Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Eksaptasyon (Ön Adaptasyon): Evrim, Elindeki Malzemeyi Nasıl Kullanır?

Eksaptasyon (Ön Adaptasyon): Evrim, Elindeki Malzemeyi Nasıl Kullanır?
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu türev bir içeriktir. Yani bu yazının omurgası, LiveScience isimli kaynaktan çevrilerek dilimize uyarlanmıştır; ancak "çeviri" içeriklerimizden farklı olarak, bu içerikte orijinal metin birebir korunmamıştır. Anlatım ve konu akışı gibi detaylar Evrim Ağacı yazar(lar)ı ve/veya editörler tarafından güncellenmiş, değiştirilmiş ve/veya geliştirilmiştir. Yazar, kaynaktan alınan metin omurgası üzerine kendi örneklerini, bilgilerini, detaylarını eklemiş; içeriği ve anlatımı zenginleştirmiş ve/veya çeşitlendirmiş olabilir. Bu ek kısımlarla ilgili kaynaklar da, yazının sonunda gösterilmiştir. Metnin omurgasını oluşturan kaynağı, orijinal dilinde okumak için lütfen yukarıdaki bağlantıya tıklayınız. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Eksaptasyon, evrimsel biyolojide doğal seleksiyonun aslen yapılandırdığı kullanım biçiminden farklı bir yöne evrimleşen özellikleri tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Yani asıl amacından farklı yönde evrimleşen özellikler olarak düşünmek mümkündür.

Bu terim, 1982'de Stephan Jay Gould ve Elisabeth Vrba tarafından bir özelliğin geçerli kullanımının onun tarihsel kökenini açıklamadığına dikkat çekmek için teklif edilen, nispeten yeni bir terimdir. Sözcük, adaptasyon sözcüğüne, yani Doğal Seçilim yoluyla evrimleşen özelliklere benzemesi amacıyla bu şekilde önerilmiştir. Çünkü eksaptasyon da bir çeşit adaptasyondur; ancak son ürün, Doğal Seçilim sonucu evrimleşen ilkin bir özelliğin görevinin değişmesiyle oluşur.

Eksaptasyon Örnekleri

Örneğin tüyler, uzun mesafelerde uçabilen kuşlar için çok önemli aerodinamik özelliklerden birisidir. Ancak tüy yapısı ilk olarak uçma yetenekleri olmayan dinozorlarda evrimleşmiştir. Bu durum, tüylerin aslen başka bir amaçla evrimleşmiş olması gerektiğini gösterir. Araştırmacılar, en eski tüylerin karşı cinsiyeti etkilemek ya da bireyi sıcak tutmak için kullanılmış olabileceği; ancak daha sonrasında bu tüylerin bugünkü kuşların uçmasında esaslı hale geldiği tahmininde bulunmuşturlar. Konuyla ilgili olarak aşağıdaki videomuz izlenebilir:

Bu konuda pek çok diğer örnek de mevcuttur. Tüm omurgalıların kafataslarında büyümeye izin veren birleşme noktaları vardır, ancak genç memelilerde bu kısımlar kafatasının doğum kanalından geçerken baskı yapmasına izin vererek doğumu kolaylaştıran ek bir kullanım kazanmıştır. Son zamanlarda yapılan bir çalışma, Gobi balığının tırmanma ve beslenme teknikleri arasında, büyük bir olasılıkla bu davranışlardan birinin diğerinden kökenlenen bir eksaptasyon olduğunu gösteren güçlü benzerlikler bulmuştur. 

Araştırmalar, aynı zamanda eksaptasyonun moleküler örneklerini de açığa çıkarıyor. Örneğin, virüslerin arkalarında biraktıkları genetik materyal şu an memeli hamileleğinde önemli bir rol oynamaktadır.

Eksaptasyon ve Adaptasyon Arasında Fark Var mı?

Gould ve Vrba Paleobiology dergisinde şunları yazmıştır: 

Eksaptasyon bir işlevin, bir diğer işlevden veya işlevi belli olmayan bir özellikten evrimleşmesiyken, adaptasyon bir özelliğin belirli bir kullanım için doğal seleksiyon tarafından belirlenmesidir. Konseptler ilişiklendirilebilir. Kara hayvanlarındaki 4 bacağın düzenlenmesi ve biçimi, bu özellikler sudaki yaşamdan köken aldığı için karadaki hayat için bir eksaptasyondur. Ancak, bu bacakların karada fonksiyon gösterebilmesi için kemik ve kaslarda meydana gelen değişimler adaptasyonlardır.

