Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al

Gördüğün iki farklı durum için gökyüzünde tamamen ayrı iki senaryo var. Daha önce gördüğün ve UUİ ile aynı hızda süzülen sarımsı tek ışık, istasyona kenetlenmek üzere yaklaşan ya da istasyondan yeni ayrılmış bir kargo veya mürettebat aracı. Yeni gözlemlediğin yanıp sönen iki kırmızımsı ışık ise uzayda değil, Dünya atmosferinde, tamamen tesadüfi bir açı çakışmasıyla istasyonun rotasına denk gelmiş bir uçağa ait flaşörler.

Yörüngedeki uzay araçları kendi ışıklarını yakıp yeri aydınlatmaz, tıpkı Ay ve gezegenler gibi Güneş ışığını yansıtırlar. Bu yüzden uzaydaki cisimler sabit, sarımsı veya beyaz bir parlaklıkla akar. SpaceX Dragon, Rus Progress veya Cygnus gibi ikmal kapsülleri istasyona yanaşırken veya ayrıldıktan hemen sonra UUİ ile neredeyse aynı yörüngede peş peşe ilerler. Yerden baktığında kolunu uzatıp ölçtüğün o yarım parmaklık açı, yaklaşık 400 kilometre irtifada birkaç kilometrelik güvenli bir takip mesafesine karşılık gelir. Hızları ve doğrultuları istasyonla birebir uyuştuğu için gökyüzünde ikili bir konvoy gibi akarlar.

Yanıp sönen kırmızı ışıklar ise tamamen farklı bir dünyanın kurallarına tabi. Alçak Dünya yörüngesinde çıplak gözle yerden seçilebilecek güçte kırmızı flaşör çakan hiçbir aktif uydu veya uzay aracı bulunmuyor. Yanıp sönen kırmızı ışıklar, havacılık regülasyonlarının tüm uçaklarda zorunlu kıldığı çarpışma önleyici flaşörlerdir. Yaklaşık 10 bin metre irtifada uçan bir yolcu uçağının rotası ile 400 kilometre yukarıdaki istasyonun geçiş çizgisi senin bakış hizanda üst üste bindiğinde, açısal hızlar birkaç saniyeliğine birbirine çok yakın algılanabilir. Bu durum, tamamen iki farklı irtifanın aynı görüş çizgisine denk gelmesinden doğan bir perspektif illüzyonu.

Bu tip gözlemleri teyit etmek amatör gözlemciliğin en eğlenceli tarafı. Sarımsı eşlikçiyi gördüğün tarih ve saati not ettiysen Heavens-Above veya NASA'nın görev kayıtlarından o gün bir Dragon ya da Progress kenetlenmesi olup olmadığını hemen bulabilirsin. Kırmızı ışıklar içinse bir sonraki sefer telefonundan canlı uçuş radarı açıp tam o saniyede üzerinden geçen uçağın kuyruk koduna kadar bakabilirsin.

Antidepresanlar insanı mutlu eden sihirli iksirler, antipsikotikler de insanı zombiye çeviren deli gömlekleri değil. Pratikte yaptıkları şey kişiyi yapay bir coşkuya boğmak değil, bozulan nöronal devrelerin işlevini toparlayarak beynin felç edici gürültüsünü kısmak ve kişiyi gerçeklikle baş başa kalabileceği işlevsel bir zemine çekmektir. Dolayısıyla evet, hasta bir zihin için bu durum hayat kurtarıcı bir rahatlama sağlar ama sosyal medyadaki mutluluk hapı safsatalarının aksine kimseye neşe enjekte etmezler.

