Osmanlı Rumeli Fetihleri Nasıl Gerçekleşti?

Osmanlı Rumeli fetihleri, yaklaşık 1300 yılında kuzeybatı Anadolu'da doğan küçük bir uç beyliğinin 1354'te Gelibolu yarımadasında kalıcı bir üs kurması ve ardından Trakya, Bulgaristan, Makedonya, kuzey Yunanistan ile Sırbistan topraklarına doğru aşamalı biçimde yayılmasıyla gerçekleşmiştir.⁠^{[1], [3]} Bu yayılış sadece meydan muharebelerine dayanmamıştır. Aksine kaynaklarda akıncı akınları, Anadolu'dan gelen yerleşimciler, tımar düzeni ve vasallık ilişkileri de anılmaktadır. Dolayısıyla Rumeli'deki Osmanlı varlığını anlamak için savaş tarihleri kadar bu kurumların nasıl işlediğine de bakmak gerekmektedir.

Konuyla ilgili sık sorulan sorulardan biri, sınırlı bir askeri güce sahip olan erken Osmanlı Beyliği'nin Balkanlar'da hangi bölgeleri ele geçirdiği ve 1402 Ankara Savaşı gibi yıkıcı bir bozgundan sonra bile Avrupa yakasındaki topraklarını nasıl koruyabildiğidir. Erken dönem Osmanlı büyümesi kesintisiz bir askeri yürüyüş olarak anlatılabilir. Oysa 1389 Birinci Kosova Savaşı Sırbistan'ın anında doğrudan ilhakıyla sonuçlanmadığı gibi, 1402 Ankara yenilgisinden sonra da Süleyman Avrupa'daki Osmanlı topraklarını elinde tutmuştur. Bu yazı, 1300 civarından 1453'te İstanbul'un alınmasına uzanan iki cepheli mücadeleyi, sahadaki askeri ve idari mekanizmalarıyla birlikte ele almaktadır.

Erken Osmanlı tarihini okurken askeri seferleri idari kurumlardan ayırmak mümkün değildir. Çanakkale Boğazı'ndaki bir kıyı kalesinden Balkanlar'ın içlerine uzanan genişleme, hem Bizans ve Balkan siyasetindeki iç çatlaklardan yararlanmış hem de Anadolu beylikleriyle yürütülen diplomatik ve askeri rekabetle eş zamanlı ilerlemiştir. Üstelik bu dönemi anlatan tarihsel kayıtların önemli bir kısmı olaylardan çok sonra kaleme alındığından, sahadaki gerçek güç dengelerini sonradan üretilmiş efsanelerden ayırmak da tarihsel analizin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu nedenle yazının son bölümü, eldeki kanıtların nerede kesin bilgi verdiğini ve nerede sınırlı kaldığını ayrıca ele almaktadır.

Kuzeybatı Anadolu'dan Rumeli'ye Geçiş

Osmanlı Devleti, yaklaşık 1300 tarihinde Anadolu'nun kuzeybatı ucunda, Bizans İmparatorluğu sınırındaki küçük bir beylik olarak tarih sahnesine çıkmıştır.⁠^[1] Kurucu önder Osman'ın etrafında toplanan savaşçılar ve izleyiciler, zamanla Osmanlı adıyla anılmaya başlamıştır. Bu sınır kuşağında faaliyet gösteren savaşçılar için gazi (İng: "ghazi") unvanı kullanılmıştır, çünkü gazi kavramı İslam'ın sınırlarını ve siyasi etkisini korumak ve genişletmek amacıyla savaşan sınır muhariplerini tanımlamaktadır. Devletin adı kurucu önderi Osman'dan gelmektedir.

Sınır bölgesindeki bu hareketlilik, kısa sürede Anadolu'nun batı kıyılarını aşarak Avrupa yakasına yönelmiştir. Osmanlıların Balkanlar'da ele geçirdiği ve yönettiği topraklara tarihsel olarak Rumeli (İng: "Rumelia") adı verilmiştir.⁠^[2] Rumeli sözcüğü, Bizanslıları ifade etmek üzere Romalıların ülkesi anlamına gelmektedir. Başka bir deyişle Osmanlılar Balkanlar'a geçtiklerinde boş bir toprağa değil, uzun süredir Romalıların ülkesi olarak bilinen bir coğrafyaya girmiştir.

Kuzeybatı Anadolu'daki sınır beyliğinin Avrupa yakasına geçişi tesadüfi bir macera değildir. Osmanlılar Bizans iç savaşında Kantakuzenos'a askeri destek vermiştir. Böylece Osmanlı birlikleri önce Marmara ve Çanakkale kıyılarına yerleşmiş, hemen ardından Bizans iç savaşının tarafları arasında aranan bir askeri müttefik sıfatıyla Trakya topraklarına adım atmıştır. Bu yüzden Rumeli'ye geçişin hikayesi, önce Anadolu yakasındaki kentlerden başlamaktadır.

Evrim Ağacı

Kuzeybatı Anadolu'da Erken Beylik Genişlemesi

Osmanlı Beyliği'nin Rumeli'ye geçmeden önceki ilk stratejik hedefi, kuzeybatı Anadolu'daki Bitinya bölgesinde yer alan tahkimli Bizans şehirlerini kontrol altına almak olmuştur. Sınır boylarındaki gazi topluluklarının baskısı, Bizans'ın Anadolu yakasındaki kentlerinin kara bağlantılarını giderek zayıflatmıştır. Bu kuşatma ve yıpratma sürecinin ilk büyük sonucu 1326 yılında ortaya çıkmıştır. Bursa, 1326'da Osmanlıların eline geçmiştir. Şehir, büyüyen devletin başkenti yapılmıştır. Böylece Bursa, Osmanlıların merkezi olmuştur.

