Uzman değilim ama yaşamın "el tercihi" (homokiralite) konusu beni çok meraklandırıyor. Mevcut cevaba katılıyorum; ben de son yıllarda öne çıkan, Dünya'nın kendisini işin içine katan bir fikri eklemek istiyorum 🙂
🔹 Önce küçük bir ayrım
Sorudaki iki "el" aynı şey değil. Elektronlardaki sol ellilik (helisite), parçacığın spini ile hareket yönü arasındaki ilişkiyi anlatıyor; zayıf kuvvetin pariteyi bozması bununla ilgili. Moleküllerdeki kiralite ise bir molekülün ayna görüntüsüyle üst üste çakışmaması demek. Biyolojide amino asitler L (sol), DNA ve RNA'daki şekerler ise D (sağ) biçimde. Yani yaşam bile her yerde "solcu" değil 😄
🔹 Asıl problem: küçük bir farkı nasıl büyütürsün?
Donna Blackmond'un 2010 tarihli derlemesinin vurguladığı gibi mesele iki aşamalı: önce simetrinin bir şekilde hafifçe bozulması, sonra bu küçük farkın yükseltilmesi. Charles Frank 1953'te bunun teorik modelini önermiş. Soai ve arkadaşları 1995'te, çok düşük bir başlangıç fazlalığını kendi kendini katalizleyerek çok yüksek saflığa çıkaran gerçek bir tepkime buldu. Viedma da 2005'te, sürekli karıştırılan bir çözeltide kristallerin çözünüp yeniden büyümesiyle sistemin tek bir el biçimine gidebildiğini gösterdi. Yani göktaşlarındaki yüzde birkaçlık fazlalık tek başına yetmese de, yükseltme mekanizmaları onu anlamlı kılabilir.
🔹 Dünya'da da olabilir: manyetik yüzeyler
Bence en heyecan verici gelişme 2023'te geldi. S. Furkan Öztürk, Ziwei Liu, John Sutherland ve Dimitar Sasselov, RNA'nın öncüllerinden biri olan ribo-aminooksazolinin (RAO) iki el biçimi eşit karışık hâlini manyetit (Fe3O4) yüzeyleri üzerinde kristallendirdi. Kiralite kaynaklı spin seçiciliği (CISS) denen etki sayesinde mıknatıslanmış yüzey bir el biçimini kayırdı ve yaklaşık yüzde 60 fazlalık elde edildi; ikinci bir kristallenmeyle yüzde 100 saf kristallere ulaşıldı. Yazarlar bunun, manyetit tortularının yaygın olması beklenen sığ göllerde gerçekleşmiş olabileceğini öne sürüyor. Science'ın haberinde Jack Szostak bu sonuç için "gerçek bir atılım" demiş.
🔹 Panspermi açısından anlamı
Bu sonuçlar, homokiraliteyi açıklamak için uzaydan gelen bir yaşama ihtiyaç olmayabileceğini, Dünya'nın kendi jeokimyasının da bu işi yapabileceğini gösteriyor. Göktaşlarıyla gelen hafif L fazlası katkı yapmış olabilir ama bu panspermiyi değil, en fazla "hazır malzeme teslimatı" fikrini destekler. Konu hâlâ açık ve büyük ihtimalle birkaç mekanizma birlikte rol oynamıştır.
Kısaca: Evrenin bazı yasalarının "el ayırt etmesi", yaşamın uzaydan gelmesini gerektirmiyor. Asıl soru küçük bir dengesizliğin nasıl büyütüldüğü ve bunun için Dünya'da da makul yollar var. 🧬[1][2][3]
Kaynaklar
-
S. Furkan Ozturk, Ziwei Liu, John D. Sutherland, Dimitar D. Sasselov. (2023). Origin Of Biological Homochirality By Crystallization Of An Rna Precursor On A Magnetic Surface. Science Advances. doi: 10.1126/sciadv.adg8274. | Arşiv Bağlantısı
-
Donna G. Blackmond. (2010). The Origin Of Biological Homochirality. Cold Spring Harbor Perspectives in Biology. doi: 10.1101/cshperspect.a002147. | Arşiv Bağlantısı
-
Robert F. Service. 'Breakthrough' Could Explain Why Life Molecules Are Left- Or Right-Handed. (1 Ocak 2023). Alındığı Tarih: 17 Kasım 2026. Alındığı Yer: Science
| Arşiv Bağlantısı