İndus Vadisi'nin Çözülemeyen Yazısı Yapay Zeka ile Deşifre Edilebilir mi?

Günümüzden yaklaşık 4.000 yıl önce, dünyanın en eski uygarlıklarından biri ortaya çıktı: Bugün Pakistan, batı Hindistan, doğu İran ve Afganistan'ın bazı bölgelerini kapsayan topraklarda gelişen İndus Vadisi Uygarlığı. Büyük şehirler inşa etmenin yanı sıra bu halk, günümüzde hâlâ deşifre edilememiş yüzlerce işaretten oluşan yazılı bir sistem de yarattı.

Bazen Harappa yazısı (İng: "Harappan script") olarak da adlandırılan bu işaretler oldukça çeşitlidir; bazıları köşesinde bir kare bulunan bir elmasa, bazıları her iki ucunda üç "parmak" olan bir U harfine, bazıları ise içinde yıldız benzeri bir şekil barındıran bir ovale benzer.

Günümüze ulaşan metinlerin çoğu kil ve taş gibi dayanıklı malzemelere kazınmıştır. Peki, deşifre edilemeyen bu yazıyı bir gün çözebilecek miyiz? Yapay zeka (İng: "artificial intelligence", kısaca AI) alanındaki son gelişmeler bu deşifre sürecine yardımcı olabilir mi?

Çözülemeyen Yazı

İndus Vadisi Uygarlığı yaklaşık olarak MÖ 2600 ile MÖ 1900 yılları arasında hüküm sürdü. Birleşik Krallık'taki Wolverhampton Üniversitesi'nden hesaplamalı dilbilim araştırmacısı Michael Philip Oakes'in Journal of Quantitative Linguistics dergisinde yayımlanan makalesine göre, bu yazıyı içeren binlerce eser günümüze kadar ulaşmayı başardı.

Oakes, günümüze ulaşan metinlerin oldukça kısa olma eğiliminde olduğunu ve metin başına ortalama beş işaret düştüğünü belirtiyor. İndus Vadisi yazısıyla kaydedilmiş bilinen hiçbir iki dilli metin veya deşifre işlemine yardımcı olacak bilinen başka bir metin bulunmuyor; başka bir deyişle, İndus Vadisi yazısının kendine ait bir Rosetta Taşı yok. Bu yazının hangi dili kodladığı da belirsizliğini koruyor. Hatta bazı akademisyenler bunun bir dili hiç kodlamıyor olabileceğini, bu işaretlerin daha çok bir kişiyi veya varlığı temsil eden amblemler gibi işlev görebileceğini öne sürüyorlar.

Yazının tam olarak kaç işaret içerdiği hâlâ bir tartışma konusu olsa da, Oakes bunların sayısının yüzleri bulduğunu belirtiyor.

Uzmanlar, yazının bir gün deşifre edilip edilemeyeceği konusunda farklı görüşlere sahipler. Şifre çözülse bile, metinlerin kısa olması ve akademisyenler arasındaki derin görüş ayrılıkları, herhangi bir çözümlemenin geniş çapta kabul görmesini zorlaştırabilir. Uzmanlara göre, bazı araştırmacılar yapay zekanın dilin çözülmesine yardımcı olabileceğini düşünse de, tam bir deşifre işlemi için araştırmacıların yapay zekaya rehberlik etmesi gerekecek.

Kısmen Deşifre Edilmiş Olabilir mi?

Dilbilim alanında doktora derecesine sahip olan ve bu yazıyı kapsamlı bir şekilde inceleyen bağımsız araştırmacı Steve Bonta, işin bir kısmının çoktan yapılmış olabileceğini düşünüyor.

Bonta, bu konudaki düşüncesini şu sözlerle açıkladı:

İndus Vadisi yazısının zaten kısmen deşifre edildiğini, ancak bu gerçeğin kabul görmesinin ciddi şekilde geciktiğini düşünüyorum.

Bonta, 1990'larda belirli işaretlerin ve temel işaret alanlarının, çeşitli ağırlıklarla ifade edilen varlıkların kayıtlarını gösteriyor olması gerektiğini ortaya koyduğunu belirtiyor. Ancak birçok akademisyen bu çözümleri doğru bulmuyor.

Bonta'ya göre, yazının kısmen deşifre edildiğine dair iddialarda bulunan tek kişi kendisi değil. 1990'ların ortalarından önce de deşifre iddialarının düzenli olarak yayımlandığını belirten Bonta, bu iddiaların hiçbirinin yaygın bir kabul görmediğini vurguluyor. Buradaki en büyük sorunlardan biri, günümüze ulaşan metinlerin kısalığının, herhangi bir deşifrenin doğruluğunu kanıtlamayı zorlaştırmasıdır. İndus yazıtlarının çoğunun kısa ve son derece tekrarlayıcı olması, Bonta'ya göre tekrarlanabilir bir deşifre görevini çok zorlaştırıyor.

Yapay Zekaya Yönelmek

Yapay zeka, deşifre girişimleri için oldukça kullanışlıdır ve araştırmacıların olası işaret değerlerinin listelerini oluşturmasına yardımcı olabilir. Ancak nihayetinde, insan araştırmacıların sürece liderlik etmesi gerekecektir. Bonta'ya göre yapay zeka, olağanüstü derecede güçlü de olsa, insan zekasının ve sezgisinin bir uzantısıdır.

Nebraska-Lincoln Üniversitesi'nde bilgisayar bilimleri profesörü olan ve İndus Vadisi yazısını kapsamlı bir şekilde inceleyen hesaplamalı dilbilim uzmanı Peter Revesz, yazının bir gün çözüleceğine ve bu süreçte yapay zekanın önemli bir rol oynayabileceğine inanıyor. Revesz'in ekibi, hangi İndus Vadisi yazısı işaretlerinin benzer anlamlara sahip olma ihtimalinin yüksek olduğunu belirlemeye yardımcı olmak için veri madenciliği ve istatistiksel analiz yöntemlerini kullanıyor.

Revesz konuyu şu şekilde değerlendirdi:

İndus Vadisi yazısı öyle ya da böyle mutlaka çözülecektir ve yapay zeka bu konuda yardımcı olabilir, ancak bunun iyi bir araştırma tasarımıyla yönlendirilmesi gerekiyor.

İndus yazısı üzerine ortak yazarlı birkaç makalesi bulunan, Seattle'daki Washington Üniversitesi'nden bilgisayar bilimi profesörü Rajesh Rao ise tam bir deşifre konusunda o kadar iyimser değil; ancak yapay zekanın yine de faydalı olacağını düşünüyor. Rao'nun ekibi, 2000'li yıllarda o dönem mevcut olan daha ilkel yapay zeka sistemleriyle yaptıkları çalışmalarda, yazının bir dili kodladığına işaret eden istatistiksel bir örüntüye sahip olduğunu belirlemişti.

Ancak Rao'ya göre, mevcut metinlerle yapay zeka kullanılsa bile yazının tamamen deşifre edilmesi pek olası görünmüyor. Tam deşifre ihtimalinin çok yüksek olmadığını belirten Rao, yine de kısmi bir çözümün mümkün olabileceğini ifade ederek sayı sistemlerini yeniden inşa edebileceklerini söylüyor.

Rao, bazı yazıtlarda sayıları temsil ettiği düşünülen çetele işaretleri (dikey çizgiler) bulunduğu için sayı sisteminin halihazırda kısmen anlaşıldığını belirtiyor. Bu işaretler genellikle nesneleri temsil etmesi muhtemel olan sembollerin yanında yer alıyor. Buna ek olarak arkeolojik veriler, insanların 1, 2, 4, 8, 16, 32 ve 64 oranlarını içeren standartlaştırılmış bir ağırlık sistemi kullandığını gösteriyor. Çetele işaretleri ve ağırlık sistemini kullanarak, yazıtlarda hangi sayıların kaydedildiğini belirlemek mümkün olabilir.

Rao, yazının tamamını deşifre edebilmek için arkeologların daha fazla metin ortaya çıkarması gerektiğini düşünüyor. İndus Vadisi Uygarlığı'na ait büyük ölçüde kazılmamış pek çok alan bulunuyor ve kendisi, gelecekteki kazıların daha uzun metinler ya da İndus Vadisi yazısının bilinen bir dille yan yana kullanıldığı eserler ortaya çıkaracağını umut ediyor.