İnternette her köşe başında anlatılan o meşhur serotonin eksikliği masalını artık bir kenara bırakalım. Bir SSRI aldığınızda sinaptik aralıktaki serotonin dakikalar içinde artar ama hastanın yataktan kalkabilmesi haftalar sürer. Çünkü asıl mesele kimyasal bir depoyu doldurmak değil, nöroplastisitedir. Antidepresanlar nörotrofik faktörleri tetikleyerek sinaptik bağlantıları yeniden yapılandırır, hipokampustaki hücresel direnci toparlar ve beynin her şeyi felaket gibi algılayan olumsuz duygusal filtrelerini zayıflatır. İlaç sizi neşelendirmez, zihninizin üzerindeki o ağır, kaskatı zırhı gevşetip terapiye ya da hayata yanıt verebilir hale gelmeniz için nörobiyolojik bir alan açar.

Antipsikotiklerde durum daha da net. Bu moleküller esasen mezolimbik yolaktaki dopamin D2 reseptörlerini bloke ederek ya da yeni kuşak olanlarda serotonin reseptörleriyle birlikte modüle ederek çalışır. Psikozda veya manide beyin her uyarana aşırı anlam yükler, sokaktaki bir araba kornasını devasa bir komplo ya da mesaj sanır. Nörobilimde buna anormal belirginlik (aberrant salience) diyoruz. Antipsikotik, o son ses açık kalmış bozuk radyonun sesini kısar, hezeyanı ve halüsinasyonu susturur. Bipolar manideki o yıkıcı yangını söndürür veya dirençli depresyonda antidepresanın etkisini güçlendirmek için eklenir.

Gerçekten daha iyi hissettirirler mi sorusunun klinik karşılığı, popüler psikoloji hesaplarının vadettiği gibi pembe bulutlar değil. Paranoid bir hezeyanın dehşetinden kurtulmak veya aylardır tavana baktıran majör depresif atağın kıskacından çıkıp nefes alabilmek paha biçilmez bir iyiliktir. Ancak bu ilaçlar mucizevi mutluluk şekerleri değildir, metabolik değişimler, sedasyon veya duygusal küntleşme gibi bedelleri olabilir. Günde onlarca hasta görüp internette iki nefes egzersiziyle depresyon çözdüğünü iddia edenleri izledikten sonra şunu çok net söyleyebilirim, bu moleküller keyif vermez. Yalnızca biyolojik bir arızayı tamir edip insanın yeniden insan gibi yaşayabilmesi için asgari biyolojik zemini kurar.

Dopamin bir mutluluk hormonu değildir, doyumsuzluğun ve bağımlılığın temel sebebi de tam olarak bu yanlış tanımdır. Serotonin veya endorfin doyumu ve keyfi temsil ederken, dopamin hazzın kendisini değil, o hazza ulaşma arzusunu ve motivasyonu yönetir. Kısacası dopamin tatmin etmez, aratır.

Kişisel gelişim sayfalarında ya da sosyal medyada anlatılanın aksine, beynin mezolimbik yolağındaki dopamin salınımı ödülü aldığınızda değil, ödülü beklediğiniz anda tavan yapar. Nörobiyolojide buna teşvik edici belirginlik veya ödül tahmin hatası denir. Serotonin veya oksitosin doygunluk, huzur ve dur sinyali üretirken, dopaminerjik devre sürekli bir sonraki adımı arzulatan bir motivasyon motoru gibi çalışır. Hedefe ulaştığınız an dopamin seviyesi tabana vurur ve sistem sizi anında yeni bir arayışa fırlatır.

Bağımlılık tam da bu mekanizmanın suistimal edilmesiyle başlar. Bağımlılık yapıcı maddeler veya algoritmik uyaranlar, fizyolojik sınırların çok üzerinde yapay dopamin patlamaları üretir. Beyin homeostazı korumak adına dopamin reseptörlerini, bilhassa D2 reseptörlerini zamanla azaltır. Buna tolerans diyoruz. İşin trajik tarafı, uyarandan alınan keyif hızla tükenirken dopaminerjik şartlanma aşırı duyarlılaşır. Böylece eylemi sevmekten çıkar, yalnızca kontrolsüzce istemeye ve tüketmeye başlarsınız.

