Kısa cevap şu: Ekstra uzaysal boyutlar şu an için ne kanıtlanmış ne de çürütülmüş bir fikir. Yani "gerçek" de diyemeyiz, "yalan" da. Bunlar matematiksel olarak tutarlı ve test edilmeye çalışılan hipotezler, ama bugüne kadar hiçbir deneyde doğrudan gözlenmediler.
Önce "boyut" kelimesini ayıralım. Günlük hayatta ve genel görelilikte bildiğimiz dört boyut (üç uzay, bir zaman) ölçülebilir ve gerçek. Bilimkurgudaki "paralel evrenler" ya da "başka bir boyuta geçmek" ise fizikteki boyut kavramıyla aynı şey değil. Fizikçilerin konuştuğu şey, uzayın bizim algıladığımız üç yönün ötesinde ek yönlere sahip olup olmadığı.
Bu fikir yeni değil. 1920'lerde Kaluza ve Klein, beşinci bir boyut eklenirse genel görelilik ile elektromanyetizmanın tek bir çerçevede birleşebileceğini gösterdi. Ek boyutun, çok küçük bir çember gibi "kıvrılmış" olduğu düşünülür, bu yüzden günlük ölçeklerde fark edilmez. Hayal edin: uzaktan bakınca tek boyutlu görünen bir ip, yeterince yaklaşınca üzerinde dönebileceğiniz bir yüzey çıkıyor. İşte aynı mantık.
Sicim kuramı ise bu fikri zorunlu kılar. Süpersicim kuramı matematiksel olarak tutarlı olmak için 10 boyut, M-kuramı ise 11 boyut ister. Fazladan boyutlar genellikle Calabi-Yau manifoldu denen karmaşık şekillerde kıvrılmış kabul edilir. Ama burada önemli bir uyarı var: sicim kuramının kendisi de henüz deneysel olarak doğrulanmış değil. Ayrıca bazı çalışmalar, ek boyutların fiziksel mekân olmak yerine kuramın bir matematiksel yapısı olabileceğini de tartışıyor (Faraggi, 2005).
Deneysel tarafta durum şöyle: Newton'un kütleçekim yasasının milimetrenin altındaki ölçeklerde sapma gösterip göstermediği hassas deneylerle sınanıyor, şimdiye kadar bir sapma görülmedi. Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda da ek boyutların işaretleri (örneğin mikroskobik kara delikler ya da Kaluza-Klein parçacıkları) arandı ve bulunamadı. Bu sonuçlar, ek boyutların büyük olduğu bazı senaryoları ciddi biçimde kısıtladı, ama çok küçük ölçekli olanları dışlamadı (Li vd., 2018).
Özetle ek boyutlar bir bilimkurgu uydurması değil, ciddi kuramların öngördüğü bir olasılık. Ama kanıtı olmayan bir olasılık. Bu yüzden en dürüst ifade "henüz bilmiyoruz" olur.
Kaynaklar
-
Tianjun Li vd.. Exploring The Existence Of Extra Dimension(S). Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Alon E. Faraggi. Fictitious Extra Dimensions. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı