Soru biraz yanlış bir ikiliğe dayanıyor, çünkü literatür "hangisi daha kötü" diye sıralamıyor, zararın hangi koşulda doğduğuna bakıyor. Kısa özet: safsataya kapılan kalabalık, ancak birbirini kopyalayıp bağımsızlığını kaybettiğinde ciddi sorun olur. İnatçılar ise çoğunlukla yararlıdır, yalnızca ağdaki sesi çok yüksek ve hiç güncellenmeyen az sayıda kişiyse sorun yaratır. Yani asıl mesele ikna olmak ya da olmamak değil, bağımsızlık ve güncellenebilirlik.
Kalabalık tarafı. Kalabalığın bilgeliği, bireylerin hatalarının birbirinden bağımsız olmasına dayanır. Mavrodiev vd. (2020) sosyal etkinin bunu bazen iyileştirdiğini, ama çoğu durumda bozduğunu gösteriyor. Herkes birbirine bakıp ortalamaya yaklaşınca çeşitlilik buharlaşıyor, hata ise telafi edilmeyip birikiyor. Nemeth (1986) de çoğunluk baskısının yakınsak, yani sorgulamayan bir düşünmeye yol açtığını bulmuş. Safsata burada yakıt işlevi görüyor: ikna olan herkes aynı hatalı akıl yürütmeyi taşıyorsa hatalar birbirini sönümlemiyor, toplanıyor. Ayrıca Friedkin vd. (2016) mantıksal kısıtlar altında inançların bir paket olarak yayılabildiğini modelliyor. Yani tek bir safsata yalnızca kendisini değil, ona bağlı diğer inançları da sürükleyebilir.
İnatçı tarafı. İşin ilginç yanı, inatçılığın her zaman kötü olmaması. Nemeth'in bulgusuna göre ısrarlı bir azınlık görüşü, çoğunluğu daha çeşitli düşünmeye iterek karar kalitesini artırabiliyor, hatta azınlık yanılıyor olsa bile. Mavrodiev vd. de bireysel kanaatin sonucu iyileştirdiğini bildiriyor. Ama madalyonun öbür yüzü var: Acemoğlu vd. (2010) modelinde, görüşünü hiç değiştirmeyen "güçlü" aktörler büyük toplumlarda bilgi birleşmesini engelleyip yanlış bilginin yayılmasını artırabiliyor. Buradaki kritik değişken, inatçının ağdaki konumu. Kenarda duran inatçı gürültüdür, merkezde duran inatçı ise herkesin ortalamasını kendine çeker.
Peki hangisi daha çok tıkar? Bence kaba bir cevap şu: ölçek ve ağ yapısı belirleyici. Küçük bir inatçı grubu toplumu genelde durduramaz, hatta sağlıklı bir sürtünme sağlar. Safsatayla hızla ikna olan geniş bir kitle ise, özellikle sosyal medya gibi herkesin herkesi gördüğü yapılarda, kolektif hatayı sistematik hale getirir. Öte yandan Mercier (2021) insanların aslında iletilen bilgiyi değerlendirmekte sanıldığından iyi olduğunu, yanlış inançların yayılmasının genelde daha zayıf bir değerlendirme hatasına işaret ettiğini savunuyor. Yani "kalabalık safsatayla kolayca kandırılır" varsayımının kendisi de abartılı olabilir. Burada yeni bir korelasyon-nedensellik tuzağı var: yanlış inanç yaygın diye herkesin kolayca ikna edildiği sonucu çıkmaz.
Dürüst olmak gerekirse bu modeller sadeleştirilmiş varsayımlara dayanıyor ve "toplumu tıkamak" tek bir ölçüyle ölçülebilen bir şey değil. Bu yüzden kesin bir sıralama yerine şunu söyleyebiliriz: zarar, insanların fikir değiştirmesinde ya da değiştirmemesinde değil, kanıta rağmen ya da kanıtsız değiştirmesinde yatıyor.
Kaynaklar
-
Pavlin Mavrodiev vd.. The Ambigous Role Of Social Influence On The Wisdom Of Crowds: An Analytic Approach. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Charlan Jeanne Nemeth. Differential Contributions Of Majority And Minority Influence.. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Daron Acemoğlu vd.. Spread Of (Mis)Information In Social Networks. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı