Oyun Kuramı, Uzaylı Medeniyetleri Arama Çalışmalarına Nasıl Yön Veriyor?

Evrende yalnız mıyız sorusu, modern bilimin ve insanlığın en derin merak konularından biri olmayı sürdürüyor. Dünya Dışı Zekâ Arayışı (SETI) projeleri, başka bir medeniyetten gelebilecek tekno-imza sinyallerini yakalamak amacıyla uzun yıllardır çoğunlukla gökyüzünde nereye bakacağımız sorusuna odaklandı. Örneğin 2012 ile 2015 yılları arasında yürütülen Phoenix Projesi kapsamında, akıllı yaşam belirtilerini tespit edebilmek amacıyla güneş benzeri yaklaşık 1.000 yıldız hedeflenmişti. Ancak SETI bünyesindeki bilim insanlarına göre gökyüzünde nereye bakacağımız kadar, ne zaman bakacağımız da hayati bir önem taşıyor.

Yakın zamanda 77. Uluslararası Astronotik Kongresinde sunulan ve arXiv ön baskı sunucusunda da yayımlanan yeni bir makalede araştırmacılar, sinyalleri yalnızca doğru yerde değil, aynı zamanda doğru zamanda arama çabasını ayrıntılarıyla ele aldı. Oxford Üniversitesinde Breakthrough Listen araştırmacısı olan Isabel Gerrard ile SETI Enstitüsünde araştırmacı bilim insanı olarak görev yapan Sofia Z. Sheikh tarafından hazırlanan bu çalışma, Allen Teleskop Dizisi (ATA) ile şimdiye dek yürütülen en kapsamlı gözlem kampanyasını tanımlıyor.

Bu yeni araştırma stratejisi, gökyüzünde nereye bakılacağı sorusunu tamamen bir kenara bırakmıyor. Yaşamın yıldızların etrafında geliştiğini bildiğimiz için araştırmacılar hâlâ yıldızlara ve onların etrafında dönen gezegenlere odaklanıyor. Ancak bu kez inceleme alanına, zamanla konumu değişen özel bir geometrik nokta dâhil ediliyor: karşıt Güneş noktası. Karşıt Güneş noktası, uzay-zamanda bir gözlemcinin bakış açısından Güneş'in tam karşısında yer alan noktayı tanımlıyor. Güneş'ten başlayıp Dünya'daki gözlemcinin içinden geçerek diğer tarafa uzanan düz bir çizgi hayal ettiğimizde bu çizginin gökyüzünde işaret ettiği nokta sabit değildir, Dünya'nın Güneş etrafındaki yörünge hareketi nedeniyle koordinatları sürekli değişen soyut bir noktadır.

Aramaya Yön Veren Oyun Kuramı

Bu yeni gözlem stratejisinin arkasındaki temel ilham kaynağı oyun kuramıdır. Oyun kuramı, bir oyuncunun hamlelerini, diğer oyuncunun da onun bir sonraki hamlesini tahmin edeceği varsayımına dayanarak önceden kestirme yöntemidir. Bu kuramın en bilinen örneği şüphesiz mahkûmun ikilemidir. Dünya dışı zekâ arayışı bağlamında ise diğer oyuncu, tıpkı bizim gibi kendi arama çabasını yürüten akıllı bir medeniyettir.

Mesele temelde, başka bir medeniyetin göndereceği kasıtlı bir yayını ne zaman ve nerede yakalayabileceğimizi kestirmek, bizim sinyal göndermek için en uygun anı seçmemiz ve onların da aynı hesaplamayı ne zaman ve nerede yapacağını öngörebilmektir. Gerrard ve Sheikh, makalelerinde bu stratejinin mantığını şu sözlerle özetliyor:

Hem bizim hem de dünya dışı bir öznenin sinyal gönderebileceği ve arayabileceği uzay-zaman koordinatlarını varsaymak amacıyla oyun kuramındaki Schelling noktaları kavramından yararlanıyoruz.

Oyun kuramında odak noktası olarak da adlandırılan Schelling noktası, tarafların birbirleriyle iletişim kuramadığı durumlarda, ortak bir sezgiye veya belirgin bir mantığa dayanarak kendiliğinden buluştukları varsayılan çözümdür. Yıldızlararası mesafelerde kaynaklar kısıtlıdır hem bizim hem de yabancı bir medeniyetin bu kaynakları en verimli şekilde kullanması başarı şansını artıracaktır. Eğer bir radyo sinyali göndermek için en etkili zamanı ve yeri belirleyebilirlerse başarı olasılıkları yükselir; aynı durum bizim için de geçerlidir. Araştırmacılar, Schelling noktalarının doğasını şu şekilde açıklıyor:

Bir Schelling noktası, belirli bir bağlamdaki belirginliğe dair paylaşılan kültürel anlayış sayesinde iki öznenin iletişim kurmaksızın doğal olarak ulaştığı varsayılan bir çözümdür. Bir Schelling noktasının öngörülebilirliği, bu bağlamdaki belirgin özelliklerin ortaklaşa anlaşılmasına ve tarafların birbirlerinin bilgisinden karşılıklı olarak haberdar olmasına dayanır.