Bursa'nın başkent oluşu, kuzeybatı Anadolu'da doğan beyliğe yerleşik bir idari ve ekonomik merkez kazandırmıştır. Ancak İznik ve İzmit henüz düşmemiştir. Nitekim Osmanlı kuvvetleri Bursa'nın ardından kuzeye doğru ilerleyerek 1331 yılında İznik'i (Nikaia) ele geçirmiştir. Altı yıl sonra, 1337'de İzmit (Nikomedia) de Osmanlı denetimine girmiştir. Dolayısıyla 1326 ile 1337 arasındaki on bir yıl, üç büyük Bizans şehrinin peş peşe Osmanlı idaresine geçtiği hızlı bir genişleme evresi olmuştur. Ne var ki bu dönemdeki genişleme sadece Bizans kentleriyle sınırlı kalmamıştır. Herbert Adams Gibbons'ın aktardığı anlatıya göre Orhan, komşu Karesi emirini Bergama'dan vazgeçmeye zorlamış ve emiri Bursa'ya çekilerek sürgünde yaşamaya mecbur bırakmıştır. Başka bir deyişle Orhan döneminde beylik, Bizans'a karşı ilerlerken komşu bir Türk beyliğine de baskı uygulamaya başlamıştır.

Çimpe Kalesinden Gelibolu Deniz Üssüne

Çanakkale kıyısına ulaşan Osmanlıların Rumeli yakasına kalıcı biçimde yerleşmesi, Bizans İmparatorluğu içindeki iktidar mücadeleleriyle doğrudan bağlantılıdır. Bizans iç savaşında rakiplerine karşı güç kaybeden Kantakuzenos, çaresizlik içinde askeri destek almak üzere Osmanlılara başvurmuştur. Bu ittifak çerçevesinde Orhan'ın büyük oğlu Süleyman komutasındaki Osmanlı kuvvetleri Trakya'ya geçerek Dimetoka yakınlarında Sırp birliklerini mağlup etmiştir.

Bu askeri yardımların karşılığı olarak Kantakuzenos, 1352 yılında Orhan'a Gelibolu yarımadasında (Trakya Khersonesos'u) bir kale vermeyi vaat etmiştir. Ne var ki Avrupa yakasındaki ilk Osmanlı tutunma noktası olan Çimpe (Tzympe) Kalesi'nin ediniliş biçimi kaynaklarda kesin değildir. Gibbons'ın değerlendirmesine göre Çimpe Kalesi ya Süleyman'a doğrudan teslim edilmiş ya da Kantakuzenos verdiği sözü yerine getirmeyince Süleyman tarafından zorla alınmıştır.⁠^[4] Üstelik Gibbons, Osmanlıların Avrupa'daki bu ilk dayanağını gizemli veya romantik bir macera olarak açıklayan yaklaşımları açıkça reddetmektedir.

Çimpe'nin tutulmasından kısa süre sonra bir deprem meydana gelmiş ve komşu Gelibolu kenti surlarının bir bölümünü yıkmıştır. Süleyman bu fırsatı değerlendirerek savunmasız kalan Gelibolu'yu işgal etmiş ve surlardaki gedikleri hızla onarmıştır. Böylece Orhan döneminde Osmanlı birlikleri, 1354 yılında Avrupa yakasındaki Gelibolu yarımadasında kalıcı bir askeri üs kurmuştur.

Gibbons'ın anlatısında Avrupa yakasındaki ilk tutunma şu sırayla gerçekleşmiştir. Önce Kantakuzenos, 1352'de Orhan'a yarımadada bir kale vaat etmiş, ardından Çimpe Osmanlıların eline geçmiştir. Daha sonra bir deprem kentin savunmasını zayıflatmış ve Süleyman Gelibolu'ya yerleşmiştir. Nihayet 1354'te kalıcı bir üs ortaya çıkmıştır. Bursa'nın 1326'da alınmasından bu üssün kurulmasına kadar geçen yirmi sekiz yıl, beyliğin Anadolu kıyısından Avrupa yakasına uzanan ilk büyük sıçramasını kapsamaktadır. Gibbons, Avrupa'daki bu ilk dayanağı gizemli veya romantik bir macera olarak değil, bu somut olay zinciri üzerinden açıklamaktadır.

Gelibolu üssünün jeopolitik değeri, bulunduğu suyolunun konumundan kaynaklanmaktadır. Çanakkale Boğazı, Anadolu'yu Avrupa'dan ayıran stratejik boğazlardan biridir. Dolayısıyla Gelibolu yarımadasının denetimi, Osmanlılara Akdeniz ile Karadeniz arasındaki deniz trafiğini kontrol etme imkanı tanımıştır. OpenStax'ın anlatısına göre Gelibolu'nun denetimi, Konstantinopolis'e giden gemilere müdahale edebilme imkanı da vermiştir.

Great Britain. War Office. General Staff. Geographical Section, Kamu malı

Osmanlı Genişlemesinin Askeri Yönetim Mekanizmaları

1354'te Gelibolu'da kurulan üssün ardından Osmanlı ilerleyişi hızla Trakya içlerine yönelmiştir. I. Murad döneminde ele geçirilen Edirne, büyüyen devletin yeni başkenti yapılmıştır. Böylece başkent, Bursa'dan sonra ilk kez Avrupa yakasındaki bir kente taşınmıştır.

Gibbons'a göre I. Murad, Makedonya ve çevresinde iki farklı yöntem izlemiştir. Buna göre güvenli gördüğü bölgelerde topraklara doğrudan el koyarak buralara Osmanlı valileri atamıştır. Buna karşılık itaatin ve denetimin güç olacağı sarp veya sınır bölgelerinde, yerel Sırp şeflerini kendisine bağlı yöneticiler olarak yerlerinde bırakmıştır.

Sınırlı bir nüfusa sahip olan bir uç beyliği, hem Balkanlar'da hem de Anadolu'da aynı anda yürütülen iki cepheli genişlemeyi hangi araçlarla sürdürebilmiştir? Kaynaklar bu sorunun yanıtında dört uygulamayı öne çıkarmaktadır. Akıncıların keşif akınları, Anadolu'dan getirilen nüfusun yeni topraklara yerleştirilmesi, yerel halka uygulanan vergi ve din politikası ile toprak gelirlerini tımarlı sipahilerin askeri hizmetine bağlayan tımar düzeni, askeri fetihleri kalıcı bir idari yapıya dönüştürmüştür. Aşağıdaki alt bölümler bu mekanizmaları sırayla, kaynakların izin verdiği ölçüde somut örneklerle ele almaktadır.

Akıncı Keşifleri ile İskan Politikası

Balkan coğrafyasında düzenli ordunun yürüyüşünden önce, hedef bölgenin yollarını ve savunma direncini yoklayan hareketli süvari birlikleri devreye girmiştir. Bu birliklere verilen akıncı adı, baskın anlamına gelen Türkçe akın (İng: "raid") sözcüğünden türemiştir.⁠^[11] Akıncılar sadece keşif yapan hafif süvariler değildir. Aksine Gibbons'ın tanımına göre ordunun önünde bir öncü kuvvet olarak ilerlemiş ve fethedilecek ülkeyi asıl askeri harekata açmışlardır. Bu tanıma göre akıncılar, ana ordu gelmeden önce yürütülen ilk aşamayı oluşturmuştur.

Süleyman, henüz Gelibolu'yu işgal edip surlarını onardığı sırada Bitinya bölgesine çağrıda bulunarak Avrupa yakasındaki ilk Osmanlı yerleşimci kolonisini karşı kıyıya geçirmiştir. Ardından I. Murad döneminde bu uygulama genişletilmiş ve Anadolu'dan gelen Türkler, Osmanlıların Avrupa'da kontrol altına aldığı topraklara yerleşmeye davet edilmiştir. Böylece askeri öncülük ile nüfus yerleştirme, aynı genişlemenin iki ayrı ayağı olarak birlikte yürütülmüştür. Gelibolu hem bir askeri üs hem de ilk yerleşimcilerin karşı kıyıya geçtiği bir kapı olmuştur.

İstimalet İlkesi ile Tımar Sistemi

Avrupa yakasına Anadolu'dan Türk nüfus yerleştirilirken, yerel Hristiyan topluluklara karşı istimalet izlenmiştir. Osmanlı idari geleneğinde bu yaklaşım istimalet terimiyle ifade edilmektedir. İstimalet kavramı, yerel halka karşı yumuşaklık ve hoşgörülü davranış (İng: "leniency") anlamına gelmektedir. Bu yönetim anlayışı çerçevesinde Balkanlar'daki Hristiyan toplulukların kendi inançlarını müdahale görmeksizin sürdürmelerine izin verilmiştir. Ancak bu dini özerklik iki temel koşula bağlanmıştır. Yerel Hristiyan nüfus, Osmanlı tebaası olduğunu kabul etmek ve cizye (İng: "jizya") adı verilen özel vergiyi ödemek zorunda bırakılmıştır.⁠^[3]

Osmanlı yönetimi ayrıca gayrimüslim din adamlarının imparatorluğun idaresinde yardımcı olabileceğini erken dönemde fark etmiştir. İncelenen dönem ve bölgelerdeki köylüler açısından Osmanlıların yüklediği daha hafif vergi yükü de yeni yönetimi kabul etmeyi kolaylaştıran unsurlardan biri olmuştur. Yine de vergi yükünün hafifliği bütün yer ve dönemlere genellenmemelidir. Hristiyan toplulukların inanç serbestliği, cizye ödemek ve tebaalığı kabul etmek şartına bağlıydı.

Tımar (İng: "timar") sistemi ise Osmanlı yönetiminin kurumlarından biridir. Tımar, belirli bir coğrafi alandaki çiftçi, zanaatkar ve tüccarlardan vergi toplama hakkı olarak tanımlanmaktadır. Devlet, askeri ve idari hizmet karşılığında tahsis ettiği bu vergi gelirleri sayesinde tımar sahiplerine ayrıca maaş ödemek veya ücretli vergi tahsildarları tutmak zorunda kalmamıştır.

Üstelik tımar tahsisinde din veya etnik köken her durumda dışlayıcı bir engel oluşturmamıştır. Fethedilen bölgelerdeki bazı yerel seçkinlerin, eski topraklarını tımar sahibi sıfatıyla yönetmeye devam etmelerine izin verilmiştir. Yani bir Balkan soylusu, Osmanlı fethinden sonra da kendi bölgesinde, bu kez sultana hizmet eden bir tımar sahibi olarak kalabilmiştir.

Yapay zeka ile üretilmiş görsel (Evrim Ağacı)

Tımar düzeni belirli kurallara bağlanmıştır. Her şeyden önce tımar, babadan oğula otomatik olarak miras kalan bir mülk değildir. Nitekim tımar sahibi öldüğünde boşalan tımarı bir başkasına yeniden tahsis etme yetkisi sultana aittir. Ayrıca tımar sahibi sultanın hizmetini sürdürmezse veya toprağındaki nüfus azalırsa tımarı geri alınabilmektedir. Bu kurallar, tımarı kalıcı bir mülk olmaktan çıkarıp sultana karşı sürekli yenilenmesi gereken bir hizmet ilişkisine dönüştürmüştür.

Nüfus kaybının tımarın elden çıkmasına yol açması, tımar sahiplerini toprağında yaşayan halka iyi davranmaya doğrudan teşvik etmiştir. Benzer şekilde toprağın tarımsal verimliliği arttıkça toplanabilecek vergi miktarı da yükseldiğinden, tımar sahipleri üretimi artırmaya çalışmıştır. Dahası tımar sahipleri, sultanın atadığı bir hakimin (kadının) izni olmadan halka ceza verme yetkisinden yoksun bırakılmıştır. Dolayısıyla köylünün refahı ile tımar sahibinin geliri aynı yöne bağlanmış, yargı yetkisi ise merkezin atadığı ayrı bir görevliye bırakılmıştır.

Vasallık İlişkileri ile Anadolu Diplomasi Araçları

Vasal Hristiyan prenslerin yönettiği bölgelerde ise yerel hükümdarlar Osmanlı merkezine bağlanmıştır. Balkanlar'daki Hristiyan prenslerin kabul ettiği vasallık statüsü, sadece siyasi bağlılık bildirmekle sınırlı kalmamıştır. Bu statü, bağlı prensleri Osmanlıların çıktığı askeri seferlere yardımcı kuvvet (kontenjan) göndermekle de yükümlü kılmıştır. Bu durumda Balkanlar'da vasal haline getirilen bir Hristiyan hükümdar, bir sonraki Osmanlı seferinde hem batıdaki rakiplere hem de Anadolu'daki beyliklere karşı Osmanlı ordusunun insan gücünü büyütmüştür. Bu düzenlemeler birlikte ele alındığında, Balkanlar'daki Osmanlı denetiminin tek tip olmadığı görülmektedir. Gibbons'a göre güvenli sayılan yerlerde Murad'ın atadığı yöneticiler idareyi doğrudan üstlenmiş, itaatin ve denetimin güç olacağı bölgelerde ise yerel Sırp şefler yerlerinde bırakılmıştır.

Balkanlar'da vasallık ve doğrudan fetih yöntemlerini birleştiren I. Murad, Anadolu'daki Türk beylikleriyle ilişkilerinde ise daha çeşitli araçlar kullanmıştır. Murad'ın 1380'li yıllardaki Anadolu genişlemesinde evlilik, satın alma ve askeri fetih yöntemleri bir arada yürütülmüştür.⁠^[5] Gibbons'a göre Germiyan emirinin kızı ile Murad'ın oğlu Bayezid arasındaki evlilik Bursa'da kutlanmıştır. Gibbons'ın anlatısına göre I. Murad'ın ele geçirmeyi arzuladığı ve gerekirse zorla almaya hazırlandığı Germiyan toprakları, bu düğünde gelinin çeyizi olarak Osmanlılara geçmiştir. Çeyiz yoluyla kazanılan bu yeni bölgenin en önemli kenti Kütahya olmuştur. Aynı dönemde I. Murad, Hamid emirini de topraklarının bir bölümünü kendisine satmaya zorlamıştır. Hatta Hamid örneğinde görüldüğü gibi satın alma bile karşı tarafın gönüllü tercihi değil, Osmanlı baskısının bir sonucu olmuştur. Böylece Osmanlılar, Anadolu'da Germiyan ve Hamid topraklarının bir kısmını evlilik ve satın alma yoluyla elde etmiştir.

Osmanlı Rumeli'de Hangi Bölgeleri Fethetti?

Gelibolu'daki üsten ve Edirne'deki yeni başkentten hareket eden Osmanlı kuvvetleri, 14. yüzyılın ikinci yarısında Bizans İmparatorluğu'nun Avrupa kıtasındaki topraklarını adım adım ele geçirmiştir. Bu erken genişleme dalgası, bugün Trakya, güney Bulgaristan ve kuzey Yunanistan olarak adlandırılan coğrafi kuşaktaki Bizans kentlerine yayılmıştır. Balkanlar'daki bu ilerleyiş I. Murad ve ardından oğlu I. Bayezid (hükümdarlığı 1389-1402) dönemlerinde Kuzey Bulgaristan'daki Tırnova'ya ve Ege kıyısındaki Selanik'e kadar uzanmıştır. Ne var ki bu başarılar Konstantinopolis'i düşürmeye yetmemiştir. Nitekim I. Bayezid döneminde yürütülen Konstantinopolis ablukası, Osmanlıların şehrin surlarını yıkamaması nedeniyle sonuçsuz kalmıştır.

Osmanlılar 1371 ile 1397 yılları arasında Rumeli'de hangi stratejik havzaları ve şehirleri ele geçirmiştir? Bu süreç üç büyük askeri kırılma etrafında şekillenmiştir. 1371 Çirmen (Meriç) zaferi Makedonya ve güney Sırbistan kapılarını açmış, 1389 Birinci Kosova Savaşı Sırbistan'ı Osmanlıların vasalı haline getirmiş, 1396'da Niğbolu'da Osmanlılar zafer kazanmıştır. Üstelik her kırılmanın ardından yeni bir şehir halkası Osmanlı idaresine girmiş ve bir sonraki sefer için daha ileri bir başlangıç noktası oluşmuştur.

Çirmen Zaferinden Makedonya Sınır Kalelerine

Osmanlıların Makedonya ve güney Sırbistan üzerindeki denetimini genişleten savaş Meriç Nehri kıyısında yapılmıştır. 26 Eylül 1371 tarihli Meriç (Çirmen) Savaşı, Osmanlı zaferiyle sonuçlanmıştır.⁠^[6] Bu zafer, Osmanlıların güney Sırbistan ve Makedonya üzerindeki denetimini hızla genişletmesini sağlamıştır. Nitekim çarpışmanın ardından güney Sırp ülkesinin yeni yöneticisi Marko Kraljević Osmanlı sultanının vasalı olmuştur. Bu zafer ile Birinci Kosova Savaşı arasında on sekiz yıl geçmiştir.

Evrim Ağacı

Bu seferler sonucunda Makedonya'nın önemli kasabaları olan Drama, Kavala ve Serez Osmanlıların eline geçmiştir. Daha batıda ise Manastır (Monastir) ve Pirlepe (Prilep) alınarak imparatorluğun ileri sınır kaleleri haline getirilmiştir. Ardından sıra daha iç bölgelerdeki kentlere gelmiştir. Sofya 1385'te düşmüştür. Hemen ertesi yıl, 1386'da Niş de alınmıştır.⁠^[5] Bu tarihler yan yana konduğunda, 1371 Çirmen zaferinden Niş'in alınmasına kadar sadece on beş yıl geçtiği görülmektedir.

Birinci Kosova Savaşı'nın Siyasal Sonuçları

Osmanlılar ve Sırplar 1389 yılında Birinci Kosova Savaşı'nda karşı karşıya gelmiştir. Radivoj Radić ve Čedomir Antić'in değerlendirmesine göre Sırp hükümdarı Prens Lazar'ın ordusuna, Bosna Kralı I. Tvrtko tarafından gönderilen bir askeri birlik de katılmıştır.⁠^[8] Kosova Ovası'ndaki muharebe son derece kanlı geçmiş ve her iki taraf da ağır kayıplar vermiştir.⁠^[7] Osmanlılar galip gelmiştir. Ancak hem Osmanlı hükümdarı I. Murad hem de Sırp hükümdarı Prens Lazar savaş sırasında hayatını kaybetmiştir.

1389 Kosova Savaşı hakkında sıkça düşülen bir yanılgı, bu muharebenin tüm Sırbistan ve Bosna topraklarının anında ve bütünüyle Osmanlılar tarafından fethedilmesiyle sonuçlandığını sanmaktır. Oysa tablo farklıdır. Birinci Kosova zaferi, Sırbistan'ın veya Bosna'nın hemen bütünüyle fethedilmesi sonucunu doğurmamıştır. Bunun yerine savaşın asıl siyasal sonucu, Sırbistan'ın Osmanlılara bağlı bir vasal devlet durumuna gelmesi olmuştur.⁠^[8] Ayrıca iki hükümdarın ölümüyle sonuçlanan 1389 Kosova Savaşı, ilerleyen yüzyıllarda Sırp ulusal kimliğinin önemli tarihsel hatırlama odaklarından biri haline gelmiştir.

Tırnova'dan Niğbolu Zaferine Yıldırım Dönemi

Kosova'da hayatını kaybeden I. Murad'ın yerine geçen oğlu I. Bayezid Balkanlar'da ilerlemeyi sürdürmüştür. Kuzey Bulgaristan üzerine yürüyen Bayezid, Temmuz 1393'te Tırnova'yı ele geçirmiştir.⁠^[9] Güneyde ise Selanik'i Nisan 1394'te almıştır.⁠^[9] Böylece Bayezid, 1393 ve 1394'te kuzeyde Tırnova'yı, güneyde Selanik'i Osmanlı topraklarına katmıştır.

1396 yılında Tuna kıyısındaki Niğbolu'da (Nicopolis) gerçekleşen meydan savaşında Osmanlı birlikleri, Bayezid'in Sırp vasallarının gönderdiği birliklerle omuz omuza savaşmıştır. Yani yedi yıl önce Kosova'da Osmanlılara karşı savaşan Sırplar, Niğbolu'da Osmanlı ordusunun yanında yer almıştır. 1396 Niğbolu Savaşı Osmanlı zaferiyle sonuçlanmış ve Bavyeralı asker Johann Schiltberger de çarpışmanın sonunda Osmanlılara esir düşmüştür. Bayezid bir yıl sonra, 1397'de Anadolu cephesindeki Akçay Savaşı'nda Karaman Beyliği'ni mağlup etmiştir. Böylece Bayezid 1396'da Tuna kıyısında, 1397'de ise Anadolu'da zafer kazanmıştır.

İbrahim Sultan'ın Zafername'si (1436), Kamu malı

Ankara Savaşı Sonrasında Yeniden Toparlanma

Bayezid'in egemenliğini kabul etmek istemeyen bazı Türk toplulukları Timur'a yönelmiş, Timur'un düşmanları ise Bayezid'e sığınmıştır. Timur, 1400 yılında Anadolu'ya girerek Bayezid'in hakimiyet alanında bulunan Sivas kentini tahrip etmiştir. Ardından Suriye ve Mısır'daki Memlük sultanlarına karşı savaş açarak Bayezid'in Memlüklerden askeri yardım almasını engellemiştir.

Temmuz 1402'de Ankara'da yaşanan çarpışmada Bayezid'in ordusu yenilmiş ve Bayezid esir düşmüştür. Ancak dikkat çekici olan nokta, Timur'un ordusunun bu ezici zaferden sonra Anadolu'da kalıcı bir yönetim varlığı kurmadan geri çekilmesidir. Timur'un ayrılışının ardından Bayezid'in oğulları arasında 11 yıl süren bir taht kavgası yaşanmış, fakat Süleyman bu süreçte Avrupa'daki Osmanlı topraklarını elinde tutmuştur.

Ankara felaketinden sadece yarım yüzyıl sonra Osmanlıların Konstantinopolis surlarını yıkarak şehri başkent yapabilmesi nasıl açıklanabilir? Bu yeniden toparlanma süreci üç ardışık evrede gerçekleşmiştir. Önce Gibbons'a göre Bayezid'in yerlerinden ettiği Türk emirleri eski devletlerine yeniden yerleştirilmiştir. Ardından 1413'te iç savaşı bitiren I. Mehmed devleti yeniden birleştirmiş, oğlu II. Murad ise Balkanlar'da Varna ile İkinci Kosova zaferlerini kazanmıştır. Nihayet II. Mehmed 1453'te İstanbul'u almıştır.

Ankara Savaşı ile Anadolu Çözülmesi

Ankara Savaşı'na giden diplomatik ve siyasi kriz, karşılıklı sığınmacılar sorunuyla tırmanmıştır. I. Bayezid'in kendilerine bağlılık borçlu olduğunu düşündüğü bazı Anadolu Türk toplulukları ve eski beylik vasalları, Osmanlı yönetiminden kurtulup bağımsızlıklarını yeniden kazanmak amacıyla Timur'a yönelmiştir. Buna karşılık Timur'un topraklarını ele geçirdiği Celayir hanedanı hükümdarı Sultan Ahmed ile Karakoyunlu Türklerinin lideri Kara Yusuf, yardım almak için Bayezid'e sığınmıştır. Timur ise Bayezid'e bir mektup yazarak kendi düşmanlarına yardım etmeyi derhal bırakmasını talep etmiştir.

Diplomatik gerilimin savaşa dönüşmesi üzerine Bayezid, sürdürdüğü Konstantinopolis kuşatmasını kaldırarak ordusunu doğuya sevk etmiştir. İki ordu Temmuz 1402'de Ankara'da karşılaşmıştır. Ne var ki çarpışma sırasında Bayezid'in ordusundaki Türk vasallarından pek çoğu savaş alanını terk ederek Bayezid'i kaderiyle baş başa bırakmıştır. Hem Niğbolu'da hem de Ankara'da bulunan Schiltberger'in anlatısına göre Bayezid'in ön safa yerleştirdiği Ak Tatarlar da muharebe sırasında Timur'un tarafına geçmiştir. Bu tablo, vasallık ilişkilerinin Osmanlılara asker kazandırdığı kadar kritik anlarda bir zayıflık kaynağı da olabildiğini göstermektedir.

Savaş alanındaki bu çözülmenin ardından Schiltberger, Bayezid'in çekildiği dağın çevresinin Timur tarafından hareket edemeyecek biçimde kuşatıldığını ve hükümdarın ele geçirildiğini aktarmaktadır. Osmanlı ordusu ağır bir yenilgiye uğramış, Bayezid ile oğulları Musa ve Mustafa Timur'a esir düşmüştür. Dahası Schiltberger'in kendisi de bu çarpışmanın sonunda Timur'un esiri olmuştur. Bayezid birkaç ay sonra esaret altındayken hayatını kaybetmiştir.⁠^[10]

Fetret Devri Mücadelelerinden Varna Zaferine

Timur'un Anadolu'dan ayrılmasıyla birlikte Bayezid'in oğulları, babalarının topraklarını kontrol etmek için birbirleriyle savaşa tutuşmuştur. Fetret Devri olarak adlandırılan bu taht mücadelesi 11 yıl sürmüştür.⁠^[10] Bu süreçte Bayezid'in oğlu Süleyman Avrupa'daki Osmanlı topraklarını elinde tutarken, İsa Anadolu'daki alanları kontrol etmiş, Mehmed ise Amasya'da hüküm sürmüştür. Mehmed, Timur'a bağlılığını bildirerek kendisini vasal ilan etmişse de Timur kardeşlerine karşı yürüttüğü iç savaşta kendisine askeri destek vermemiştir.

Daha sonra esaretten kurtulan Musa da kardeşler arasındaki taht kavgasına katılmıştır. Öte yandan Bizans İmparatoru II. Manuel, iç savaşı uzatarak Osmanlıları zayıf tutmak amacıyla Mehmed'in taht rakiplerini desteklemiştir. Ancak 1413 yılında I. Mehmed, kardeşleriyle yürüttüğü iç savaştan galip çıkarak tek hükümdar olmayı başarmıştır. Mehmed ve ardından tahta geçen oğlu II. Murad, tımar sistemini etkin biçimde kullanarak Osmanlı topraklarını yeniden örgütlemiş ve genişletmiştir. Böylece Ankara'dan sonraki on bir yıl, hem hanedanın iç bölünmesine hem de komşu güçlerin bu bölünmeden yararlanma çabasına sahne olmuştur.

Evrim Ağacı

II. Murad, 25 Haziran 1421'de tahta çıkmıştır. Başlangıçta tahtına karşı çıkan bir rakip olmamıştır. Ancak hükümdarlık hakları ömrü boyunca amcası Düzme Mustafa ya da düşmanlarının elindeki kardeşlerinden biri tarafından tehdit edilmiştir. Düzme Mustafa ile mücadelesini 1422 yılında Anadolu'daki Ulubad Savaşı'nı kazanarak sona erdirmiştir.

II. Murad, 1422 yılında Konstantinopolis'i kuşatmıştır. Fakat girişim başarısız olmuştur. OpenStax'a göre başarısızlığın nedenlerinden biri topçu eksikliğidir. II. Murad ayrıca tahta çıkan yeni bir hak iddiacısıyla uğraşmak zorunda kalmıştır. Öte yandan Schaendlinger, bu kuşatmanın başarı şansı olan bir girişimden çok bir gösteri olarak düşünüldüğünü belirtmektedir.

II. Murad için kardeşi Mustafa'nın taht iddiası da tehlikeli olmuştur. Mustafa'yı Karaman ve Germiyan beyleri desteklemiştir. Mustafa bir ihanet sonucunda II. Murad'ın eline geçmiş ve 20 Şubat 1423'te idam edilmiştir. Bunun ardından II. Murad, Anadolu'daki komşularına karşı da konumunu elverişli antlaşmalarla güvenceye almıştır. 1425 yılında Hamideli bölgesini edinmiş ve İzmiroğlu Cüneyd Bey'i ortadan kaldırmıştır.

Balkanlar'da ise Venedik, Eylül 1423'te bir antlaşmayla Selanik'i Bizans'tan almış, II. Murad ise bu duruma razı olmamıştır. Böylece Venedik ve müttefikleri olan Sırbistan, Eflak ve Macaristan'a karşı bir savaş başlamıştır. Bu sırada Karamanlılar, II. Murad'ın Avrupa'daki seferlerinden yararlanarak Hamideli'ni yeniden ele geçirmiştir. Buna karşın Balkanlar'daki Osmanlı birlikleri başarılı olmuş ve 1426'da Kruşevac'a ve Tuna'ya kadar ilerlemiştir. Osmanlılar Sırbistan ile Eflak'ı da yeniden kendi egemenliklerine sokmuş, Macaristan ise barış yapmaya hazır hale gelmiştir.

