Milyon Dolarlık Bahis: Yapay Zeka, Matematikte Liselileri Yenebilir mi?

415 B görüntülenme17.12.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıGoogle DeepMind'ın Yeni Yapay Zeka Modeli AlphaGeometry2, Matematikte En Zeki Liselileri Geçebiliyor!
Derinlemesine

Özet

Video, yapay zekanın lise öğrencilerini Uluslararası Matematik Olimpiyatları'nda (IMO) yenip yenemeyeceğini, Alex Gerko'nun bu amaçla açıkladığı 10 milyon dolarlık "AI-MO Prize" ödülünü ve yapay zekanın matematikteki güçlü ve zayıf yanlarını tartışıyor. Ayrıca Türkiye'nin IMO performansı, sınav formatı, örnek sorular ve ChatGPT'nin matematik başarıları örnekleniyor.

Terimler

  • Yapay zeka

    Yapay zeka artık her yerde... Resim çiziyor, sohbet ediyor, müzik üretiyor, hatta Celal Şengör'e ilahi bile söyletiyor! ... ChatGPT gibi modeller, temel düzeyde matematik yapma konusunda aslında fena değiller, basit 4 işlemi, hatta karmaşık cebir sorularını bile genellikle doğru bir şekilde çözebiliyor. ... Çünkü yapay zekanın bilgisi gökten zembille inmiyor; yaratıcısı olan insanın kültür ve bilgi birikiminden beslenerek var oluyor. Ama daha önceden yapılmamış, yeni düşünce ve sezgiler gerektiren işlere geldiğinde, yapay zeka halen berbat bir araç. Mesela yapay zekaya bütün matematik kitaplarını ezberletseniz bile, gidip de çok basit matematik problemlerinde, iyi bir matematikçinin asla yapmayacağı hataları yapabiliyor. Çünkü yapay zeka iyi bir ezberci ve örüntü tespitçisi olabilir; matematikçinin sahip olduğu sezgilerden halen yoksun.

  • Uluslararası Matematik Olimpiyatları

    Şu anda yeryüzündeki en prestijli matematik yarışması, 1959 yılından beri devam eden Uluslararası Matematik Olimpiyatları. Belki siz de okulunuzda bu olimpiyatlara katılanları duymuşsunuzdur; çünkü bu yarışmaya sadece lise ve daha alt eğitim seviyesinde okuyan öğrenciler katılabiliyor. Her yıl 100'den fazla ülkenin katılımıyla gerçekleşen bu Matematik Olimpiyatı, 2 güne yayılmış şekilde yapılıyor. Bu 2 günde yarışmacılara 3'er tane soru soruluyor ve her iki gün de 4.5 saat süre tanınıyor. Her soru 7 puan üzerinden değerlendiriliyor; yani her bir öğrencinin iki günde toplayabileceği maksimum puan 42 oluyor.

  • Problem Seçme Komitesi

    Ev sahibi ülke haricindeki tüm katılımcı ülkeler, yarışma için soru gönderebiliyorlar. Sonrasında Problem Seçme Komitesi, toplamda yüzlerce olabilen bu soruları 30-35 taneye indiriyorlar; hatta bu kısaltılmış listeleri siz de inceleyebilirsiniz. En sonundaysa Uluslararası Matematik Olimpiyatları jürisi, bu kısa liste içinden 6 tane soruyu nihai olarak seçip, bunları yarışmada kullanıyor.

  • Art of Problem Solving (Problem Çözme Sanatı)

    Bu olimpiyatlarla ilgili en önemli sitelerden biri olan Art of Problem Solving, yani Problem Çözme Sanatı'nda yayınlanan listeden görebildiğim kadarıyla, bugüne kadar Türkiye'den önerilen sorulardan sadece 1 tanesi yarışmada kendine yer bulabilmiş.

  • Q+ (pozitif rasyonel sayılar kümesi)

    "Q+, pozitif rasyonel sayılar kümesi olsun." (Video içinde verilen problemde Q+ terimi böyle tanımlanmıştır.)

  • Kalkülüs (limit, türev, integral)

    Yarışmacıların neredeyse tamamı lise öğrencisi olduğu için, limit, türev, integral gibi kalkülüs konuları veya diferansiyel denklemler gibi daha "üniversite seviyesi" olarak kabul edilen konularda hiç soru sorulmuyor.

  • Diferansiyel denklemler

    Diferansiyel denklemler, yarışmada 'üniversite seviyesi' olarak kabul edilen konular arasında sayılıp neredeyse hiç soru sorulmayan bir alan olarak anılmaktadır.

  • Geometri, sayı teorisi, cebir ve kombinatorik

    Sorular, sadece geometri, sayı teorisi, cebir ve kombinatorik alanlarında oluyor.

  • Hesap makinesi yasağı (hesap makinesi kullanmanın yasak olduğu yarışma)

    Hesap makinesi kullanmanın yasak olduğu yarışmada, öğrencilerin bu sorulara kendilerince yaklaşımlar geliştirmeleri ve çözümler üretmeleri gerekiyor.

  • ChatGPT gibi modeller

    ChatGPT gibi modeller, temel düzeyde matematik yapma konusunda aslında fena değiller, basit 4 işlemi, hatta karmaşık cebir sorularını bile genellikle doğru bir şekilde çözebiliyor. ... Mesela ChatGPT, birkaç saniye içinde cevabı doğru bir şekilde, -3 olarak buluyor. Ama seviyeyi arttırıp, soruları Uluslararası Matematik Olimpiyatları seviyesine çektiğinizde işler değişiyor.

  • AI-MO Prize (Yapay Zeka Matematik Olimpiyatları Ödülü)

    Alex Gerko, "AI-MO Prize", yani "Yapay Zeka Matematik Olimpiyatları Ödülü" adıyla ilan ettiği yeni yarışmada, önümüzdeki senelerde bu olimpiyatta sorulacak soruları yapay zeka ile devirmek istiyor. Gerko, bunun için tam 10 milyon dolarlık bir fon ayırdı. Bunun 5 milyon doları, gelecekteki olimpiyatlarda altın madalya almayı başaracak seviyede olan, kodları halka açık olarak paylaşılmış ilk yapay zeka motoruna gidecek. Geri kalan 5 milyon dolarsa, bu yolda yapılacak tüm denemeler için teşvik olarak, yavaş yavaş dağıtılacak. Gerko'nun ödülü, 2024'teki Matematik Olimpiyatlarından itibaren geçerli olacak.

  • Altın madalya

    Olimpiyatlara katılan öğrencilerin %10'undan daha azı altın madalya alabiliyor; dolayısıyla yapay zeka, Olimpiyatlar'da kabaca en iyi %10'luk dilime girmek zorunda olacak.

  • Puan sistemi (her soru 7 puan, maksimum 42)

    Her soru 7 puan üzerinden değerlendiriliyor; yani her bir öğrencinin iki günde toplayabileceği maksimum puan 42 oluyor.

  • Zorluk sıralaması (soru numaralarına göre zorluk)

    Her gün sorulan sorulardan ilki en basiti, ikincisi orta zorlukta, üçüncüsüyse en zoru oluyor. Dolayısıyla 1. ve 4. sorular kolay, 2. ve 5. sorular orta, 3. ve 6. sorular zor oluyor.

  • Matematiksel yaratıcılık

    Bu Olimpiyatlarda sınavdan 'matematiksel yaratıcılık' konusu, aynı zamanda Yapay Zeka'nın Aşil tendonu gibi... Daha önceden yapılmamış, yeni düşünce ve sezgiler gerektiren işlere geldiğinde, yapay zeka halen berbat bir araç.

  • Ezberci ve örüntü tespitçisi (yapay zekanın yetenekleri)

    Çünkü yapay zeka iyi bir ezberci ve örüntü tespitçisi olabilir; matematikçinin sahip olduğu sezgilerden halen yoksun.

  • Kodları halka açık (açık kaynak)

    Bunun 5 milyon doları, gelecekteki olimpiyatlarda altın madalya almayı başaracak seviyede olan, kodları halka açık olarak paylaşılmış ilk yapay zeka motoruna gidecek. (Burada 'kodları halka açık' ifadesi, geliştirilen yapay zekanın kodlarının paylaşıldığı anlamında kullanılmıştır.)

  • Netflix ödülü (2006 Netflix Prize)

    Mesela 2006 yılında Netflix, kendi öneri algoritmalarından en az %10 daha başarılı olacak bir yapay zeka geliştirene 1 milyon dolar vaadetmişti. Bir araştırma konsorsiyumu, sadece 3 sene içinde bunu başararak ödülü kazanmıştı.

  • Fields Madalyası

    Tarihte ilk kez Fields Madalyası almayı başaran kadın olan ama ne yazık ki 2017 yılında meme kanseri nedeniyle kaybettiğimiz Maryam Mizakhani gibi dehalar var. (Video bu ifadeyle Fields Madalyası'nı çok önemli bir matematik ödülü olarak anmaktadır.)

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Yapay zekâ her şeyi çok iyi yapar; matematikte insanları rahatça geçer.

    Mevcut yapay zekâlar basit ve belirli matematik problemlerinde iyi olsa da, IMO seviyesindeki yaratıcı ve sezgi gerektiren problemlerde hâlâ yetersizdir.

  • Matematik sadece sayılar ve işlemlerden ibarettir; hesaplama yeterlidir.

    Matematik özellikle problem çözme yönüyle yaratıcı fikirler, soyutlama ve sezgi gerektiren bir düşünce sistemidir; yalnızca hesaplama yetisi yeterli değildir.

