Fizikte zamanın tek bir "tam karşılığı" yok. Zaman, kullandığımız kuramın içinde farklı bir rol oynuyor. Operasyonel olarak zaman, saatle ölçtüğümüz şeydir. Kuramsal olarak ise Newton'da mutlak bir parametre, görelilikte uzay-zamanın bir boyutu, kuantum mekaniğinde ise bir gözlenebilir değil, denklemlerde dışarıdan verilen bir parametredir. Bunların hiçbiri diğerlerini tamamen yerinden etmiyor, bu yüzden "zaman nedir" sorusu hâlâ açık.
Üç temel tanım
- Newton: Zaman evrenin her yerinde aynı hızda akan, olaylardan bağımsız mutlak bir arka plandır.
- Özel ve genel görelilik: Zaman, uzayla birlikte dört boyutlu uzay-zamanı oluşturur. Saatlerin ölçtüğü "öz zaman" hıza ve kütleçekimine bağlıdır. GPS uydularındaki saatler bu yüzden düzeltme gerektirir, bu etki deneylerle çok iyi doğrulanmıştır.
- Kuantum mekaniği: Schrödinger denkleminde zaman bir operatör değil, bir parametredir. Enerji için bir gözlenebilir vardır ama zaman için yoktur. Pauli'nin eski argümanı ve Unruh-Wald gibi sonuçlar, enerjinin alttan sınırlı olduğu durumda "kusursuz bir zaman operatörünü" yasaklıyor gibi görünür. Stoica'nın yakın tarihli önişlemsel (arXiv) çalışması bu engellerin aşılabileceğini savunuyor, ancak henüz hakemli literatürde sınanmış bir uzlaşı değil.
Çözülmemiş kısım
Kuantum kütleçekimi denemelerinde (örneğin Wheeler-DeWitt denklemi) zaman temel denklemden tamamen kayboluyor gibi görünüyor, buna "zaman problemi" deniyor. Bir diğer açık konu, zamanın yönü. Fizik yasalarının çoğu zamanda ileri-geri simetrik, yönü ise termodinamiğin ikinci yasası, yani entropinin artması veriyor. Evrenin başlangıcının neden çok düşük entropili olduğu ise hâlâ açıklanmış değil.
Deneyimlediğimiz "şimdi" ve akış hissi de fiziğin denklemlerinde karşılık bulmuyor. Schooler ve arkadaşlarının makalesi bu uyumsuzluğu tartışıyor, ama önerdikleri üç boyutlu çerçeve henüz bir fizik kuramı değil, kavramsal bir öneri. Aynı şekilde zamanı doğrudan fiziksel bir enerji oranı olarak tanımlayan türden iddialar ana akım fizikte kabul görmüş değil.
Toparlarsak, en dürüst yanıt şu: Zaman, ölçülebilen ve kuramlarımızda çok iyi çalışan bir nicelik, ama temelde ne olduğu konusunda tek bir tanım üzerinde uzlaşı yok.
Kaynaklar
-
Ovidiu Cristinel Stoica. Exact Quantum Time Compatible With Positive Energy. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Jonathan W. Schooler vd.. Three Dimensions Of Time: An Approach For Reconciling The Discrepancies Between Experienced Time And Modern Physics. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı