Kırınım ve Girişim Nedir? Işık Dalgaları Neden Birbirini Güçlendirir veya Söndürür?
Gölgenin Tam Ortasında Parlak Bir Nokta Nasıl Oluşabilir?
/content/fa6df80e-9a0d-438d-89fa-0f09c0cbfdd1.jpeg)
Bu Makalede Neler Öğreneceksin?
Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.- Kırınım, dalgaların engellerin çevresinden bükülmesi veya dar yarıklardan yayılmasıdır; etkisi, dalga boyunun engel ya da yarık boyutuna oranı büyüdükçe artar.
- Girişim, dalgaların üst üste gelerek birbirini güçlendirmesi veya zayıflatmasıdır; eşevreli ışık kaynakları ekranda aydınlık ve karanlık saçaklar oluşturur.
- Çift yarık deneyi ve Poisson-Arago noktası, ışığın dalga davranışını gösterir; saçakların konumu dalga boyuna, yarık aralığına ve ekran uzaklığına bağlıdır.
Kırınım (İng: "diffraction") ve girişim (İng: "interference"), dalgaların engellerle karşılaştığında veya aynı bölgede üst üste bindiğinde sergilediği iki temel dalga davranışıdır. Kırınım olayında dalgalar küçük engellerin çevresinde bükülmektedir. Ayrıca bu dalgalar dar bir yarık (İng: "slit") içinden geçtikten sonra yanlara doğru yayılmaktadır.[1] Girişim ise iki veya daha fazla dalganın aynı noktada üst üste gelerek birbirini güçlendiren veya zayıflatan bileşke bir dalga oluşturmasıdır. Bu davranışlar su dalgalarında, seste ve görünür ışıkta gözlenmektedir.
Örneğin eşevreli ışıkla yapılan bir deneyde kapalı duran ikinci bir yarığı açmak, ekrandaki bazı aydınlık noktaları karartabilmektedir. Üstelik eşevreli ışıkla aydınlatılan çok düzgün ve yuvarlak bir cismin gölgesinin merkezinde parlak bir nokta oluşabilmektedir. Geometrik ışın çizimleriyle öngörülmeyen bu sonuçlar dalga modeliyle açıklanmaktadır.
Videonun Sayfası: Paralel Evren Yaratmak İçin Bu Videoya Tıklayın! | Çift Yarık Deneyi
Kırınım Nedir?
Bir dalganın doğrusal yayılma doğrultusundan saparak engellerin arkasına dönmesi veya dar geçitlerden çıktıktan sonra yelpaze gibi açılması kırınım olayı olarak tanımlanmaktadır. Bu olguyu incelemek için öncelikle aynı fazda titreşen noktaların oluşturduğu geometrik yüzeyi ele almak gerekmektedir. Bu yüzeye dalga cephesi (İng: "wavefront") denmektedir. Kaynaktan çıkan dalga cepheleri birbirine paralel düz çizgiler veya düzlemler halinde ilerlediğinde ise bu dalgalara doğrusal dalga (İng: "plane wave") adı verilmektedir. Örneğin laboratuvardaki bir dalga leğeninde 220 mm uzunluğundaki yatay bir çubuğu su yüzeyinde aşağı yukarı titreştirmek, birbirine paralel dalga cephelerinden oluşan doğrusal su dalgaları üretmektedir.
Paralel dalga cepheleri arasındaki uzaysal ölçeği belirleyen temel nicelik ise dalga boyu (İng: "wavelength") olarak adlandırılmaktadır ve harfiyle gösterilmektedir. Bu büyüklük, ardışık iki dalga cephesi arasındaki dik uzaklığı ifade etmektedir. Bir dalganın ortamdaki yayılma hızı , kaynağın birim zamandaki titreşim sayısı olan frekans ve dalga boyu arasındaki temel bağıntı şu şekildedir:[10]
Burada dalganın ortamdaki ilerleme hızını göstermektedir. Benzer biçimde kaynağın titreşim frekansını, ise dalga boyunu temsil etmektedir. Dalga hızının sabit kaldığı bir düzenekte kaynağın titreşim frekansı artırıldığında dalga boyu kısalmaktadır. Çubuk daha düşük frekansla titreştirildiğinde ardışık dalga cepheleri arasındaki mesafe açılmakta ve dalga boyu büyümektedir.
Dalga Leğeninde Doğrusal Su Dalgaları
Dalga leğeninde üretilen düz su dalgalarının engellerle etkileşimini incelerken önce görülen görüntünün nasıl oluştuğunu ayırt etmek gerekmektedir. Leğenin altındaki veya üstündeki ekrana düşen açık ve koyu şeritler, su dalgasının kendisi değildir. Bu açık ve koyu şeritler, aydınlatma ışığının hava-su yüzeyinde kırılmasıyla meydana gelmektedir. Bu nedenle ekrandaki optik görüntüleme mekanizması, su yüzeyinde ilerleyen mekanik dalganın kendisinden ayrı tutulmalıdır. Leğende 220 mm uzunluğundaki titreşen çubuğun önüne 50 mm uzunluğunda bir silgi yerleştirildiğinde, bu silgi gelen doğrusal su dalgalarını keserek kendi arkasında bir gölge bölgesi oluşturmaktadır.[2]
/content/76dd966c-a31a-4d43-875e-01f40cbf242f.jpeg)
Silginin arkasındaki gölgenin keskinliği dalga boyuna göre değişmektedir. Sözgelimi su dalgasının dalga boyu 50 mm'lik silgiden birkaç kat daha küçük seçildiğinde, engelin hemen arkasında oldukça belirgin ve net sınırları olan bir gölge görülmektedir. Ancak aynı 50 mm'lik silgi gösteriminde titreşim frekansı düşürülüp dalga boyu engel uzunluğunun yaklaşık yarısına çıkarıldığında, dalgalar silginin kenarlarından içeriye doğru bükülmektedir ve engelin arkasındaki gölge bölgesi belirginliğini yitirmektedir.
Öte yandan engel yerine ortasında belirli bir genişlik bulunan düz bir bariyer kullanıldığında da aynı ölçek ilişkisi karşımıza çıkmaktadır. Yarıktan geçen kısa dalga boylu düz su dalgaları, yarığın arkasında kenarları oldukça belirgin olan bir demet oluşturmaktadır. Bu dalga demeti düz ilerlemektedir. Oysa aynı yarık gösteriminde daha büyük dalga boylu su dalgaları kullanıldığında, demetin kenarlarında daha güçlü kırınım etkisi doğmaktadır. Sonuç olarak dalga boyu büyüdükçe doğrusal dalga cepheleri yarığın kenarlarından yanlara doğru bükülmekte ve geometrik gölge sınırlarının içine yayılmaktadır.
Yarık genişliği dalga boyuna göre küçük olduğunda ise yarıktan geçen su dalgasının cephesi doğrusal biçimini kaybederek dairesel bir dalga biçimine yaklaşmaktadır. Nitekim kırınımı karşılaştıran kontrollü bir dalga leğeni deneyinde yarık genişliği 1,5 cm değerinde sabit tutulmaktadır. Ardından dalga üreticisinin frekansı kademeli olarak artırılmaktadır.[10] Frekans artırıldığında bağıntısı uyarınca dalga boyu 1,5 cm'lik yarık genişliğine kıyasla küçülmekte, dairesel yayılma zayıflamakta ve dalgalar yeniden düz bir demet halinde ilerlemeye başlamaktadır. Kırınım miktarını tek başına engelin veya yarığın mutlak boyutu belirlememekte, dalga boyunun engel boyutuna veya yarık genişliğine oranı belirlemektedir.
Huygens İlkesine Göre Dalga Ölçekleri
Su dalgalarının dar bir yarıktan geçerken neden dairesel biçime yaklaştığını geometrik olarak açıklayan mekanizma, 17. yüzyılda Christiaan Huygens tarafından geliştirilmiştir. Huygens, Treatise on Light (Işık Üzerine İnceleme) adlı eserinin önsözünde bu çalışmasını 1678 yılında Fransa Kraliyet Bilimler Akademisi üyelerine sunduğunu belirtmektedir.[8] Eserin önsözü Lahey'de 8 Ocak 1690 tarihinde imzalanmıştır (bu özgün yayım tarihi, eserin 1912 tarihli İngilizce çevirisinin tarihinden ayrılmalıdır). Huygens'in kurduğu tarihsel dalga modelinde, dalganın yayıldığı ortamdaki her parçacığın çevresinde merkezi bizzat söz konusu parçacık olan küresel bir dalga doğmaktadır. İngilizce çevirinin sunuşunda da vurgulandığı üzere, ilerleyen ana dalga cephesi bu temel dalga cephelerinin kaynaşmasıyla oluşan teğet zarf olarak kurulmaktadır.[8]
Modern dalga fiziğinde Huygens ilkesi (İng: "Huygens's principle") olarak adlandırılan bu geometrik kurala göre, ilerleyen bir dalga cephesi üzerindeki engellenmemiş her nokta ikincil küresel dalgaların noktasal bir kaynağı gibi davranmaktadır. Yeni dalga cephesi ise yayılan bu küresel dalgaların tümüne teğet olan yüzeydir. Geniş bir dalga cephesi kendi dalga boyundan çok daha geniş bir yarıktan geçtiğinde, yan yana dizilmiş çok sayıdaki ikincil kaynağın ortak teğet yüzeyi ortada düz kalmaktadır. Bu yüzey sadece uçlarda hafifçe bükülmektedir. Buna karşılık yarık daraltıldığında geriye sadece birkaç noktasal ikincil kaynak kalmakta ve bunların teğet zarfı dairesel bir cephe oluşturmaktadır.
Kırınımın dalga boyu ile engel boyutu arasındaki orana bağlı olması, ses dalgaları ile görünür ışığın davranış farkını da açıklamaktadır. Örneğin ses dalgalarında düşük frekanslar (yani daha büyük dalga boyları), yüksek frekanslardan daha fazla kırınıma uğramaktadır. Oysa ışığın dalga doğası (İng: "wave nature of light") incelendiğinde, görünür ışığın dalga boyunun çok küçük olduğu görülmektedir. Bu nedenle görünür ışığın kırınımı, yarık veya engel boyutları ışığın dalga boyuyla karşılaştırılabilir mikron () ölçeklerine indiğinde daha kolay gözlenmektedir (bununla birlikte daha büyük nesnelerde de kırınım etkileri görülebilmektedir).
Üstelik kırınım olayı sadece su dalgalarına, sese veya görünür ışığa özgü bir davranış değildir. Görünür ışık gibi birer elektromanyetik dalga olan X ışınları da, birer madde dalgası olan elektronlar ve nötronlar da kırınıma uğramaktadır.[2]
/content/292a714d-1248-41e1-b10c-a8ec2cdc38df.jpeg)
Girişim Nedir?
Huygens ilkesinde bir dalga cephesinden yayılan ikincil ve küresel dalgaların birbirini nasıl güçlendirip yeni bir cephe kurduğunu anlamak için dalgaların üst üste binme yasasına bakılması gerekmektedir. Bu birleşme süreci süperpozisyon ilkesi (İng: "superposition principle") ile yönetilmektedir. Süperpozisyon ilkesine göre, aynı uzay bölgesinde ve aynı anda üst üste gelen dalgaların oluşturduğu net yer değiştirme, her bir dalganın tek başına oluşturacağı yer değiştirmelerin vektörel veya cebirsel toplamına eşittir. Ne var ki Georgi'nin 1993 tarihli The Physics of Waves eserinde vurguladığı üzere, doğadaki hiçbir fiziksel sistem tam ve sınırsız anlamıyla doğrusal değildir.[12] Bu nedenle doğrusallık (ve doğrudan doğruya bu özelliğe dayanan süperpozisyon ilkesi) mutlak bir gerçeklik olarak değil, belirli sınırlar içinde geçerli bir fiziksel yaklaşım olarak ele alınmalıdır. Nitekim birçok fiziksel sistemde denge konumu çevresindeki küçük yer değiştirmeler yaklaşık olarak doğrusal geri çağırıcı kuvvetler üretmektedir. Basit dalga modellerinin küçük salınımlara uygulanabilmesinin fiziksel temeli de budur.[12]
Doğrusal yaklaşımın geçerli olduğu bu küçük salınım rejiminde, iki veya daha fazla dalganın süperpozisyon ilkesine göre birleşerek bileşke bir dalga oluşturması olayına girişim denmektedir. Bir dalganın denge konumundan olan en büyük yer değiştirme miktarı veya alan büyüklüğü genlik (İng: "amplitude") olarak tanımlanmaktadır. Bu açıdan karşılaşan dalgaların birbirini nasıl etkileyeceği, üst üste bindikleri noktada genliklerinin nasıl toplandığına bağlıdır.
İki dalga bir noktada birleştiğinde oluşan bileşke dalganın genliği, bileşen dalgaların tek tek genliklerinden daha büyük oluyorsa bu olaya yapıcı girişim (İng: "constructive interference") adı verilmektedir. Tersine, üst üste binen dalgaların bileşke genliği bireysel dalgaların genliklerinden daha küçük kalıyorsa yıkıcı girişim (İng: "destructive interference") gerçekleşmektedir. Burada önemli bir ayrım vardır. Yıkıcı girişimin tanımı sadece bileşke genliğin tam sıfır olduğu mutlak sönümleme durumuyla sınırlı kalmayarak, bileşke genliğin bileşenlere göre azaldığı her kısmi zayıflama durumunu da kapsamaktadır.
İki Kaynaklı Su Dalgası Girişimi
Yapıcı ve yıkıcı girişimin uzayda nasıl yan yana dizildiğini doğrudan görmek için su dalgalarıyla yapılan iki kaynaklı deney düzeneğine bakılabilmektedir. Bu gösterimde aynı mekanik çerçeveye bağlı iki kalem kullanılmaktadır. Kalemler su yüzeyine değecek biçimde dikey doğrultuda sinüzoidal olarak titreştirilmektedir. İki kalem aynı çerçeveye sabitlendiği için suya aynı anda batıp çıkmakta ve her biri aynı fazda çalışan kaynak (İng: "in-phase sources") olarak davranmaktadır. Böylece kalemlerin uçları su yüzeyine her dokunduğunda, dokunma noktalarından dışarıya doğru dairesel olarak yayılan su dalgaları üretilmektedir.
Yayılan bu dairesel dalgaların su yüzeyinin denge seviyesinden yukarıya doğru kalktığı en üst noktalar dalga tepesi (İng: "crest"), denge seviyesinin altına indiği en alt noktalar ise dalga çukuru (İng: "trough") olarak adlandırılmaktadır. İki su dalgası kaynağının tam ortasından geçen dikey simetri ekseni üzerindeki her nokta, her iki kalem ucuna da eşit uzaklıktadır. Dolayısıyla bir kalemden çıkan dalga tepesi simetri eksenine ulaştığı anda diğer kalemden çıkan dalga tepesi de aynı noktaya ulaşmaktadır. Yarım periyot sonra ise iki dalga çukuru aynı yerde buluşmaktadır. Bu nedenle simetri ekseni boyunca bileşke genlik en büyük değerine ulaşmaktadır ve yapıcı girişimin süreklilik gösterdiği bu doğruya karın çizgisi (İng: "antinode line") adı verilmektedir.
Simetri ekseninin iki yanında ise bir kalemden gelen dalga tepesinin diğer kalemden gelen dalga çukuruyla üst üste düştüğü eğrisel hatlar yer almaktadır. Bu hatlar üzerinde iki dalganın bileşkesi suyu hemen hemen hiç hareket ettirmemektedir. Dalgalardan biri suyu yukarı kaldırırken diğeri eşit miktarda aşağı çekmektedir ve yıkıcı girişimin gerçekleştiği bu hareketsiz hatlara düğüm çizgisi (İng: "node line") denmektedir. Bununla birlikte su dalgalarını ışığa benzetirken önemli bir fiziksel sınırı akılda tutmak gerekmektedir. Bu küçük su dalgalarında suyu denge konumuna geri çağıran kuvvete hem yer çekimi hem de suyun yüzey gerilimi katkıda bulunmaktadır.[4] Dolayısıyla su dalgalarının yayılma hızı sabit değildir ve dalga boyunun karmaşık bir fonksiyonu olarak değişmektedir. Yani bütün su dalgaları için tek bir sabit hız varsaymak mümkün değildir.
İnce Filmlerde Eşevrelilik Uzunluğu
Su yüzeyinde aynı çerçeveye bağlı iki kalemle kolayca görülen sabit düğüm ve karın çizgilerini, sıradan iki ışık kaynağıyla görmek çok daha güçtür. Kalıcı bir girişim gözleyebilmek için kaynaklardan yayılan dalgaların aralarındaki faz ilişkisini zaman içinde sabit tutması gerekmektedir. Bu koşulu sağlayan kaynaklara eşevreli kaynaklar (İng: "coherent sources") denmektedir. Aralarında belirli ve sabit bir faz ilişkisi bulunmayan sıradan lambalar ise eşevresiz kaynaklardır (İng: "incoherent sources"). Ayrıca girişim hesaplarında sıklıkla kullanılan tek renkli (İng: "monochromatic") ışık, içinde sadece tek bir dalga boyu barındıran ışıktır.
Öte yandan aynı kaynaktan çıkıp iki farklı yola ayrılan ve daha sonra yeniden birleşen iki ışının girişim yapabilmesi için aşmaması gereken bir mesafe sınırı vardır. Bu sınır eşevrelilik uzunluğu (İng: "coherence length") olarak tanımlanmaktadır. Eğer iki ışının katettiği optik yol farkı kaynak ışığın eşevrelilik uzunluğunu aşarsa, yeniden birleşen ışınlar arasındaki faz ilişkisi tamamen rastgele hale gelmektedir.[6] Kalınlığı ve ortamının kırıcılık indisi (İng: "refractive index") olan ince bir saydam katmanda, filmin alt yüzeyinden yansıyan ışının üst yüzeyden yansıyan ışına göre fazladan aldığı optik yolun farkı kadardır.
Bu bağlamda eşevrelilik uzunluğunun basitleştirilmiş bir çizimde kadar olduğu bir ışık kaynağı ele alınabilmektedir. İnce filmin kalınlığı optik yol farkını yapacak değerdeyse, bu fark olan eşevrelilik uzunluğundan oldukça küçüktür. Dolayısıyla üst ve alt yüzeyden yansıyan dalga parçaları büyük ölçüde örtüşmekte ve aralarındaki yarım dalga boyu kadarlık fark nedeniyle yıkıcı girişim göstermektedir. Oysa aynı basitleştirilmiş çizimde eşevrelilik uzunluğu değerinde kalırken film kalınlaştırılarak bu optik fark değerine çıkarılırsa durum değişmektedir.[6] Her ne kadar değeri yarım dalga boyunun tek katı olsa da, söz konusu optik fark 'lık eşevrelilik uzunluğunu aştığı için tek başına yıkıcı girişim oluşturmaya yetmemektedir. Film içinde daha uzun yolu izleyen ışık, kaynağın daha önceki farklı bir yayım olayından gelmiştir. Kısa yolu izleyen ışıkla faz ilişkisi kalmamıştır.
/content/d48f6061-4625-4019-a263-4c962956ba1c.jpeg)
Buna karşılık film yeterince ince olduğunda (yani oluşan optik fark eşevrelilik uzunluğunun altında kaldığında), girişim gözlemek için bütün ışığın tek dalga boylu olması mutlak bir zorunluluk değildir. Nitekim tel bir çerçeve üzerinde oluşturulan sabun filminin renkleri, doğrudan beyaz ışığın ince filmden yansımasıyla ortaya çıkmaktadır. Sabun filmindeki sıvı yer çekimi etkisi altında aşağıya doğru süzülmektedir. Bu nedenle film üst kısımda daha ince, alt kısımda ise daha kalın hale gelmektedir. Böylece farklı kalınlıklarda beyaz ışığın içindeki farklı dalga boyları için yapıcı ve yıkıcı girişim bölgeleri doğmakta ve kalınlık boyunca değişen renk şeritleri oluşmaktadır.
