Sorulara Dön
0
Tıp, Sağlık & Ezcacılık

Aşı etkinliği varyantlara bağlı olarak ve/veya zamanla azalıyor mu?

1
Teşekkür
Hatırla
Takip
Paylaş
Reklamı Kapat
1 Cevap

Yavaş evrimleşen patojenlerde aşı etkinliği çok uzun yıllar korunabilir. Örneğin kızamık aşısı, pratik olarak ömür boyu (veya ona yakın bir süre) koruma sağlar. Ancak birçok patojen, bundan çok daha hızlı evrimleşebildiği için, çoğu aşı da zamanla etkinliğini yitirir. Örneğin grip virüsü o kadar hızlı evrimleşebilir ki, her yıl baskın olan soy hattına uygun yeni aşılar üretmek ve olmak gerekir. Birçok aşı, bu iki ucun arasında kalır ve kimi zaman aylarca, çoğu zaman yıllarca süren koruma sağlar.

COVID-19 aşılarının henüz ne kadar süre koruma sağladığı ve bunun ne sürede azalacağı henüz bilinmemektedir. Delta gibi varyantların evrimi, aşı etkinliğini bir miktar düşürmüş olsa bile, şu anda sahip olunan etkinlik oranı fazlasıyla yüksek ve yeterlidir. Ancak virüs evrimleştikçe, aşı etkinliği de düşebilir ve buna bağlı olarak hatırlatıcı doz (İng: "booster shot") aşı olmak gerekebilir.

Bunun tek nedeni aşı etkililiğinin yeni varyantlar karşısında azalması değil, en başta da izah ettiğimiz gibi, savunma sistemimizin de zamanla aşının etkisini unutuyor olması. Çünkü aşıların yaptığı etki, vücutta sürekli hazır miktarda belli bir antikorun bulunmasını sağlamıyor. Aşılar, sadece gerektiği durumda bu antikorları üretecek hafıza hücrelerini yetiştiriyor. Bu hafıza hücreleri de virüsle temas sonrasında devreye girerek bu antikorların üretimini tetikleyerek hastalığı ve diğer olumsuz sonuçları engelliyor.

Bu bellek hücrelerinin uzun süre, aylar hatta yıllar boyunca etkinliğini sürdüreceği ve yeni oluşabilecek varyantlara karşı etkinliğini koruduğu gözlemleniyor. 2003'te SARS geçiren hastaların kanlarından alınan örneklerde halen bellek hücrelerinin gözlemlenmesi bunun önemli bir örneği. Bu yüzden kandaki nötralize edici antikor değerleri dikkate alındığında aşının enfeksiyona karşı etkisinin zamanla düştüğü düşünülebilir, fakat kandaki antikor miktarının koruyuculukla birebir eşleştirmek mümkün değil. Dolayısıyla bu tür konularda dikkatli analizler gerekmektedir.

İstatistiki Analiz Hatalı Yapılırsa...

Aşı etkinliğinin gerçekten azalıp azalmadığını tespit etmek için bile birçok faktörü gözetmek gerekir. Örneğin:

  • En başta aşı olan kişilerle en son aşı olan kişiler arasında demografik farklılıklar varsa (ki var olduğunu biliyoruz: en önce yaşlılar ve savunma sistemi zayıf olanlar aşılandı, sonra bunların aşılanması tamamlandıkça bu oran giderek düştü), aşı etkinliğinin zamana yayılmış grafiği bundan etkilenecektir. Bu duruma Simpson Paradoksu denir.
  • Virüs, daha bulaşıcı olacak biçimde evrimleştikçe, aşılılar arasında yayılma oranı da artacaktır ve bu, efektif olarak aşı etkinliğinin düştüğü izlenimine sebep olacaktır - her ne kadar aşı etkinliği değişmemiş olsa bile!
  • Aşılanma öncesi ve sonrası pandemiden korunma davranışları değişiyorsa, yani aşılananlar çok fazla yer değiştiriyor, maske takmıyor, kalabalık ve kapalı alanlara daha çok giriyorlarsa, aşıların %100 koruyucu olmadığı gözetildiğinde, aşılılar arasında vaka sayıları artabilir; ancak bu, aşı etkinliğinin değişmesinden değil, aşılananların davranışlarının değişmesinden olacaktır.

Her biri sayısal olarak örneklenebilir, ancak daha iyi anlaşılır olması için sonuncusunu örnekleyelim:

  • Her biri 10.000 nüfusu olan, birbirinden uzak ama demografik olarak birebir aynı iki kasaba olsun: A kasabası ve B kasabası.
  • Yapılan aşının etkililik oranı her iki kasaba için de %90 olsun. Aşı etkinliği zamanla azalmıyor olsun.
  • A kasabasının %90'ı aşılansın. Bunların %60'ı salgın başında aşılansın, %30'u sonradan aşılansın.
  • Bu durumda A kasabasında 6.000'i erken, 3.000'i geç olmak üzere toplamda 9.000 kişinin aşılandığına dikkat ediniz.
  • B kasabasının %30'u aşılansın. Bunların %10'u salgın başında, %20'si salgın sonunda aşılansın.
  • Bu durumda B kasabasında 1.000'i erken, 2.000'i geç olmak üzere toplamda 3.000 kişinin aşılandığına dikkat ediniz.
  • Yani A ve B kasabalarında toplam 12.000 aşılı, 8.000 aşısız kişi olsun.

Bu şartlar altında A kasabasının sakinleri, aşıya güvenerek birden seyahat etmeye ve önlemleri kısmaya başlasın. B kasabası ise sıkı sıkıya önlemlere devam etsin. Buna bağlı olarak:

  • A kasabasında 1000 vaka görülsün. B kasabasında ise 200 vaka görülsün.
  • A kasabasındaki vakaların %50'si (500 kişi) aşılılardan olsun (yani "yarma vakası" olsun). Çünkü bunlar aşısızlarla da bol bol karıştılar.
  • B kasabasındaki vakaların %4'ü (8 kişi) aşılılardan olsun. Çünkü bunlar önlemlere devam ettiler.

Bu durumda, eğer A kasabası ve B kasabası arasında hiçbir fark gözetmeksizin, hepsini tek bir bütün olarak hesaplayacak olursak, aşı etkililiği, yani olacaktır. Halbuki bunun yanlış olduğunu biliyoruz, çünkü en başta aşı etkiliğinin %90 olduğunu söyledik ve bunu hiçbir yerde değiştirmedik. Burada dikkatsiz yapılan istatistik bizi aldatmaktadır.

Burada yarma vakası sayısının (500+8=508) toplam aşılı kişi sayısına (9.000+3.000=12.000) oranın, B kasabasındaki aşısızlar arası vakaların (692 kişi) toplam vaka sayısına (1000+200=1.200) orana bölümünden geldiğine dikkat ediniz.

Dolayısıyla bu örnekte ne varyantlar ne de zaman aşının etkililiğini azaltıyor olmasına rağmen, salgının şans eseri daha çok aşılı bir yerde patlak vermesi bizi yanıltmaktadır. İşte bu nedenle istatistiki analiz çok dikkatli bir şekilde yapılmalıdır.

Gerçek dünyada olan bu olmak zorunda değildir. Bu örneğin verilme nedeni, bu tür faktörler gözetilmeksizin yapılan büyük çıkarımların neden hatalı olabileceğini göstermektir.

Öne Çıkarılan Cevap
0
Teşekkür
Paylaş
0
Bu cevabın içeriği ve doğruluğu, Evrim Ağacı editörleri tarafından kontrol edilmiş ve onaylanmıştır. Ayrıca bu cevap, COVID-19 ve Aşılar soru dizisi içinde yer almaktadır.
Cevap Ver
Evrim Ağacı Soru & Cevap Platformu, Türkiye'deki bilimseverler tarafından kolektif ve öz denetime dayalı bir şekilde sürdürülen, özgür bir ortamdır. Evrim Ağacı tarafından yayınlanan makalelerin aksine, bu platforma girilen soru ve cevapların içeriği veya gerçek/doğru olup olmadıkları Evrim Ağacı yönetimi tarafından denetlenmemektedir. Evrim Ağacı, bu platformda yayınlanan cevapları herhangi bir şekilde desteklememekte veya doğruluğunu garanti etmemektedir. Doğru olmadığını düşündüğünüz cevapları, size sunulan denetim araçlarıyla işaretleyebilir, daha doğru olan cevapları kaynaklarıyla girebilir ve oylama araçlarıyla platformun daha güvenilir bir ortama evrimleşmesine katkı sağlayabilirsiniz.
Sorulara Dön

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın