Varis neden sadece insanlarda görülüyor?

Varis gerçekten de hayvanlar aleminde neredeyse sadece biz insanların başına gelen, zorunlu iki ayaklılığın (obligat bipedalizm) acı bir evrimsel faturası. 🩸 Dört ayaklı memelilerde veya ağaçta gezen şempanzelerde spontane primer varis görmüyoruz, çünkü kalp ile alt uzuvlar arasındaki o devasa hidrostatik basınç sütunu sadece bizim dik duruşumuza özgü bir durum.

Dört ayaklı bir memelinin omurgası yere paralel uzandığı için kanın kalbe dönmesi fiziksel olarak resmen çocuk oyuncağı. Biz ise iki ayağımızın üzerine dikildiğimiz an, kalbimizle ayak bileklerimiz arasına 1 metreyi aşan dikey bir sıvı sütunu yerleştirmiş olduk! Bacaklarımızdaki toplardamarlar (özellikle vena safena magna) muazzam bir yerçekimi yükü altında kalıyor. Damarların içindeki tek yönlü kapakçıklar kanı yukarıda tutmaya çalışsa da, hareketsiz dik durduğumuz an bacak toplardamarlarındaki basınç 80 ile 100 mmHg seviyelerine fırlıyor.

Peki evrim neden bunu kusursuzca düzeltmedi derseniz, tam bir evrimsel takas (trade-off) vakası. İki ayak üzerinde durmak bize serbest kalan eller, alet yapma yeteneği ve şahane bir enerji tasarrufu kazandırdı ama damar sistemimiz bu hızlı iskelet değişimine ancak idare edecek kadar uyum sağlayabildi. Üstelik varis çoğunlukla üreme çağının sonlarına doğru ya da gebelikle tetiklendiği için, doğal seçilim bu kapakçık yetmezliğini gen havuzundan silecek kadar sert bir üreme engeli oluşturamadı.

İşin moleküler ve genetik tarafı ise beni benden alıyor, çünkü olay sadece yerçekiminden ibaret değil! 🧬 Genom çapında ilişkilendirme çalışmalarında (GWAS), venöz kapakçık gelişiminde kritik rol oynayan FOXC2 geni ve damar duvarının esnekliğini sağlayan kolajen ve hücre dışı matriks genlerindeki varyantların varis yatkınlığını belirlediği kanıtlandı. Normalde yürürken çalışan baldır kası pompası bu basınca destek atıp kanı yukarı fırlatıyor, fakat genetik yatkınlık uzun süreli hareketsiz dikilmeyle birleşince o kapakçıklar pes ediyor, kan gölleniyor ve damar kıvrılarak genişliyor. Yani varis, dik durmanın o havalı evrimsel getirileri yanında ödediğimiz yapısal bir bedel. ✨