İnce film girişiminde geometrik yol farkının yanında yansıma sırasındaki faz değişimleri de hesaba katılmaktadır. Örneğin incelenen sabun filmi örneğinde ışığın hava-su sınır yüzeyindeki ilk yansımasında radyanlık () bir faz değişimi gerçekleşirken, filmin arka yüzündeki su-hava sınırından gerçekleşen ikinci yansımada faz değişimi sıfırdır.[7] Sabun filminin en üst kısmında katman kalınlığı görünür ışığın bir dalga boyundan çok daha küçük değerlere indiğinde, iki yüzeyden yansıyan ışınlar arasındaki yol farkı neredeyse sıfırlanmaktadır. Ancak ilk yüzeydeki faz kayması yüzünden iki yansıyan dalga tam zıt fazda buluşmaktadır ve yıkıcı girişim nedeniyle filmin bu en üst bölgesi siyah görünmektedir.[7] İnce filmlerde bu şekilde girişim yoluyla renklerin oluşumu yanardönerlik (İng: "iridescence") olarak adlandırılmaktadır.
Işığın Girişimi Üzerine Tarihsel Kanıtlar
Girişimi eşevreli iki kaynakla gösteren düzenek çift yarıkta girişim deneyi (İng: "double-slit experiment") olarak bilinmektedir. Modern ders anlatımlarında kullanılan temel şemada, tek renkli bir ışık kaynağından çıkan ışık önce üzerinde tek bir yarığı bulunan birinci perdeye düşürülmektedir. Birinci yarıktan kırınımla yayılan ışık, hemen arkadaki ikinci perdede açılmış birbirine paralel ve yarıklarını aydınlatmaktadır. Dolayısıyla her iki yarık da 'dan gelen aynı dalga cephesiyle uyarıldığı için, ve yarıkları eşevreli iki ışık kaynağı gibi davranmaktadır.
Bu iki yarıktan çıkan ışık dalgaları karşıdaki gözlem ekranına ulaştığında üst üste binmekte ve ekranda girişim deseni (İng: "interference pattern") adı verilen ardışık şeritler oluşturmaktadır. Desendeki her bir aydınlık saçak (İng: "bright fringe") yapıcı girişimin gerçekleştiği girişim maksimumlarına karşılık gelirken, her bir karanlık saçak (İng: "dark fringe") yıkıcı girişimin gerçekleştiği girişim minimumlarına karşılık gelmektedir. İki yarığın tam simetri ekseni üzerinde, yani her iki yarığa da eşit uzaklıkta bulunan yönündeki sıfırıncı mertebe maksimumu ise merkezi aydınlık saçak (İng: "central maximum") olarak adlandırılmaktadır.
Thomas Young Deneylerinden Arago Noktasına
Ne var ki modern şemalarda iki yarıkla gösterilen bu düzeneğin tarihsel aslı oldukça farklıdır ve Thomas Young'ın kendi anlatımıyla karıştırılmamalıdır. Young, fiziksel optiğe ilişkin Bakerian Konferansı çalışmasını 24 Kasım 1803 tarihinde Royal Society'de okumuş ve bu çalışma 1804 tarihli Philosophical Transactions of the Royal Society of London cildinde yayımlanmıştır.[9] Young bu tarihsel deneyinde bir perdeye iki yarık açmamıştır. Bunun yerine karanlık odaya giren ince bir güneş ışığı demetinin içine yaklaşık bir inçin otuzda biri (yaklaşık 0,85 mm) genişliğinde dar bir kart şeridi yerleştirmiştir.
Young kart şeridinin karşı duvara düşen gölgesini incelediğinde, gölgenin kendi içinin birbirine paralel renkli saçaklara bölündüğünü ve gölgenin tam ortasının her zaman beyaz kaldığını gözlemlemiştir. İki kenardan gelen ışık yolları gölgenin tam merkezinde birbirine eşit olduğu için, güneş ışığındaki tüm dalga boyları merkezde aynı fazda buluşarak beyaz ışığı korumaktadır. Ardından Young, kart şeridinin sadece bir yanından geçen ışığı küçük bir perdeyle kesmiştir. Bu anda duvardaki gölgenin içinde daha önce görülen bütün saçaklar derhal kaybolmuştur.[9] Böylece gölgedeki saçakların, kartın her iki kenarından gelen ışığın birlikte ekrana ulaşmasıyla oluştuğu görülmüştür.
Yine de Young'ın deneylerine rağmen dalga görüşüne karşı çıkanlar olmuştur. Örneğin Poisson, dalga kuramının matematiksel bir sonucunu kuramı çürütmek amacıyla bir itiraz olarak ileri sürmüştür. Dalga modeline göre eşevreli ışıkla aydınlatılan çok düzgün yuvarlak bir cismin çevresindeki her noktadan kırınıma uğrayan dalgalar, dairesel simetri nedeniyle gölgenin tam merkezine eşit yollar katederek ulaşmaktadır. Dolayısıyla bu dalgaların tümü gölgenin merkezinde aynı fazda buluşmalı ve orada yapıcı girişim oluşturmalıdır. Ancak Poisson, gölgenin en karanlık olması beklenen tam merkezinde parlak bir nokta bulunması öngörüsünün saçma olduğunu savunmuş ve bu nedenle dalga hipotezinin yanlış olması gerektiğini iddia etmiştir.[11]
Buna karşılık Arago, böyle bir soruyu yanıtlamanın tek yolunun deneyi yapmak olduğunu bilerek bu öngörüyü sınamıştır. Tarihe Poisson-Arago noktası olarak geçen bu olgu, New South Wales Üniversitesi (UNSW) araştırmacılarının Arago deneyini yeniden kurduğu modern gösterimde de açıkça görülmektedir. Bu düzenekte çok düzgün ve yuvarlak cisim olarak çelik bir bilye, eşevreli ışık kaynağı olarak ise mercekle genişletilmiş bir lazer demeti kullanılmaktadır. Çelik bilyenin dairesel gölgesinin tam merkezindeki parlak nokta kolayca seçilmektedir.[11]
/content/db48c3ed-076e-41ec-9b21-bc2a0be4010c.jpeg)
Çift Yarıkta Yol Farkı Bağıntıları
Ekrandaki aydınlık ve karanlık saçakların hangi açılarda ve hangi konumlarda oluşacağını bulmak için çift yarık geometrisi matematiksel olarak yazılabilmektedir. Yarıklar arası uzaklık (İng: "slit separation") , yarıklar düzlemi ile gözlem ekranı arasındaki dik mesafe ise olarak alınmaktadır. Birinci yarıktan () ekrandaki bir gözlem noktasına giden ışığın aldığı yol , ikinci yarıktan () aynı noktasına giden ışığın aldığı yol ise olduğunda, iki ışının katettiği yolların farkına yol farkı (İng: "path difference") adı verilmektedir. Bu büyüklük ile gösterilmektedir. Optik deneylerde ekran uzaklığı , yarıklar arasındaki uzaklık 'den çok büyük () seçildiğinde, iki yarıktan noktasına giden ışınlar birbirine yaklaşık olarak paralel kabul edilmektedir. Böylece bu uzak ekran yaklaşımında yol farkı, merkez ekseniyle yapılan açısına bağlı olarak şu bağıntıyla ifade edilmektedir:
Burada yarıklar arasındaki uzaklığı, ise yarıklardan ekrandaki noktasına uzanan doğrultunun merkez ekseniyle yaptığı açıyı göstermektedir.
Başlangıçta aynı fazda çalışan iki yarık için, ekrandaki bir noktada yol farkı sıfır olduğunda veya dalga boyunun () tam sayı katına eşit olduğunda iki dalga tepe tepeye buluşmakta ve yapıcı girişim oluşmaktadır:
Bu ifadede tam sayıları saçakların mertebesini (sırasını) göstermektedir. Özellikle değeri yönündeki sıfırıncı mertebe maksimumunu, yani merkezi aydınlık saçağı verirken, merkezi aydınlık saçağın iki yanında için birinci mertebe, için ikinci mertebe aydınlık saçaklar sıralanmaktadır.
Aynı fazda başlayan iki yarık için yol farkı yarım dalga boyunun () tek sayı katına eşit olduğunda iki dalga noktasına faz farkıyla (biri tepe, diğeri çukur olarak) ulaşmaktadır. Bu durumda yıkıcı girişim gerçekleşmekte ve ekranda şu koşulu sağlayan açılarda karanlık saçak oluşmaktadır:
Burada yine tam sayıları karanlık saçakların mertebelerini belirlemektedir. Örneğin ve değerleri (), merkezi aydınlık saçağı iki yandan sınırlayan ilk karanlık saçaklara karşılık gelmektedir.
Son olarak ekrandaki saçakların açısal yönleri yerine merkezden olan dikey uzaklıklarını () ölçmek istendiğinde küçük açı yaklaşımından yararlanılmaktadır. Açı küçükken geometrik olarak yaklaşımı geçerlidir. Dolayısıyla bu ifade yapıcı girişim koşulunda yerine konulduğunda, ekrandaki aydınlık saçakların merkezden olan konumları () şu denklemle bulunmaktadır:[3]
Aynı küçük açı yaklaşımı yıkıcı girişim koşuluna uygulandığında ise ekrandaki karanlık saçakların merkezden olan konumları () şu bağıntıyla elde edilmektedir:
Bu iki denklemde ve saçakların ekran merkezinden uzaklığını, ışığın dalga boyunu, ekran uzaklığını ve yarıklar arasındaki mesafeyi göstermektedir. Görüldüğü üzere dalga boyu veya ekran uzaklığı artırıldığında saçaklar birbirinden uzaklaşmaktadır. Yarıklar arasındaki uzaklık büyütüldüğünde ise saçaklar birbirine yaklaşmaktadır.
/content/0f7e4480-bcb2-462e-97ea-0e212648e915.jpeg)
Işık Şiddeti Dağılımının Fazör Analizi
Saçakların ekrandaki konumlarını belirledikten sonra, bir aydınlık saçaktan karanlık saçağa geçerken parlaklığın nasıl değiştiğini anlamak için ışığın elektromanyetik yapısına inilmesi gerekmektedir. Işık dalgalarında süperpozisyon ilkesine göre üst üste toplanan fiziksel nicelik elektrik alanıdır. Dolayısıyla yarıklardan yayılan dalgaların ekrandaki bir noktasında oluşturduğu toplam anlık elektrik alanı, iki kaynağın elektrik alan vektörlerinin toplamına eşittir:
Burada ve , birinci ve ikinci yarıktan noktasına ulaşan anlık elektrik alan vektörleridir.
Ancak insan gözü veya bir fotoalgılayıcı, çok hızlı salınan anlık alanı doğrudan ölçememektedir. Bunun yerine algılayıcılar ışık şiddeti (İng: "intensity") adı verilen ve toplam elektrik alanın karesinin zaman ortalamasıyla orantılı olan büyüklüğü ölçmektedir. Toplam elektrik alanın karesi alındığında şu cebirsel açılım ortaya çıkmaktadır:
Bu açılımda ve terimleri her bir yarığın tek başına oluşturacağı şiddetlerle orantılıyken, ifadesi iki dalganın etkileşimini taşıyan çapraz terimdir. Eşevresiz ışık kaynaklarında ile arasında zaman içinde sabit bir faz ilişkisi bulunmamaktadır. Bu nedenle çapraz terimin zaman ortalaması sıfırlanmaktadır. Sonuç olarak eşevresiz iki kaynağın toplam ışık şiddeti sadece bireysel şiddetlerin toplamı () olmaktadır.
Eşevreli iki kaynakta ise çapraz terim sıfırlanmamakta ve ekrandaki şiddet dağılımını doğrudan belirlemektedir. Eşit elektrik alan genliğine sahip () iki bileşen bir noktada aynı fazda () birleşirse, çapraz terim katkı yapmakta ve oluşan toplam ışık şiddeti tek bir bileşenin şiddetinin dört katına çıkmaktadır:
Tersine, eşit büyüklükte ve zıt yönlü anlık elektrik alanlar () üst üste geldiğinde çapraz terim olmakta ve tam yıkıcı girişimle elde edilmektedir.
Elektrik Alan Toplamından Fazör Hesabına
Tam yapıcı girişim () ile tam yıkıcı girişim () arasındaki ara noktalarda ışık şiddetinin nasıl değiştiğini bulmak için önce yol farkının faz farkına çevrilmesi gerekmektedir. Bir tam dalga boyu () yol farkı, dalga salınımında radyanlık bir faz kaymasına karşılık gelmektedir. Dolayısıyla herhangi bir yol farkı, dalgalar arasındaki faz farkına şu bağıntıyla dönüştürülmektedir:
Burada radyan cinsinden faz farkını, ise iki ışın arasındaki yol farkını göstermektedir.
/content/1af44b30-66c3-4163-8daa-c73a98b4fb58.jpeg)
Aralarında kadar faz farkı bulunan aynı frekanslı iki sinüzoidal dalgayı toplamanın en pratik yolu fazör (İng: "phasor") gösterimini kullanmaktır. Bu yöntem, salınan bir fiziksel niceliği bir vektörle göstermektedir. Vektörün büyüklüğü dalganın genliğini, açısı ise dalganın fazını temsil etmektedir. Aynı frekanslı ve eşit genlikli iki bileşen dalganın fazörleri uç uca eklendiğinde, aralarındaki açı olduğundan bileşke fazör toplamının büyüklüğü geometrik olarak değerine eşit olmaktadır.[4]
Her iki yarıktan ulaşan elektrik alan vektörlerinin aynı doğrultuda salındığı varsayıldığında, ışık şiddeti bileşke genliğin karesiyle orantılı olduğundan çift yarık şiddet dağılımı şu bağıntıyla elde edilmektedir:
Burada ekrandaki maksimum ışık şiddetidir. Değişken ise faz farkını göstermektedir. Bu grafiği ile gerçek bir çift yarıkta girişim deneyinde çekilen saçak fotoğrafı yan yana konulduğunda görsel bir fark göze çarpmaktadır. Fotoğraftaki aydınlık saçakların görünür parlaklık profili, insan gözünün ışık şiddetine verdiği yanıt doğrusal olmadığı için pürüzsüz eğrisiyle birebir aynı biçimde görünmemektedir.
Çift Yarıkta Sayısal Saçak Hesaplamaları
Çift yarıkta yol farkı, saçak mertebesi ve faz farkı bağıntılarının somut ölçümlerde nasıl kullanıldığını görmek için adım adım iki sayısal örnek incelenmektedir. İlk örnekte ekran üzerindeki belirli bir noktada yol farkının nasıl bulunduğu ve bu noktada hangi girişim türünün oluştuğu hesaplanmaktadır.
Çözümlü örnek 1: Çift yarık düzeninde ekrandaki bir noktanın yol farkı ve girişim türü nedir?
Verilenler: Yarıkların birbirine uzaklığının , ekran mesafesinin ve kullanılan monokromatik (tek renkli) ışığın dalga boyunun olduğu bir çift yarık düzeninde ekran merkezinden uzaklıktaki bir gözlem noktası.[3]
İstenen: Ekrandaki bu gözlem noktasında oluşan yol farkı () değeri ve bu noktada gerçekleşen girişimin fiziksel türü.
1. adım: Hesaplamada tüm uzunlukların aynı birimde olması gerektiği için verilen milimetre, santimetre ve nanometre değerleri standart metre birimine çevrilmektedir:
2. adım: Ekran uzaklığı ve gözlem noktasının konumu da santimetreden metreye dönüştürülmektedir:
3. adım: Işığın dalga boyu da nanometreden metreye çevrilmektedir:
4. adım: Ekran uzaklığı değeri değerinden çok büyük olduğu için küçük açı yaklaşımı kullanılarak yol farkı bağıntısıyla hesaplanmaktadır:
5. adım: Son olarak gözlem noktasındaki girişimin türünü belirlemek için bulunan yol farkı ışığın dalga boyuna bölünerek oranı bulunmaktadır:
Evrim Ağacı ürünlerinden haberdar mısınız?
Sonuç: Gözlem noktasındaki yol farkı değerindedir ve bu değer dalga boyunun tam üç katına () eşit olduğundan noktasında yapıcı girişim gerçekleşmektedir. Böylece üçüncü mertebeden bir aydınlık saçak (şiddet maksimumu) oluşmaktadır.
Yol farkının dalga boyunun tam katı olmadığı açılarda ve ekran konumlarında şiddeti bulmak için doğrudan radyan cinsinden faz farkı hesaplanmaktadır. İkinci örnekte hem bilinen bir açısı hem de bilinen bir ekran konumu için faz farkı bulunmaktadır.
Çözümlü örnek 2: Çift yarıkta verilen açı ve ekran konumu için faz farkı kaç radyandır?
Verilenler: Yarıklar arasındaki mesafenin , ekran uzaklığının ve gelen tek renkli ışığın dalga boyunun olduğu bir çift yarık düzeneği ile (a) açı değeri ve (b) ekran konumu.
İstenen: (a) doğrultusunda ve (b) ekran merkezinden uzaklıktaki noktada oluşan dalgalar arasındaki faz farkları.
1. adım: İlk olarak soruda verilen yarıklar arası uzaklık, gelen ışığın dalga boyu ve ekran konumu değerleri metre birimine çevrilmektedir:
2. adım: Ardından (a) seçeneğindeki kırınım açısı için faz farkı doğrudan bağıntısıyla hesaplanmaktadır:
3. adım: (b) seçeneğindeki konumu için küçük açı yaklaşımı kullanılarak faz farkı bağıntısıyla bulunmaktadır:
Sonuç: Birleşen dalgaların arasındaki faz farkı açısında , ekran merkezinden uzaklıktaki noktada ise değerindedir.
Tek Yarıkta Kırınım Deseni Geometrisi
Çift yarık hesaplarında her bir yarık, genişliği ihmal edilebilecek kadar dar birer çizgi kaynak gibi ele alınmaktadır. Oysa gerçekteki her yarık sonlu bir genişliğine sahiptir. Hatta tek başına bir yarık bile ekranda aydınlık ve karanlık saçaklardan oluşan bir kırınım deseni (İng: "diffraction pattern") üretmektedir. Tek yarığın basit iki boyutlu modelinde, yarığın genişliğinin sabit olduğu ve yüksekliğinin bu genişliğe göre çok büyük olduğu varsayılmaktadır. Gözlem ekranı yarıktan yeterince uzaktaysa Fraunhofer kırınımı geçerlidir. Bu yaklaşımda yarığın farklı noktalarından çıkıp ekrandaki belirli bir gözlem noktasına giden tüm ışık ışınları birbirine yaklaşık olarak paralel kabul edilmektedir.
Işık bu tek yarığa dik olarak geldiğinde, ekranda oluşan kırınım deseni yarığın merkez eksenine göre tamamen simetriktir.[5] Simetri ekseni üzerindeki yönünde yer alan gözlem noktasına yarığın bütün noktalarından çıkan ikincil dalgalar eşit uzaklık kat ederek ulaşmaktadır. Böylece tüm bu ikincil dalgalar eksen üzerinde aynı fazda birleştiği için desenin tam ortasında güçlü bir merkezi aydınlık saçak oluşmaktadır.
Burada sezgisel olarak en çok merak edilen soru, ortada ikinci bir yarık yokken tek bir yarığın nasıl olup da karanlık saçaklar (yıkıcı girişim minimumları) üretebildiğidir. Tek yarık minimumu, aynı yarığın içindeki farklı bölgelerden kaynaklanan ikincil dalgaların kendi aralarında girişim yapmasıyla oluşmaktadır. Bu durumu görmek için genişliğindeki tek bir yarık, üst yarı () ve alt yarı () olarak iki eşit parçaya bölünmektedir. İlk minimumun oluştuğu açısında, yarığın en üst kenarından çıkan ışın ile tam ortasından ( kadar aşağıdan) çıkan ışın arasındaki yol farkı olmaktadır. Dolayısıyla yarığın üst yarısından gelen her bir ışın, alt yarıdaki kendi karşılığıyla tam yol farkıyla, yani faz farkıyla birleşerek birbirini söndürmektedir.