II. Murad döneminde kuşatılan Selanik 1430 yılında Osmanlıların eline geçmiştir.⁠^[11] Savaşın çıkış nedeni olan bu şehrin saldırıyla alındığı gün 29 Mart 1430'dur. Ardından 4 Eylül 1430'da Venedik ile de yeniden barış yapılmıştır.⁠^[12] Ancak Anadolu'daki komşularıyla, özellikle Karamanlılarla yaşadığı güçlükler, II. Murad'ın Macarlara etkili biçimde karşı koymasını engellemiştir. Bu nedenle Hamideli'ni Karamanlılardan ancak 1437'de geri alabilmiştir.

Aynı yıl Macar Kralı Sigismund'un ölümünün ardından II. Murad, Sırbistan ile Eflak'ı yeniden sıkı biçimde denetimi altına almıştır. Ayrıca iki devleti de Osmanlı ordusuyla sefere katılmakla yükümlü kılmıştır. 1439'da kayınpederi Sırp despotu Đurađ Branković'in merkezi olan Semendire'yi fethetmiştir. Fakat Macarlara ait Belgrad'ı altı ay kuşatmasına rağmen alamamıştır. 1444'te Macaristan ile Segedin'de on yıl sürmesi kararlaştırılan bir barış yapılmıştır. Bunun üzerine II. Murad, ülkesini tehdit eden tehlikelerin ortadan kalktığını düşünerek hükümdarlık haklarından oğlu Mehmed lehine vazgeçmiştir.

Ateşkesin ihlal edilmesiyle başlayan 1444 seferinde Osmanlılar, 10 Kasım 1444'te Varna Savaşı'nı kazanmış ve Balkanlar'daki denetimlerini pekiştirip genişletmiştir.⁠^[13]

Battle of Varna.png : Kandi ( talk · contribs ) derivative work: Mdmdmd55 ( talk · contribs ), CC BY-SA 3.0

Dört yıl sonra, 1448'de İkinci Kosova Savaşı gerçekleşmiştir. Bu muharebe, 1389'daki Birinci Kosova Savaşı'ndan dikkatle ayrılmalıdır. II. Murad bu savaşta Macarlar ve János Hunyadi komutasındaki orduyla karşılaşmış ve savaşı kazanmıştır.⁠^[12] İki savaş arasında elli dokuz yıl bulunmaktadır. Birincisinde Osmanlıların karşısında Prens Lazar'ın ordusu ve Tvrtko'nun gönderdiği birlik bulunurken, ikincisinde II. Murad Macarlarla ve Hunyadi ile savaşmıştır.

Bu kronoloji yıllarla izlendiğinde toparlanmanın hızı daha iyi anlaşılmaktadır. Ankara yenilgisi ile 1413'teki birleşme arasında on bir yıl, 1413 ile Varna zaferi arasında otuz bir yıl, Varna ile İstanbul kuşatması arasında ise sadece dokuz yıl bulunmaktadır. Başka bir deyişle Timur karşısındaki bozgundan Konstantinopolis'in düşüşüne kadar yarım asrı biraz aşan bir süre geçmiştir.

Evrim Ağacı

Boğazkesen Hazırlıklarından İstanbul'un Fethine

II. Mehmed 1452 yılında Boğazkesen (Rumeli Hisarı) kalesini yaptırmıştır.⁠^[14] Boğaz'ın kontrolünü tamamlayan hükümdar, 1453 seferi için Anadolu, Trakya ve Balkanlar'daki hem Müslüman hem de Hristiyan vasallarını ordusuna katılmak üzere göreve çağırmıştır. Deniz cephesinde ise OpenStax'a göre Osmanlı kuvvetlerine 100'den fazla gemi dahil edilmiştir. II. Mehmed, erken dönem kuşatma toplarını dökmek üzere Avrupalı silah ustalarını toplamış ve bu ustaların en önemlisi Macar Urban olmuştur.

Bu hazırlıklar, daha önceki başarısız girişimlerle karşılaştırıldığında ayrı bir anlam kazanmaktadır. I. Bayezid'in ablukası surları aşacak bir araç bulunmadığı için sonuçsuz kalmış, 1422 kuşatmasının başarısızlığında OpenStax'a göre topçu eksikliği etkili olmuştur. 1453'te ise II. Mehmed kuşatma topları döktürmüş ve denizden yardım ulaşmasını önlemek için gemiler hazırlatmıştır.

Kara ve deniz hazırlıklarının tamamlanmasının ardından 1453 İstanbul kuşatması 6 Nisan ile 29 Mayıs tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir.⁠^[14] Rodos'taki Saint John Tarikatı manastırından gönderilen 30 Haziran 1453 tarihli birincil kaynak mektubu, Osmanlı hükümdarının 29 Mayıs günü şehri silah zoruyla ele geçirdiğini bildirmektedir. Son Bizans İmparatoru XI. Konstantinos (Constantine XI Palaeologus), şehrini savunurken çarpışmada hayatını kaybetmiştir. II. Mehmed, Konstantinopolis'i ele geçirdikten hemen sonra şehri Osmanlı İmparatorluğu'nun yeni başkenti ilan etmiş ve böylece İstanbul, Edirne'nin yerini almıştır. Böylece 1354'te Gelibolu'da başlayan süreç, 1453'te İstanbul'un alınmasıyla sonuçlanmış ve doksan dokuz yıl sürmüştür.