Dünya'nın Geçişi Ortak Bir Zemin Sunuyor

Aramızda hiçbir ön iletişim olmasa bile hem bizim hem de dünya dışı bir aktörün sinyal göndermek ve almak için aynı yeri, yani karşıt Güneş noktasını belirlemesi muhtemeldir. Bu tercih, gökbilimsel geçişlere, diğer bir deyişle ötegezegen avında kullandığımız geçiş yöntemine dair ortak bir anlayışa dayanıyor. Başka bir medeniyetin de gezegenleri keşfetmek için bu yöntemi kullanması neredeyse kesindir; çünkü yöntem doğası gereği kendiliğinden öne çıkmaktadır.

Güneş'in tam karşısındaki bakış açısından bakan yabancı bir gözlemci, Dünya'nın Güneş diski önünden geçişini yılda bir kez tespit edebilir. Araştırmacılar, bu durumu makalelerinde şöyle açıklıyor:

Eğer dünya dışı bir aktör de yaşam arayışında geçiş yöntemini kullanıyorsa Dünya'yı Güneş'in önünden geçerken yaşanabilir olarak algılayacak ve yıldızlararası iletişim için uygun bir hedef olarak sınıflandıracaktır.

Dünya'nın Güneş önünden geçtiği anın tam ortasında, yabancı gözlemcinin bakış açısından Dünya tam olarak kendileri ile Güneş'in arasında kalır. Karşıt Güneş noktası da tam bu anda karşılarındaki en belirgin hedef konumuna gelir. Dolayısıyla yılda bir kez gerçekleşen bu geçiş penceresi, zaman ve koordinat açısından iki uygarlığın kesişebileceği en güçlü Schelling noktasını sunar.

Gözlemlerin Tamamlanması Yıllar Sürüyor

Allen Teleskop Dizisi ve karşıt Güneş noktası kullanılarak yürütülen bu arama, ATA-ASP araştırması olarak adlandırılıyor. Karşıt Güneş noktasını temel aldığı için gözlem programı kesintisiz değil, belirli aralıklarla sürdürülüyor. Dünya Güneş etrafında döndükçe karşıt Güneş noktası sürekli yer değiştirdiğinden, bu bölgeyi bütünüyle taramak birkaç yıllık bir sürece yayılıyor.

Ekliptiğin gündüze denk gelen yarısına bir yıl içinde ulaşılamadığı göz önüne alındığında, tutulum çemberi boyunca her olası karşıt Güneş noktasını örnekleyebilmek için en az iki yıllık bir gözlem süresi gerekiyor. Dahası Dünya'nın yaklaşık 365,25 günlük yörüngesi sebebiyle geceleri gözlemlenebilen ekliptik kesiti her yıl az miktarda kayıyor; bu nedenle tüm gökyüzü kapsamını tamamlamak gözlemlerin dört yıla yayılmasını zorunlu kılıyor. İşte bu teknik kısıtlar nedeniyle Allen Teleskop Dizisi yalnızca bu projeye ayrılmıyor; gözlemler zamana yayılarak yürütülüyor.

İnsan Kaynaklı Sinyaller Sistemi Test Ediyor

Gözlem programının 30 Ağustos 2024 ile 25 Ağustos 2026 tarihleri arasını kapsayan ilk pilot sonuçları tamamlandı. ATA-ASP araştırmasında henüz uzaylı bir medeniyetten gelen bir sinyal tespit edilmedi; nitekim böyle bir keşif yapılsaydı bunu çoktan duymuş olurduk. Buna karşın elde edilen bulgular, dünya dışı zekâ arayışında önemli bir dönüm noktasını temsil ediyor. Karşıt Güneş noktasında sinyal arama fikri ilk kez onlarca yıl önce ortaya atılmıştı; ancak bu fikir ilk defa kapsamlı bir gözlem kampanyasıyla somut olarak hayata geçirildi.

Araştırmacılar, 17 saatlik gözlem süresi boyunca yaklaşık 1,9 milyon radyo sinyali kaydetti. Bu sinyallerin tamamının Dünya üzerindeki insan kaynaklı yapay parazitlerden kaynaklandığı belirlendi. Yine de bu tespitler, sistemin hassasiyetini ve sinyalleri filtreleme kabiliyetini sınamak açısından kritik bir test işlevi gördü. İlk pilot aşamanın ardından yürütülen ATA-ASP kampanyası, şimdiden 121 gecelik ilave gözlem verisi toplamış durumda; bu verilerin analizi ise devam ediyor. Araştırmanın ortak yazarlarından Sofia Sheikh, bu yaklaşımın önemini şu sözlerle vurguluyor:

SETI'deki asıl zorluk yalnızca teleskobu nereye yönlendireceğimize karar vermek değildir. Asıl mesele, başka bir medeniyetin ne zaman ve nereden yayın yapmayı seçeceğini tahmin edebilmektir. Karşıt Güneş noktası, bu sorunu sadece bir alıcının değil, potansiyel bir vericinin bakış açısından da düşünmemize olanak tanıyor.