Üst ve alt yarıların birbirini tamamen sıfırladığı bu koşulu sadeleştirildiğinde, merkezdeki aydınlık saçağın iki yanındaki ilk minimumların yerleri ve olarak bulunmaktadır. Yarığı iki yerine dört, altı veya eşit bölgeye ayırarak aynı eşleştirme sürdürüldüğünde, sonlu genişlikli tek yarığın Fraunhofer kırınım minimumları için şu genel bağıntı elde edilmektedir:
Bu denklemde yarık genişliğini, kırınım açısını, dalga boyunu ve tam sayıları karanlık saçakların mertebesini göstermektedir. Çift yarık formülünden farklı olarak, tek yarıkta yönü bir minimum değil, en parlak maksimum olduğundan bu minimum formülüne asla konulmamalıdır.
/content/fa5bb438-7a45-4096-a398-f73a4888037f.jpeg)
Tek Yarıkta Şiddet Dağılımı Hesabı
Ekranda oluşan tek yarık deseni incelendiğinde, ortada geniş ve çok parlak bir merkezi aydınlık saçak ile bunun iki yanında eşit aralıklarla dizilmiş fakat merkezden uzaklaştıkça hızla zayıflayan yan maksimumlar görülmektedir. Yarığın içindeki tüm ikincil kaynakların fazör toplamı alındığında, tek yarıkta açıya bağlı ışık şiddeti dağılımı şu denklemle verilmektedir:
Burada ekranın tam merkezindeki () maksimum ışık şiddetini göstermektedir. yardımcı faz değişkeni ise yarık genişliği ve dalga boyu cinsinden şu şekilde tanımlanmaktadır:
Bu bağıntıda olduğunda olmakta ve şiddet sıfıra düşerek karanlık saçaklarını vermektedir.
Merkezi aydınlık saçağı sınırlayan iki yandaki ilk minimumların koşuluna bağlı olması, yarık genişliği ile ekrandaki desenin genişliği arasında ters bir orantı kurmaktadır. Yarık daraltıldığında ( küçüldüğünde) oranı büyümekte ve ekrandaki kırınım deseni yanlara doğru genişlemektedir. Tersine yarık genişletildiğinde desen sıkışmaktadır. Bu geometrik bağıntı kullanılarak tek yarıkta ekran mesafesinin ve merkezi saçak genişliğinin nasıl hesaplandığı üçüncü sayısal örnekte incelenmektedir.
Çözümlü örnek 3: Tek yarıkta ekran uzaklığı ve merkezi aydınlık saçağın genişliği nedir?
Verilenler: Dalga boyu olan tek renkli ışığın genişliğindeki tek bir yarıktan geçtiği ve oluşan kırınım desenindeki ilk minimumun ekran merkezinden uzaklıkta gözlendiği bir kırınım düzeneği.
İstenen: (a) Yarık düzlemi ile ekran arasındaki uzaklığı ve (b) ekrandaki merkezi aydınlık saçağın doğrusal genişliği.
1. adım: Hesaplamaya başlarken verilen yarık genişliği , ilk minimum konumu ve dalga boyu değerleri standart metre birimine dönüştürülmektedir:
2. adım: İlk minimum için alınarak ve küçük açılarda yaklaşımı bağıntısında yerine konularak ekran uzaklığı formülüyle hesaplanmaktadır:
3. adım: Ortadaki parlak bölge simetri ekseninin iki yanındaki ilk minimumlar ( ve ) arasında uzandığı için, merkezi saçağın toplam genişliği bağıntısıyla bulunmaktadır:
Sonuç: Yarıktan ekrana olan uzaklık , ekrandaki merkezi aydınlık saçağın doğrusal genişliği değerindedir.
Sonlu Yarık Genişliği ve Kırınım Ağı
Gerçek bir çift yarıkta girişim deneyinde kullanılan yarıkların her biri sonlu bir genişliğine sahip olduğundan, ekranda görülen desen hem çift yarık girişimini hem de tek yarık kırınımını aynı anda barındırmaktadır. Örneğin laboratuvarda, metal bir folyoda açılmış, yarıklar arası uzaklığı ve her birinin genişliği olan iki paralel yarık helyum-neon lazeriyle aydınlatılabilmektedir. Bu durumda geniş kırınım maksimumu bir dış zarf gibi davranmakta ve daha sık aralıklı girişim saçaklarının şiddetini sınırlandırmaktadır.
Sonlu yarık genişliğinin en çarpıcı sonucu, beklenen bazı girişim saçaklarının ekranda tamamen ortadan kaybolmasıdır. Eğer yarıkların arasındaki uzaklık , yarık genişliği 'nın tam sayı katıysa (), çift yarıkta 'inci mertebe aydınlık saçağın oluşması gereken açıda () tek yarık kırınımının ilk minimumu () bulunmaktadır. Dolayısıyla bu özel açıda 'inci girişim saçağı ekranda eksiktir.[5] Bu açıda iki yarıktan hiçbiri ekrana ışık göndermediği için orada bir girişim maksimumu da oluşamamaktadır.
Yarık sayısı ikiden çok daha büyük değerlere çıkarıldığında ise kırınım ağı (İng: "diffraction grating") adı verilen optik düzenek elde edilmektedir. Bir kırınım ağı, birbirine paralel çok sayıda ( tane) yarıktan oluşmaktadır. Ağdaki yarık sayısı artırıldığında, ana maksimumların açısal yerleri () yarık sayısı 'ye bağlı olmadığı için değişmemekte, buna karşılık büyüdükçe ana maksimumlar daha keskin ve daha şiddetli olmaktadır. İdeal dar çift yarıkta yarık genişliği dalga boyuna göre ihmal edildiğinde, ekranda eşit genişlikte ve eşit tepe şiddetinde ( dağılımlı) girişim saçakları dizilmektedir. Sonlu genişlikli çift yarıkta ise saçakların tepe şiddetleri zarfıyla bastırılmaktadır. Ayrıca mertebeleri ekranda eksik kalmaktadır. Çok yarıklı kırınım ağında da çok sayıdaki () yarık ana maksimumların açılarını sabit tutmakta ve aydınlık saçakları daraltıp keskinleştirmektedir.