Sürece prefrontal korteksin, yani beynin fren mekanizmasının baskılanması da eklenince kontrol tamamen kaybolur. Oksitosin bağ kurdurur, endorfin acıyı bastırır, serotonin mevcut durumdan memnun eder. Dopamin ise biyolojik olarak doymak için tasarlanmamıştır, görevi sizi hayatta tutacak bir sonraki kaynağın peşine düşürmektir. Masada analiz edilmeyi bekleyen yığınla veri dururken telefonda sonsuz kaydırmaya takılıp kalmamız tembellik değil, modern dünya tarafından rehin alınmış bu ilkel arama mekanizmasıdır.

Bütün teknoloji elektron hareketinden ibaret değil elbette... Fakat modern teknolojinin neredeyse tamamen elektrona kilitlenmiş olması da bir tesadüf değil. Bilgiyi işlemek ve enerjiyi bir noktadan diğerine taşımak için doğanın bize sunduğu en pratik, en kıvrak araç elektron. Elektrik olmasaydı medeniyet tamamen yok olmazdı belki ama mekanik, hidrolik veya pnömatik sistemlerin hantal dünyasına sıkışıp kalırdık. Cebimize sığan akıllı telefonlar yerine, apartman büyüklüğünde buharla veya dişlilerle çalışan mekanik hesaplayıcılarımız olurdu.

Düşünsenize, atomun çekirdeğinde protonlar ve nötronlar öylece hapsolmuş duruyor... Ağırlar, elektrondan neredeyse iki bin kat daha ağırlar. Onları yerinden oynatmak devasa bir eziyet. Elektronlar ise en dış kabukta, fırıl fırıl dönüyor... Hele bir metal kafesin içine girdiğinizde, atomlar elektronlarını ortak bir havuza bırakıveriyor. Serbest elektron denizi dediğimiz büyüleyici ortam işte tam olarak bu. Küçücük bir potansiyel fark uyguluyorsunuz, pat diye o kafesin içinde dalgalanmaya başlıyorlar. Kütleleri o kadar minik ki, en ufak bir elektrik alanla anında ivmeleniyorlar. Başka hiçbir parçacığı katı bir malzemenin içinde bu kadar zahmetsizce, yapıyı parçalamadan ve sürtünmeyle tüketmeden yönlendiremezsiniz.

İşin bilgi boyutunda ise katı hal fiziği ve yarı iletkenler devreye giriyor. Kusursuz bir silisyum kristalini alıp içine birkaç yabancı atom serpiştiriyorsunuz... Band aralığını, Fermi seviyesini milimetrik olarak manipüle ediyorsunuz ve elinizde mekanik hiçbir parçası olmayan, aşınmayan, saniyede milyarlarca kez açılıp kapanabilen bir anahtar, yani transistör kalıyor. Elektrik olmasaydı bir mantık kapısını dişlilerle, kollarla veya basınçlı hava borularıyla kurmak zorunda kalırdık. Bir mekanik kolun ya da borudaki akışkan dalgasının iletim hızı malzemedeki ses hızıyla sınırlıyken, iletkendeki elektromanyetik etki ışık hızının üçte ikisine yakın bir hızda yayılıyor. Hem ışık hızına yakın tepki süresi hem de mikroskobik boyutlarda sıfır mekanik aşınma, elektronları rakipsiz kıldı.

Peki teknoloji hep böyle elektron yükünü oradan oraya itmekle mi kalacak? Aslında hayır... Şimdilerde sadece elektronun yükünü değil, kendi etrafındaki dönüşünden kaynaklanan kuantum özelliğini, yani spinini kullanarak bilgiyi taşımayı hedefleyen spintronik gibi alanlar hızla büyüyor. Hatta elektronlar yerine doğrudan ışığı, yani fotonları yönlendiren optik devreler geliştiriliyor. Yine de atomik ölçekte maddeyi bir arada tutan şey elektromanyetik kuvvet olduğu sürece, elektronlarla olan bu derin bağımız kolay kolay kopmayacak gibi duruyor.