Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al

Yapay zeka doğrudan bir dil öğrenmez. En temel ve derin durum yapay zekanın örüntüsel dolaylı bir eşleşme yaparak yanıt bulduğu ve/veya verdiğidir. Yapay zekanın dillerle kurduğu ilişki doğrudan değil temsilidir. Yani ikilik sisteme dayalı örüntüsel ayrı bir temsil oluşturarak anlar. Yoksa doğrudan ne bizim ne diğer canlıların kullandığı dilin birebir temsili sistemin geri planında yoktur.  Sistemin en alt veri okuma ve işleme biçimi ve durumu ikilik sayı sistemine dayalı çalışan çip veya işlemci birimlerinin yaptığı işlemlerle 'kendi yazılım diline çevirim' diyebileceğimiz temsili bir durumdur. Bu şekilde yapay zeka dolaylı temsil ilişkisi kurarak canlıların kullandığı seslerle anlamlı temsil ilişkileri kurar ve kurabilir.  (Sesler işlemcilerde doğrudan ses olarak işlenmez. Ses ara birimi sayesinde sesler de ikilik sisteme çevrilir yani temsili oluşturulur.

hayır, bu tarif ettiğin şey gizli ket vurmanın (latent inhibition) düşük olduğunu göstermez. zihinde nesneleri 3 boyutlu canlandırıp parçalara ayırabilmek görsel-uzamsal imgeleme ve zihinsel döndürme becerisiyle ilgili, latent inhibition ise bambaşka bir mekanizma. ikisi arasında bilinen bir bağ da yok, o yüzden bu bilgiyle senin için bir çıkarım yapamam.

latent inhibition, daha önce hiçbir sonuçla ilişkilenmeden defalarca karşılaştığın bir uyaranı sonradan öğrenmenin yavaşlaması demek. yani beyin "bu önemsiz" diye etiketlediği şeyi süzer. klasik testte bir grup katılımcı önce anlamsız bir sese maruz kalır, sonra aynı ses bir sonuçla eşleştirilir. önceden maruz kalanlar yeni ilişkiyi daha geç öğrenir. gecikme azsa latent inhibition düşük sayılır. yani ölçtüğü şey nesneyi hayal edebilmek değil, önceden süzülmüş bilgiyi yeniden ilgili hale getirebilmek.

düşük latent inhibition literatürde daha çok şizotipi, psikoz yatkınlığı ve bazı yaratıcılık çalışmalarıyla anılıyor. ama bu bulgular grup düzeyinde ve tutarsız, tek tek bireyler için tanı koyucu değil. internette dolaşan "düşük LI = dahi" anlatısı da oldukça abartılı, bu sosyal medya için çok güzel ama hakem sürecinden geçmesi zor bir cümle.

ölçme tarafında da durum karışık. ket vurma denen şey tek bir yetenek değil. Friedman ve Miyake (2004) baskın tepkiyi bastırma ile dikkat dağıtıcıya direnmenin birbiriyle ilişkili, ama proaktif girişime direncin bunlardan bağımsız olduğunu buldu. Gärtner ve ark. (2021) ise ket vurma görevleri arasındaki korelasyonların düşük kaldığını gösterdi. yani "genel bir ket vurma düzeyin" gibi tek bir sayı yok, latent inhibition de bu görevlerin hiçbiriyle birebir örtüşmüyor.

gerçekten merak ediyorsan tek yol, kontrollü bir latent inhibition paradigmasıyla laboratuvarda ölçülmek. mesele günlük yaşamda dikkatin kolay dağılması, gereksiz detayları fark edip bunaltıcı bulman gibi bir şeyse, bu daha çok dikkat ve duyusal işleme farklılıklarının alanı ve bir uzmanla konuşmaya değer. nesneleri zihninde döndürebilmen ise güzel bir beceri, ama tek başına nörobilimsel bir etiket değil.

Rastgele değil, ama sebep "fay avantaj sağlıyor, gidip oraya yerleşelim" diye bilinçli bir seçim de değil. Fay, insanların yerleşmek istediği şeyleri (su, düz ve verimli ova, geçit) üretiyor. Deprem riski ise insan ömrüne göre o kadar seyrek ki bu bedel görünmüyor. Yani bir nevi bilmeden verilmiş bir takas.

Fayın ürettiği avantajlar

• Su: Faylar kayaçları kırar, yer altı suyu bu kırık zonlarından yükselir. Kaynaklar ve sıcak sular çoğu zaman fay boyunca dizilir. Ege'de antik yerleşimlerde bunun izleri var. Stewart ve arkadaşlarının Ege antik kutsal alanları üzerine çalışması, fay yüzeylerinin hem su yolu hem de doğal bir kireçtaşı set oluşturduğunu, bazı kutsal alanların bu yüzden faya bağlı kurulmuş olabileceğini tartışıyor. Bu çalışma Yunanistan için, Türkiye'ye birebir uygulanmaz ama mantık aynı.
• Ova ve toprak: Faylar çöküntü havzaları açar. Bu havzalar dağlardan inen alüvyonla dolar, düzdür, suludur. Çukurova, Erzincan, Düzce, Adapazarı gibi ovalar böyle yerler. Çiftçi gözüyle bakınca, tarıma en uygun düzlük çoğu zaman tektonik bir çukurun içindedir. Şehir de tarımın yanına kurulur.
• Yol ve geçit: Fay vadileri doğal koridor oluşturur. Kuzey Anadolu Fayı boyunca uzanan vadiler tarih boyunca ticaret ve ordu yollarıydı.

Neden risk hesaba katılmadı

Büyük depremlerin tekrarlanma aralığı yüzlerce yıl olabilir. Bir kuşak hiç deprem görmeyebilir, görse de çoğu zaman yıkılanı aynı yere yeniden yapar. Su ve toprak her gün işe yarar, deprem birkaç yüzyılda bir gelir. Ayrıca eski yapı stoku daha alçak, hafif ve kerpiç ya da ahşap karışıktı. Kayıp büyük olsa da bugünkü gibi yüz binlerce kişilik yoğunluklar yoktu.

Bu da bir gerçek: Her şehir fayın tam üstünde değil, çoğu faya yakın ve zayıf zemin üzerinde. Zararı belirleyen yalnızca fay çizgisi değil, zemin türü de. Gevşek alüvyon ve dolgu zemin sarsıntıyı büyütür. Erzincan'da 1939 depremi sonrası yerleşimin hâlâ aktif fay zonunda ve zayıf zeminde durması bu yüzden tartışılıyor (Ulusu, 2025).

Bugün ne değişti

Eskiden bilgi yoktu, şimdi var. Aktif fayların haritası çıkarıldı, ama kentler bu haritaya göre büyümedi. Görmezden gelmek, bilmemekten çok daha ağır bir hata. Görür ve arkadaşlarının da vurguladığı gibi, bu jeolojik bilgiyi imar planına gerçekten işlemek gerekiyor. Faya yakın yaşamak kaçınılmaz olabilir, faylı zemine kötü yapı yapmak ise kaçınılabilir.

ikisi de değil, çok düşünmek tek başına zekâ düzeyinin göstergesi sayılmaz. Asıl fark, düşüncenin ne yönde ve ne kadar verimli işlediğinde. Düşünme miktarı ile zekâ arasında kurulabilecek düz bir çizgi yok, hele ki "çok düşünüyorsam dahiyim" gibi bir sonuç hiç yok. keşke olsaydı, reviewer 2'ye de gösterirdim.

Gündelik dilde "aşırı düşünme" dediğimiz şey çoğunlukla ruminasyon ve kaygılı endişe döngüsü. yani aynı kaygıyı ya da geçmiş olayı çözüme yaklaşmadan tekrar tekrar çiğnemek. Bu, depresyon ve kaygı bozukluklarıyla yakından ilişkili bir düşünme biçimi ve zekâyla değil, üstbilişsel inançlarla ("endişelenmezsem hazırlıksız yakalanırım" gibi) açıklanıyor. Sanatçılar üzerine yapılan üstbilişsel bir analiz de mükemmeliyetçilikle beslenen aşırı düşünmenin proje ve kariyerlere zarar verebildiğini savunuyor, ama bu tek bir çalışmaya dayanan kavramsal bir çerçeve, kesin bir kanıt değil.

Felsefi tarafta ise GuhaRoy, sorunun düşünme süresinde değil, düşüncenin türünde olduğunu savunuyor. Zarar veren şey uzun düşünmek değil, yanlış düşünmek, yani stres ve endişe üreten, eyleme geçmeyi engelleyen düşünme. Bu da bir görüş makalesi, deneysel bir bulgu değil, ama ayrımı yerinde.

Zekâ tarafına gelirsek, analitik düşünme eğilimi (sezgiyi bastırıp yavaş akıl yürütmek) daha şüpheci inançlar ve daha az geleneksel ahlaki değerlerle ilişkili bulunuyor (Pennycook ve ark., 2015). Yani analitik düşünmek bir tarz farkı yaratıyor, ama bu "daha zeki" ya da "daha bilge" demek değil. Üstelik yüksek zekâ, kendi başına eleştirel düşünmeyi de garanti etmiyor. Lilienfeld ve arkadaşlarının derlediği vakalarda bazı Nobel ödüllü bilim insanlarının alan dışında oldukça tuhaf fikirlere kapıldığı gösteriliyor. Yani çok zeki olup kötü düşünmek de mümkün, ki akademide bunu her gün gözlemliyorum.

Toparlarsak, düşünme sıklığı ne aptallığın ne dahiliğin işareti. Düşünceleriniz sizi bir sonuca, karara ya da yeni bir fikre götürüyorsa bu işe yarayan bir bilişsel süreç. Aynı noktada dönüp duruyor, uykunuzu ve işlevselliğinizi bozuyorsa bu zekâyla ilgisi olmayan bir ruminasyon örüntüsü ve gerekirse bir ruh sağlığı uzmanıyla ele alınması gereken bir şey.