Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) bünyesindeki Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (PISA 2025) sonuçlarının 8 Eylül'de yayımlanması; her zaman olduğu gibi yoğun bir değerlendirme, kıyaslama ve ülke sıralaması dalgasını tetikledi. Fransa'nın gerilediği, kimi ülkelerin performansını artırdığı, bazılarınınsa krizlere karşı daha dirençli kaldığı görülüyor. Her değerlendirme döneminde olduğu gibi kamuoyunun dikkati hızla ülkelerin lig tablosundaki yerine odaklanıyor.

Bu sıralamalar kuşkusuz belirli bir fikir veriyor; ancak çok daha temel bir sorunun üzerini örtme tehlikesi taşıyor: Okulda geçirdiğimiz yıllardan gerçekte ne elde ediyoruz? Yirminci yüzyılın önemli bir kısmında eğitimdeki ilerlemeyi ölçmek görece daha basitti. Öğrenci sayıları, okullaşma süresi ve kazanılan diplomalar sayılıyordu. Böyle bir yaklaşımın ardında son derece haklı gerekçeler vardı; zira eğitimin tabana yayılması ve kitleselleşmesi, geçtiğimiz yüzyılın en büyük toplumsal dönüşümlerinden birini temsil ediyordu.

Bir Homo sapiens bireyinin, düşmanının kafasına ahşap bir sopayla vurduğu ilk andan bu yana insanlık, hasımlarını alt etmenin yeni ve yaratıcı yollarını aramıştır. Günümüz muharebe sahalarında kullanılan sekiz rotorlu insansız hava araçlarını, yani oktokopterleri ele alabiliriz. İsimleri kulağa sevimli gelse de pratikte son derece ölümcül olabilen bu hava araçlarının silahlı versiyonları, Ukrayna merkezli Aerorozvidka gibi kuruluşlar tarafından hedeflerin üzerine patlayıcı taşımak ve bırakmak amacıyla geliştirilmiştir.

Bu durum modern savaşların geleceğine dair tuhaf bir bakış açısı sunsa da geçmiş de en az bugün kadar sıra dışı fikirlerle doludur. İnsanlık tarihi, dâhiyane olduğu kadar garip ve kimi zaman da tamamen akıl sınırlarını zorlayan silah tasarımlarıyla dolup taşmaktadır. İşte tarihin bugüne kadar kaydettiği en tuhaf dokuz askerî icat:

2026 yılının yaz aylarında dört araştırmacı, meslekleri birbirine hiç benzemeyen çok sayıda uzmanla üç gün boyunca bir araya geldi. Bu uzmanlar arasında bir kozmoloji uzmanı, acil durum yönetimi araştırmacısı, genetik danışman, hidroloji uzmanı, nöropsikolog, sağlık riski iletişimi uzmanı, bilişsel sinirbilimci, tiyatro yönetmeni, araştırmacı gazeteci ve meteoroloji uzmanı yer alıyordu. Bir araya gelen dört yazar ise sosyoloji, insan hakları, yerli topluluk sağlığı ve mikrobiyal genetik gibi birbirinden bütünüyle farklı alanlarda çalışmalar yürütüyor.

Araştırmacılar, karmaşık ve zor sorular üzerinde disiplinler arası çalışma gruplarını buluşturan bir araştırma kuruluşu olan CIFAR bünyesindeki bir çalıştayda bir araya geldi. Amaçları, hiçbir uzmanlık alanının tek başına çözemeyeceği temel bir meseleyi ele almaktı: Araştırmalardaki belirsizlikle nasıl başa çıkılacağı ve bu belirsizliğin kamuoyuna nasıl aktarılacağı.

Amazon yağmur ormanlarında meydana gelen yangınların yol açtığı ozon kirliliği, ormanın atmosferden karbondioksit soğurma kapasitesini ciddi biçimde zayıflatıyor. Yapılan yeni bir araştırma, orman yangınları gibi kaynaklardan salınan kirleticilerin güneş ışığı altında kimyasal tepkimeye girmesiyle oluşan yer seviyesi ozon kirliliğinin hem insan sağlığını tehdit ettiğini hem de bitkilerin atmosferdeki karbondioksiti soğurma yeteneğini baltaladığını gösteriyor.

Bu tablo, orman yangınlarının küresel iklim üzerinde çifte bir darbe vurduğunu gözler önüne seriyor: Yangınlar biyokütlenin yanması sonucu atmosfere doğrudan karbondioksit salmakla kalmıyor, alevlerden kurtulan ormanların karbon yakalama ve depolama kabiliyetini de zayıflatıyor. Exeter Üniversitesi, ETH Zürih ve James Cook Üniversitesinden araştırmacılar, bu yıl güçlenen El Niño evresinin 2024 yılında yaşanan rekor hasarın tekrarlanmasına yol açabileceği konusunda uyarıda bulunuyor.

İslam tarihinde ‘zındıklık’ kavramı, ilk bakışta dinî inanç alanındaki sapmaları ifade eden bir kategori gibi görünmektedir. Ancak kavramın farklı dönemlerdeki kullanımına bakıldığında, teolojik sapkınlık iddiasının çoğu zaman siyasal otorite, toplumsal düzen ve meşruiyet tartışmalarıyla iç içe geçtiği görülmektedir.

Tarihte devletler hangi düşüncenin kendilerince meşru bir zeminde, hangisinin ise oldukça tehlikeli bir yerde olduğuna karar vererek kendi siyasal düzenlerini korumaya çalışmışlardır. Bu süreçte dinî kavramlar çoğu zaman yalnızca inanç alanına dahil olmaktan çıkarak siyasal otoritenin kullandığı araçlardan biri hâline gelmiştir. İslamiyet tarihinde önemli bir yere sahip olan zındıklık kavramı da bunun dikkat çekici örneklerinden biridir. İlk bakışta dinî sapkınlığı ifade eden suçlayıcı bir ifade gibi görünse de, tarihî örnekler kavramın bazı dönemlerde devletin benimsediği dinî anlayışa, toplumsal düzene veya siyasal otoriteye meydan okuyan kişi ve hareketleri tanımlamak için de kullanıldığını göstermektedir. Bu çalışmada zındıklık kavramının tarihsel gelişimi ele alınacak; Hurûfîlik, Kalenderîlik ve Şeyh Bedreddin örnekleri üzerinden Osmanlı'da din, siyaset ve meşruiyet arasındaki ilişkinin nasıl şekillendiği incelenecektir.