/content/c248e343-3e1a-4510-b156-d092e82628b5.jpeg)
Yaygın Yanılgılar ve Girişimin Uygulamaları
Dalgaların bükülme ve üst üste binme olaylarını yorumlarken karşılaşılan güçlüklerden biri, geometrik optik ile dalga optiğinden hangisinin uygulanacağını ayırt edememektir. Ambrose, Steinberg, Shaffer ve McDermott bu güçlüğü belirtmiştir. Yazarların 1999 yılında American Journal of Physics dergisinde yayımlanan çalışmasının açık özetinde aktarıldığı üzere, pek çok kişi belirli bir durumda geometrik optiği mi yoksa dalga optiğini mi uygulayacağını bilememekte ve her iki modelin öğelerini uygunsuz biçimde birleştirmektedir.[15]
Yaygın bir yanılgı da daha fazla ışığın her noktayı daha çok aydınlatacağı düşüncesidir. Oysa ikinci yarığı açmak, girişim minimumuna karşılık gelen noktalardaki yerel ışık şiddetini azaltabilmektedir. Bu durumda toplam foton sayısı iki katına çıksa da karanlık saçak konumları daha karanlık hale gelmektedir.
Bununla birlikte ikinci yarık açıldığında karanlık saçaklarda azalan bu ışık enerjisi kaybolmamaktadır. Girişim deseninde ışık sadece farklı yerlere dağılmaktadır. İki açık yarık, tek yarığa göre ekrana toplamda iki kat fazla foton geçirmektedir. İdeal girişim deseninde karanlık saçaklarda (minimumlarda) hiç foton görülmezken, aydınlık saçakların merkezlerinde (maksimumlarda) tek yarığın dört katı () kadar foton toplanmaktadır. Böylece tüm desen üzerinden ortalama alındığında, iki yarıktan ulaşan toplam foton sayısı yine tek yarığın tam iki katı olarak korunmaktadır.
Geometrik Optikten Tek Foton Deneyine
İki yarıktan geçen fotonların saçak oluşturması için fotonların birbirine çarpması gerekmemektedir. Bunu gösteren tek fotonlu çift yarık düzeneğinde, çok sönük bir lambanın ışığı ince bir yarıktan ve filtreden geçirilerek çift yarığa gönderilmektedir. Bu düzenek, girişimi gözlemlemenin lazerlere özgü olmadığını da göstermektedir.[13]
Bu deney düzeneğinde bir fotonun lambadan çıkıp fotoçoğaltıcı tüp (PMT) algılayıcısına ulaşması sadece iki nanosaniye () sürmektedir. Kaynak çok sönük olduğu için ardışık fotonlar arasında milisaniyeler () mertebesinde zaman farkı bulunmakta ve düzenekte aynı anda tek bir foton yer almaktadır.[13] Dolayısıyla girişim için iki fotonun çarpışmasını varsaymak gerekmemektedir.
Buna rağmen her iki yarık açık tutulduğunda, fotoçoğaltıcı algılayıcıya tek tek ulaşan fotonların geliş hızında yine belirgin maksimumlar ve minimumlar hem görülmekte hem de ses sinyali olarak duyulmaktadır. Kuantum ölçeğindeki bu deneyde dalga genlikleri toplanmaktadır. İki yarıktan yayılan dalga genlikleri toplamının karesi, tek bir fotonun ekrandaki belirli bir konumda algılanma olasılığını doğrudan belirlemektedir.
Hassas Radyometriden Kütle Çekim Dedektörlerine
Bu dalga olayları, kuantum ölçeğindeki deneylerin yanında hassas ölçüm teknolojilerini de doğrudan etkilemektedir. ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü (NIST) tarafından yürütülen radyometri araştırmalarında vurgulandığı üzere, optik ölçüm düzeneklerinde ışık aradaki açıklıkların, aynaların ve merceklerin kenarlarında kırınıma uğramaktadır.[14] Geometrik optikte bulunmayan bu kırınımlar, bir optik sistemin algılayıcısına ulaşan toplam ışık akısını artırabilmekte veya azaltabilmektedir.
Kırınım olayı bir optik sistemin gerçek ışık aktarımının geometrik modelin öngördüğü aktarımdan farklı olmasına yol açmaktadır. Bu nedenle hassas radyometrik ölçümlerde söz konusu farkın kırınım düzeltmeleriyle hesaplanıp nihai sonuçlara eklenmesi gerekmektedir. Dahası kırınım, odaklamanın da sınırını belirleyebilmektedir. Kusursuz geometrik ışın çizimleri bütün odaklama davranışını açıklayamamaktadır. Bu duruma kırınım sınırlı odaklama (İng: "diffraction-limited focusing") denmektedir.[14]
Kırınım optik odaklamayı sınırlarken girişim, interferometrelerin çalışma ilkesini oluşturmaktadır. Temel bir Michelson interferometresi bir ışık kaynağı, ışığı iki kola ayıran bir ışın ayırıcı (İng: "beam-splitter"), iki ayna ve bir fotoalgılayıcı içermektedir. Bu interferometreler kütle çekim dalgalarının yol açtığı çok küçük hareketlerin algılanmasında da kullanılmaktadır.[16]
Sonuç
Kırınım ve girişim, dalgaların kendi dalga boylarıyla karşılaştırılabilir engellerin ve yarıkların kenarlarında bükülerek yayılması ve aynı bölgede üst üste bindiğinde aralarındaki faz farkına göre birbirini güçlendirmesi veya söndürmesi olayıdır.[1] Dalga leğenindeki doğrusal su dalgalarından görünür ışığa, X ışınlarına ve madde dalgalarına kadar kırınım, dalga boyunun engel veya yarık genişliğine oranı büyüdükçe belirginleşmektedir. Çift yarıkta karşılaşılan karanlık saçaklar ise toplam ışığın yok olmasından kaynaklanmamaktadır. Yol farkının doğurduğu faz farkları ışığı yıkıcı girişim minimumlarından yapıcı girişim maksimumlarına doğru uzayda yeniden dağıtmaktadır.
İkinci bir yarık açıldığında ekrandaki bir nokta kararabilmektedir. Buna karşılık çelik bir bilyenin gölgesinin merkezinde eşit yollardan gelen dalgaların yapıcı girişimi parlak bir Poisson-Arago noktası oluşturabilmektedir. Düzenekte aynı anda tek bir foton varken bile girişim deseni kurulabilmektedir. Kırınım radyometride düzeltme gerektirmekte ve odaklamayı sınırlayabilmektedir. Michelson interferometreleri de kütle çekim dalgalarının yol açtığı çok küçük hareketlerin algılanmasında kullanılmaktadır.
- Muhteşem!0

- Tebrikler!0

- Bilim Budur!0

- Mmm... Çok sapyoseksüel!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Bilimsel bir hata mı gördün?
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 17:21:24 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/24165
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.