematiksel veya fizik denklemlerinde bir şeyin mümkün olması onun gerçekte var olduğu anlamına gelir.

    Denklemler bir yapının mümkün olabileceğini gösterebilir ama bu, o yapının bizim evrende gerçekten var olduğu veya pratikte gerçekleştirilebileceği anlamına gelmez.

  • Hollywood'da görülen gibi solucan delikleri kolayca dolaşılıp kararlı köprüler sağlar.

    Gerçek Einstein–Rosen köprüleri teorik olarak oluşsa bile genellikle çok kararsızdır ve çok kısa sürede kapanırlar; kolayca dolaşılı, kalıcı köprüler değillerdir.

  • Kara deliklerin oluşması solucan delikleri oluşturur ve bunlar yolculuk için kullanılır.

    Kara delik oluşumu bir solucan deliği oluşturabilir gibi görünse bile, böyle bir köprü oluşsa bile dinamik olarak çabucak çöker ve içinden araç veya bilgi geçmesi mümkün olmaz.

  • Ak delikler (white holes) gözlemlenmiş veya yaygın olarak doğrulanmış nesnelerdir.

    Ak delikler teorik kavramlardır ve şu ana kadar hiç gözlemlenmemiştir.

  • Casimir etkisi veya bilinen kuantum etkileriyle kolayca makro boyutlu negatif enerji elde edip stabil solucan deliği yapılabilir.

    Casimir etkisi küçük ölçeklerde negatif enerji üretebilir, ancak şu ana kadar bilinen teknolojilerle veya etkilerle makro ölçekli, stabil bir solucan deliği yaratmak mümkün görünmüyor.

  • Bugüne kadar bilinen kara deliklerin çevresinde solucan deliği izleri görülmüştür.

    Hayır; kara delik gözlemlerinde solucan deliğine dair herhangi bir iz veya belirti bulunmamaktadır.

  • Öklidiyen (Euclidean) solucanlar, Lorentzian solucanlarla aynı şekilde pratik ve kolay uygulanabilir çözümlerdir.

    Öklidiyen solucanlar kuantum mekaniksel, 'hayali zaman'la ilişkilendirilen ve parçacık fiziği bağlamında çalışılan daha spekülatif yapılar olup Lorentzian solucanlardan çok daha belirsiz ve daha spekülatiftir.

Sorular

  • Bir solucan deliği kullanarak milyarlarca ışık yılını hızlıca kat edebilir miyiz?

    Teorik olarak evet — stabil bir solucan deliği büyük mesafeleri çok kısa sürelerde bağlayabilir; ancak pratikte mevcut bilgiler ve teknolojiyle bu büyük olasılıkla mümkün değil çünkü solucan delikleri kararsızdır ve stabilize etmek için egzotik madde gerekir.

  • Solucan deliği nedir ve nasıl çalışır?

    Solucan deliği, uzay-zaman dokusunu büküp iki uzak noktayı üçüncü bir boyutta birbirine bağlayan bir tünel/köprüdür; böylece iki nokta arasındaki mesafe efektif olarak kısalır.

  • Solucan delikleri gerçekten gözlemlendi mi?

    Hayır, bugüne kadar solucan deliğine dair doğrudan veya dolaylı bir gözlem yoktur.

  • Solucan deliği tipi var mı — hepsi aynı mı?

    Evet; iki ana tip teorize edilir: Lorentz-Tipi (klasik, kara/ak delikler içerebilen) ve Öklidiyen/Euclidean-Tipi (kuantum temelli, daha spekülatif).

  • Lorentz-Tipi solucan delikleri stabil midir?

    Hayır; tipik olarak dinamik olarak kararsızdırlar ve çok kısa sürede kendi üzerine çökerler, bu yüzden içinden yolcu veya bilgi geçmesi beklenmez.

  • Solucan deliğini stabil hale getirmek için ne gerekli?

    Negatif enerji yoğunluğu ve negatif enerji basınca sahip egzotik madde gereklidir; böyle bir maddenin makro hali gözlemlenmemiştir.

  • Casimir etkisi solucan deliği yapımında yardımcı olur mu?

    Casimir etkisi küçük ölçeklerde negatif enerji oluşturabilir ama bugünkü veya öngörülebilir teknolojilerle makro boyutlu bir solucan deliğini stabilize etmek için yeterli görünmüyor.

  • Ak delikler (white holes) gözlemlendi mi?

    Hayır; ak delikler teorik olarak mümkün görülse de henüz hiç gözlemlenmemiştir.

  • Eğer solucan delikleri mümkünse uygarlıkların yayılımı nasıl etkilenir?

    Eğer stabil ve kullanılabilir solucan delikleri bulunur veya yaratılabilirse, çok uzak mesafelere (güneş sistemi, Samanyolu ötesi) hızlı erişim sağlayarak uygarlıkların evrene yayılımını kolaylaştırabilir.

Ön Bilgiler

  • Özel ve genel görelilik temel bilgisi
  • Işık hızı ve ışık hızı sabiti (c) kavrayışı
  • Zaman genişlemesi ve temel relativistik etkiler
  • Kara deliklerin temel özellikleri (olay ufku, çekimsel çöküş)
  • Temel kuantum mekaniği kavramları (vakum enerjisi, kuantum dalgalanmalar)
  • Casimir etkisi hakkında temel fikir
  • Uzay-zaman geometrisi ve eğriliği hakkında temel anlayış

Tarihsel Bağlam

  • 1915 - Einstein'in genel görelilik teorisi yayımlandı
  • 1935 - Einstein ve Rosen tarafından Einstein-Rosen köprüsü önerildi
  • 1948 - Hendrik Casimir tarafından Casimir etkisi teorik olarak öne sürüldü
  • 1920'ler - Kuantum mekaniğinin temel geliştirmeleri yapıldı
  • 20. Yüzyıl ortası ve sonrası - Kara deliklerin teorik gelişimi ilerledi ve gözlemsel gerçekliği kabul görmeye başladı
  • 20. Yüzyıl
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Albert Einstein

    Görelilik teorisi bağlamında ve Einstein–Rosen köprüsü (solucan deliği) adıyla anılan yapının adında geçen kişi olarak bahsedildi.

  • Nathan Rosen

    Einstein–Rosen köprüsünün ikinci ismini veren kişi; köprünün (solucan deliğinin) adında dolaylı olarak anıldı.

  • Hendrik Casimir

    Casimir etkisi bağlamında negatif enerji yoğunluğu yaratma olasılığı örneği olarak bahsedildi.

  • Hendrik Antoon Lorentz

    Lorentz-Tipi (Lorentzian) solucan delikleri terimi üzerinden dolaylı olarak anıldı.

  • Öklid (Euclid)

    Öklidiyen (Oklid-Tipi) solucan delikleri terimiyle dolaylı olarak anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Casimir etkisi ile bu tarz bir durum yaratmak

Bu şekilde bir maddeyi bugüne kadar hiç gözlemedik. Örneğin, Casimir etkisi ile bu tarz bir durum yaratmak mümkün, ki buna da bir başka videoda gireriz. Ama böylesine büyük bir solucan deliği yapısı için gerekli olacak Casimir etkisini yaratmak aklımıza hayalimize gelecek hiçbir teknoloji ile mümkün gözükmüyor.