Dendritlerin insan bilinci ile bir alakası var mı?

Dendritlerin bilinçle ilişkisi var, ama bu ilişki "dendritler bilinci üretir" diyebileceğimiz kadar kesin değil. Bilinç ile belirli hücre düzeneklerinin etkinliği arasında güçlü ve test edilebilir bağlantılar öneren çalışmalar var. Bir hayvanın dendritlerini değiştirerek ona insan benzeri bilinç kazandırmak ise bugünkü bilgimizle ne mümkün ne de teorik olarak anlamlı bir hedef.

Öne çıkan fikir şu: neokorteksteki piramidal nöronların, özellikle de beşinci katmandaki iri olanların, iki ayrı "girdi bölgesi" var. Hücre gövdesine yakın bazal dendritler çoğunlukla duyusal, aşağıdan yukarıya gelen bilgiyi alır. Uzakta kalan apikal dendritler ise bağlam, beklenti ve geri bildirim gibi yukarıdan aşağıya akan sinyalleri toplar. Thalamus'un düzenlediği koşullarda bu iki bölge birbirine kenetlenince nöron çok daha güçlü ateşler. Aru ve arkadaşları (2020) bu mekanizmanın, bilinçli işlemlemede iki akışın esnekçe birleştirilmesini sağlayan bir kapı gibi çalışabileceğini savunuyor. Anestezide apikal dendritlerin ayrışması ve bilinç kaybının eşlik etmesi de bu görüşü destekleyen bulgulardan biri. Yine de bunlar henüz kesinleşmiş bir uzlaşı değil, aktif biçimde tartışılan hipotezler.

Bir de uç bir görüş var: Hameroff'un dendritik senkroni ve kuantum süreçlere dayanan önerisi. Bu görüş ana akım sinirbilimde ciddi kuşkuyla karşılanıyor, deneysel desteği zayıf. Onu kanıtlanmış bir bulgu gibi okumamak gerekir.

Sorunuzun ikinci kısmına gelirsek, burada iki ayrı yanılgı olabilir. Birincisi, kedi ve köpeklerde de aynı tür piramidal nöronlar ve talamokortikal yapılar bulunuyor. Memeli beyni bu açıdan ortak bir plana sahip. Bu yüzden Cambridge Bilinç Bildirgesi (2012) gibi metinlerde memelilerin bilinçli deneyim için gerekli nörolojik alt yapıya sahip olduğu belirtilir. Yani kedinin ya da köpeğin zaten bir tür bilinci olduğunu düşünmek için güçlü gerekçeler var. Eksik olan bilinç değil, insana özgü bilinç içeriği: dil, ayrıntılı geçmiş ve gelecek tasarımı, soyut öz-yansıtma gibi yetenekler.

İkincisi, bu farklar tek bir hücresel bileşenle açıklanamaz. İnsan korteksi daha geniş, daha çok ilişkilendirme alanı içeriyor ve ağ düzeyinde farklı organize olmuş. Dendrit yapısındaki tek bir değişiklik bunu taşımaz. Üstelik bilinç düzeyi ile bilinç türü ayrı kavramlar. Bir kedinin deneyimini "insanlaştırmak" onu daha bilinçli yapmaz, sadece başka bir beyin işleyişi kurmak anlamına gelir.