Şehirler neden fay hatlarının doğrudan üzerine kurulmuş?

Rastgele değil, ama sebep "fay avantaj sağlıyor, gidip oraya yerleşelim" diye bilinçli bir seçim de değil. Fay, insanların yerleşmek istediği şeyleri (su, düz ve verimli ova, geçit) üretiyor. Deprem riski ise insan ömrüne göre o kadar seyrek ki bu bedel görünmüyor. Yani bir nevi bilmeden verilmiş bir takas.

Fayın ürettiği avantajlar

• Su: Faylar kayaçları kırar, yer altı suyu bu kırık zonlarından yükselir. Kaynaklar ve sıcak sular çoğu zaman fay boyunca dizilir. Ege'de antik yerleşimlerde bunun izleri var. Stewart ve arkadaşlarının Ege antik kutsal alanları üzerine çalışması, fay yüzeylerinin hem su yolu hem de doğal bir kireçtaşı set oluşturduğunu, bazı kutsal alanların bu yüzden faya bağlı kurulmuş olabileceğini tartışıyor. Bu çalışma Yunanistan için, Türkiye'ye birebir uygulanmaz ama mantık aynı.
• Ova ve toprak: Faylar çöküntü havzaları açar. Bu havzalar dağlardan inen alüvyonla dolar, düzdür, suludur. Çukurova, Erzincan, Düzce, Adapazarı gibi ovalar böyle yerler. Çiftçi gözüyle bakınca, tarıma en uygun düzlük çoğu zaman tektonik bir çukurun içindedir. Şehir de tarımın yanına kurulur.
• Yol ve geçit: Fay vadileri doğal koridor oluşturur. Kuzey Anadolu Fayı boyunca uzanan vadiler tarih boyunca ticaret ve ordu yollarıydı.

Neden risk hesaba katılmadı

Büyük depremlerin tekrarlanma aralığı yüzlerce yıl olabilir. Bir kuşak hiç deprem görmeyebilir, görse de çoğu zaman yıkılanı aynı yere yeniden yapar. Su ve toprak her gün işe yarar, deprem birkaç yüzyılda bir gelir. Ayrıca eski yapı stoku daha alçak, hafif ve kerpiç ya da ahşap karışıktı. Kayıp büyük olsa da bugünkü gibi yüz binlerce kişilik yoğunluklar yoktu.

Bu da bir gerçek: Her şehir fayın tam üstünde değil, çoğu faya yakın ve zayıf zemin üzerinde. Zararı belirleyen yalnızca fay çizgisi değil, zemin türü de. Gevşek alüvyon ve dolgu zemin sarsıntıyı büyütür. Erzincan'da 1939 depremi sonrası yerleşimin hâlâ aktif fay zonunda ve zayıf zeminde durması bu yüzden tartışılıyor (Ulusu, 2025).

Bugün ne değişti

Eskiden bilgi yoktu, şimdi var. Aktif fayların haritası çıkarıldı, ama kentler bu haritaya göre büyümedi. Görmezden gelmek, bilmemekten çok daha ağır bir hata. Görür ve arkadaşlarının da vurguladığı gibi, bu jeolojik bilgiyi imar planına gerçekten işlemek gerekiyor. Faya yakın yaşamak kaçınılmaz olabilir, faylı zemine kötü yapı yapmak ise kaçınılabilir.