  • Yapay zekânın bilgisi sihirli şekilde ortaya çıkar; verilerle dolu olduğu için her şeyi bilir.

    Yapay zekâlar insan yapımı verilerle ve insanların bilgi birikimiyle beslenir; daha önce yapılmamış, yeni düşünce ve sezgiler gerektiren görevlerde başarısız olabilirler.

  • IMO sorularında kalkülüs, türev veya diferansiyel denklemler sorulur.

    IMO soruları genelde geometri, sayı teorisi, cebir ve kombinatorik alanlarından gelir; kalkülüs ve diferansiyel denklemler gibi üniversite seviyesindeki konular sorulmaz.

  • Herkesin IMO'da başarılı olması için sadece doğuştan yetenek gerekir; pratik ve çevrenin rolü azdır.

    Matematik başarısı büyük ölçüde doğru zamanda doğru teşvikler, uygun pratik ve ortamla ilgilidir; doğuştan yetenek tek belirleyici değildir.

  • Yapay zekâya tüm matematik kitaplarını okutursanız, insan matematikçiler gibi sezgiyle hata yapmadan çözüm üretebilir.

    Ezber ve örüntü tanıma yapay zekânın güçlü olduğu alanlardır, fakat insan matematikçilerin sahip olduğu sezgi ve yaratıcı içgörüler yapay zekâda hâlen eksiktir ve bu nedenle basit problemlerde bile beklenmedik hatalar yapabilir.

Sorular

  • Yapay zekâ liselileri matematikte yenebilir mi?

    Şu an için genel olarak hayır; yapay zekâ basit ve bazı orta seviye matematik problemlerini çözebiliyor fakat IMO seviyesindeki yaratıcı ve sezgi gerektiren problemlerde hâlâ yetersiz.

  • Neden bir milyarder IMO seviyesinde yapay zekâ geliştirmek istiyor?

    Alex Gerko, yapay zekânın matematiksel yaratıcılığa erişmesini sağlamak ve üstün yapay zekâlar inşa etme yolunda önemli bir adım görmek için 10 milyon dolarlık bir teşvik koydu.

  • AI-MO Prize ödülünün şartları nelerdir?

    Toplam 10 milyon dolar: 5 milyon dolar açık kaynak kodlu ve gelecekte IMO'da altın alabilecek ilk yapay zekâ motoruna; diğer 5 milyon dolar ise geliştirme sürecindeki denemeler için kademeli teşvikler olarak verilecek.

  • Uluslararası Matematik Olimpiyatları (IMO) nasıl çalışır?

    Yarışma iki gün sürer, her gün 3 soru sorulur, her soru 7 puan üzerinden değerlendirilir, toplam maksimum puan 42'dir; sorular geometri, sayı teorisi, cebir ve kombinatorikten seçilir.

  • IMO'da hangi matematik konuları sorulmaz?

    Kalkülüs (limit, türev, integral) ve diferansiyel denklemler gibi genellikle üniversite seviyesinde kabul edilen konular sorulmaz.

  • Sorular nasıl seçiliyor?

    Ev sahibi ülke dışındaki ülkeler sorular gönderir; Problem Seçme Komitesi bunları 30–35'e indirir ve IMO jürisi bu kısa listeden 6 soruyu final için seçer.

  • Hesap makinesi kullanılabiliyor mu?

    Hayır, IMO'da hesap makinesi kullanmak yasaktır.

  • ChatGPT gibi modeller IMO sorularını çözebiliyor mu?

    Bazı daha kolay IMO sorularını doğru çözebiliyor veya doğru fikri bulabiliyor fakat zorlu, yaratıcı problemlerde hatalar yapıp çözümü tamamlayamıyor.

  • Türkiye'nin IMO performansı nasıldır?

    1978'den beri 40 kez katılım, toplam 20 altın, 72 gümüş, 93 bronz madalya; 2023'te Türkiye 112 ülke arasında 8. oldu.

  • Böyle bir ödül gerçekten işe yarar mı — benzer örnek var mı?

    Evet; örneğin Netflix'in öneri sistemi için verdiği ödül bir araştırma konsorsiyumu tarafından üç yıl içinde kazanıldı, dolayısıyla yeterli teşvik sonucu başarı mümkün olabilir.

Ön Bilgiler

  • Lise düzeyi matematik bilgisi (özellikle sayı teorisi, geometri, cebir, kombinatorik)
  • IMO sınav formatı hakkında temel bilgi (puanlama, süre, soru dağılımı)
  • Yapay zeka/ChatGPT ve temel makine öğrenmesi kavramlarına giriş düzeyi aşinalık
  • Temel matematiksel ifadeler ve semboller (rasyonel sayılar, fonksiyonlar vb.)
  • Problem çözme ve matematiksel akıl yürütme deneyimi (tercihen olimpiyat problemi deneyimi)

Tarihsel Bağlam

  • 1959: Uluslararası Matematik Olimpiyatları'nın başlaması
  • 1978: Türkiye'nin IMO'ya katılmaya başladığı yıl (sonrasında 40 kez katılım olarak belirtilmiş)
  • 1990: IMO'da sorulan 4. soru (Albert Erkip tarafından gönderilen ve 1990 sorusu olarak anılan soru)
  • 1990: O yıl IMO Çin'de düzenlendi; Türkiye o yıl 33. oldu
  • 1990: 308 kişinin denediği bahsedilen soruda 96 kişinin tam puan alması (1990 istatistiği)
  • 1993: İlk (ve şimdilik tek) kez Türkiye'nin ev sahipliği yaptığı IMO (İstanbul)
  • 2006: Netflix'in 1 milyon dolar ödül vaat ettiği 'Netflix Prize'ı ilan etmesi
  • 2009 (yaklaşık): Netflix Prize'ı bir araştırma konsorsiyumunun üç yıl içinde kazanması
  • 2011-2021 arası: Türkiye'nin IMO performansında gözlemlenen düşüş dönemi
  • 2014: Maryam Mirzakhani'nin Fields Madalyası alarak tarihte ilk kadın olarak bu ödülü kazanması
  • 2017: Maryam Mirzakhani'nin meme kanseri nedeniyle vefatı
  • 2023: IMO Japonya'da düzenlendi; 112 ülke katıldı; Çin 1., Amerika 2., Türkiye 8. oldu
  • 2023: O yılın en zor sorusunu çözmeye çalışan 618 kişiden 6'sının tam puan alması (2023 istatistiği)
  • Belirtilen toplamlar (tarih belirtilmeden verilen cumulatif istatistikler): Türkiye'nin IMO madalya toplamları — 20 altın, 72 gümüş, 93 bronz
  • Belirtilen toplamlar (tarih belirtilmeden verilen cumulatif istatistikler): Çin'in IMO madalya toplamları — 180 altın, 36 gümüş, 6 bronz; ülkeler arası liderliği elinde bulundurma
  • 2024: Alex Gerko'nun ilan ettiği 'AI-MO Prize' (10 milyon dolar fon); ödülün 2024'ten itibaren geçerli olması
  • 2024: AI-MO Prize dağılımı ilanı — 5 milyon dolar ilk açık kaynak kodlu yapay zeka motoruna (altın madalya seviyesinde IMO performansı), kalan 5 milyon dolarlık teşvik fonu
  • Terence Tao'nun IMO'da başarı göstermiş eski katılımcılardan biri olarak anılması
  • 1959'ten itibaren (Uluslararası Matematik Olimpiyatları dönemi)
  • 1978'den itibaren (Türkiye'nin IMO'ya katılımı)
  • 2011-2021 (Türkiye performansında düşüş dönemi)
  • 2023 (IMO'nun Japonya'da düzenlendiği yıl)
  • 2024'ten itibaren (Alex Gerko'nun AI-MO Ödülü geçerlilik dönemi)
  • 2024-2029 (Gerko'nun 'en geç 5 yıl içinde' ödül sahibini bulma öngörüsü)

Kişiler

  • Celal Şengör

    Yapay zekanın ses üretme yeteneğine örnek olarak bahsedildi (AI'nın Celal Şengör'e ilahi söyletmesi).

  • Albert Erkip

    1990 yarışmasında sorulmuş bir problemi göndereni olarak anıldı; örnek soru onun tarafından gönderildi.

  • Melih Üçer

    En iyi 100 Matematik Olimpiyatçısı listesinde Türkiye'yi temsil eden isimlerden biri olarak bahsedildi.

  • Mehmet Efe Akengin

    En iyi 100 Matematik Olimpiyatçısı listesinde Türkiye'yi temsil eden isimlerden biri olarak bahsedildi.

  • Terence Tao

    Matematik Olimpiyatlarında gençken başarı göstermiş ve günümüzün önde gelen matematikçilerinden biri olarak örnek verildi.

  • Maryam Mizakhani

    Gençken Matematik Olimpiyatlarında başarı gösterenler arasında, tarihte Fields Madalyası almış kadın matematikçi örneği olarak anıldı (transkripte geçen yazımıyla).

  • Alex Gerko

    "AI-MO Prize" adlı 10 milyon dolarlık ödülü ilan eden ve yapay zekanın Matematik Olimpiyatları'nda başarılı olmasını hedefleyen kişi.

  • ChatGPT

    Temel düzey matematik sorularını çözebilme kapasitesi örneği olarak ve IMO seviyesindeki zorluklarda başarısızlıkları tartışılırken bahsedildi.