Erken Dönem Kaynaklarının Sınırları

1300 ile 1453 yılları arasındaki bu siyasi ve askeri mücadeleleri yorumlarken, bilginin dayandığı tarihsel kanıtların niteliğini de hesaba katmak gerekmektedir. Örneğin erken Osmanlı tarihini anlatan Ahmedi'nin eseri, olayların kesin tarihleri ve ayrıntıları açısından oldukça sınırlıdır.⁠^[16] Üstelik daha sonraki dönemde kaleme alınan Osmanlı hanedan kroniklerinin kaynakları arasında sözlü gelenekler ve kişisel hatıralar da bulunmaktadır.⁠^[16] Bu nedenle kroniklerde anlatılan bir olayın ne zaman ve nasıl yaşandığı, çoğu zaman başka kaynaklarla karşılaştırılarak sınanmak zorundadır.

Örneğin Çimpe Kalesi'nin ediniliş biçimi kaynaklarda kesin değildir ve kalenin Süleyman'a anlaşmayla mı verildiği yoksa vaat tutulmayınca zorla mı alındığı kesinleştirilememektedir.⁠^[4] Benzer şekilde 1389 Birinci Kosova Savaşı'nın taktik ayrıntılarını yeniden kurmak isteyen tarihçiler, görgü tanığı anlatılarının yokluğu ve çağdaş kaynakların azlığı nedeniyle ciddi sınırlılıklarla karşılaşmaktadır.⁠^[7] Erken dönemin pek çok ayrıntısı için başvurulan Gibbons'ın çalışması da aynı dikkatle okunmalıdır. 1916'da yayımlanan bu eser, Orhan'ın Karesi politikasından Germiyan çeyizine kadar birçok ayrıntıyı aktarmaktadır, ancak bu ayrıntılar yazarın kendi değerlendirmeleriyle iç içedir. Bu nedenle Gibbons'tan aktarılan bilgiler, kesinleşmiş olgular olarak değil, yazarın anlatısına dayanan aktarımlar olarak ele alınmalıdır.

Görgü tanıklarının mevcut olduğu durumlarda ise kişisel hafızanın ve abartılı tahminlerin eleştirel süzgeçten geçirilmesi gerekmektedir. Örneğin Ankara Savaşı'nda bizzat bulunan Schiltberger, Bayezid'in ön safa yerleştirdiği ve Timur'un tarafına geçen Ak Tatarların sayısını 30.000, Timur'un savaşta kullandığı eğitimli filleri ise 32 olarak vermektedir.⁠^[15] Ancak bu rakamlar bir esirin kişisel tanıklığındaki iddialardır ve bağımsız kaynaklarla doğrulanmış kesin sayımlar olarak kabul edilmemelidir. Schiltberger'in anlatısı, Niğbolu'da Osmanlılara, Ankara'da ise Timur'a esir düşen bir tanığın anlatısıdır.

Sonradan üretilmiş popüler efsaneler ile tarihsel olguları birbirinden ayırmak da aynı ölçüde önemlidir. I. Bayezid'in Ankara Savaşı'ndan sonra Timur tarafından demir bir kafese konulduğu yönünde bir hikaye anlatılmaktadır. Oysa Schiltberger'in 1879 baskısındaki editör notu, Bayezid'in Timur tarafından demir kafese kapatıldığı öyküsünde hiçbir gerçeklik payı bulunmadığını vurgulamaktadır.⁠^[15] Bu durum, hükümdarın esaret ve ölüm gerçeği ile sonradan kurgulanan aşağılanma anlatıları arasında dikkatli bir ayrım yapılması gerektiğini göstermektedir.

Son olarak, kurumsal ve ekonomik genellemelerin sınırlarını da gözetmek gerekmektedir. Erken dönemde Osmanlıların uyguladığı daha hafif vergi yükünün Balkan köylülerinin yeni yönetimi benimsemesini kolaylaştırdığı yönündeki tespit, belirli bölge ve dönemler için açıklayıcıdır. Fakat bu gözlem, imparatorluğun yayıldığı bütün coğrafyalara ve tüm tarihsel dönemlere mutlak bir kural gibi genellenmemelidir. Benzer bir dikkat, kesin ordu ve kayıp sayıları için de geçerlidir. Kosova'da iki tarafın da ağır kayıplar verdiği bilinmektedir. Ancak incelenen kaynaklarda bu kayıpların büyüklüğü sayıyla verilmemektedir.

Unknown (Facial Chronicle of Ivan IV), Kamu malı

Sonuç

Osmanlı Rumeli fetihleri, 1354'te Gelibolu'da kurulan bir üsten 1453'te İstanbul'un alınmasına uzanan bir süreç olmuştur. Bu süreçte Osmanlılar 1371'de Çirmen'de, 1389'da Birinci Kosova'da ve 1448'de İkinci Kosova'da galip gelmiştir. 1402'de Ankara'da ise Bayezid Timur karşısında yenilmiştir. Bu tarihsel tablo, erken Osmanlı büyümesinin sadece askeri fetihlerden oluşmadığını göstermektedir. Akıncılar, yerleşimciler, tımar ve vasallık, bu sürecin araçları arasında yer almıştır. Fetret Devri'nde ise Süleyman Avrupa'daki Osmanlı topraklarını elinde tutmuştur. Varna zaferi de 1444'te Osmanlıların Balkanlar'daki denetimini pekiştirip genişletmiştir.⁠^[13] Buna karşılık eldeki veriler, 14. yüzyıl savaşlarının tüm taktik ayrıntılarını kesin sayılarla yeniden kurmaya izin vermediği gibi, erken dönemdeki vergi kolaylıklarının her bölge ve yüzyıl için geçerli olduğunu da göstermemektedir.

Başkent Bursa'dan sonra Edirne, 1453'ten sonra ise İstanbul olmuştur. 1453 yılında İstanbul'un alınarak Edirne'nin yerine yeni başkent ilan edilmesi, bir uç beyliği olarak doğan devleti merkezi bir imparatorluğa taşımıştır. Bundan sonraki tarihsel soru, kuruluş döneminde esnek ittifaklara ve sınır gazilerine dayanan bu yönetim araçlarının, 1453 sonrasında İstanbul merkezli bir imparatorluk yönetimine nasıl dönüştürüldüğüdür.