Ancak bazı diğer araştırmacılar, eksaptasyon konseptinin adaptasyondan ayırmakta zorlanmaktadırlar. Filozof Daniel Dennett "Darwin 'in Tehlikeli Fikri" (Simon & Schuster, 1995) kitabında şunları yazar: 

Yeterince geriye giderseniz, her adaptasyonun başka kullanımı olan ya da hiç bir kullanımı olmayan atasal yapılardan geliştiğini bulursunuz.

Son zamanlarda bir grup araştırmacı, evrimsel biyoloji literatüründe kullanılan adaptasyon kavramına yakın olması dolayısıyla eksaptasyon teriminin kullanımında bir düşüşten bahsettiler ve iki terim arasındaki açık ayrımın yapılamamasının bunu seyrelmenin nedeni olarak görüyorlar. Bu terimin teknoloji tarihi çalışmalarında daha başarılı anlaşılabileceğini, çünkü insanların genellikle nesne ya da süreçleri alıp yeni bir şeylere uyguladığına işaret etmekteler. Bu araştırmacılar, eksaptasyon teriminin aydınlatılması açısından yeniden tanımlanması gerektiğini söylüyorlar. 

Ancak diğer biyologlar, ayrımın belirli bağlamlarda açık olduğunu iddia ettiler. Nature'da yayınlanan yeni bir çalışmada, metabolizmalardaki eksaptasyon potansiyelini incelemek için bir hesaplama metodu kullanıldı. Araştırmacılar her adaptasyona birden fazla potansiyel eksaptasyonun eşlik ettiğini ileri sürüyorlar. Örneğin araştırmalarında, glikoz kullanarak enerji üretmeye yönelik adaptasyonlara, diğer enerji verebilen kimyasalları sindirmeye yönelik görevi belli olmayan eksaptasyonların eşlik ettiğini gösterdiler. Araştırmacılar, "Bu sonuç, bir çok yararlı özelliğin eksaptasyon olarak başlamış olabileceğini gösteriyor." diye yazmaktalar.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Ön Adaptasyon

Eksaptasyon kavramı, çok uzun bir süredir bilinmekteydi ve ön-adaptasyon olarak anılmaktaydı. Adından da anlaşılabileceği ve yukarıda da izah edildiği gibi bu, bir evrimsel sürecin mümkün olabilmesi için, o evrimsel süreçle doğrudan ilgili olmayabilecek olan bazı ön özelliklerin evrimleşmesi anlamına gelmektedir. Bunu daha anlaşılır şekilde ifade etmemiz gerekirse:

Türler, bulundukları çevrenin üzerlerine etki eden baskısı altında, nesiller içerisinde evrim geçirirler. Ancak eğer popülasyon içerisinde bir evrimsel süreci mümkün kılacak ön koşullar yoksa, o türde o özellikler asla evrimleşemez. Örneğin, dinozorların bazılarında tüyler evrimleşmemiş olsaydı, yeterli aerodinamik yapıya asla erişelemezdi ve kuşlar asla evrimleşemezdi. Yani tüylerin, tamamen farklı bir amaçla (eş bulma veya sıcak tutma) evrimleşmesi, hiç beklenmedik bir diğer evrimi, uçuşu uzun vadede mümkün kılmıştır. İşte bu durumda tüylerin evrimi, bir "ön adaptasyon" olmaktadır. 

Ancak "ön adaptasyon" sözcüğü, sanki adaptasyonlar bir bilinç dahilinde, geleceği öngörerek var oluyormuş gibi bir izlenim uyandırmakta, evrime bir "amaç" yüklemekteydi. Halbuki evrim geleceği görerek adaptasyonları mümkün kılmaz. Evrim bir süreçtir ve sadece içinde bulunulan zamana ve ortama göre gerçekleşir, geleceği tahmin ederek özelliklerin gerçekleşmesini sağlamaz. Evrim bir bilinç değildir, evrim, tıpkı kütleçekimi gibi bir doğa yasasıdır ve doğanın, bu şekilde çalışmasına sebep olan kurallardan birisidir. Dolayısıyla Gould ve Vrba, "ön adaptasyon" sözcüğü yerine "eksaptasyon" sözcüğünü ileri sürdüler. Günümüzde, metinde de anlatıldığı gibi, halen tanımsal bazı sıkıntılar olabilse de, eksaptasyon olgusunun birçok evrimsel özellik açısından önemli bir terim olduğu söylenebilir.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 1
  • Muhteşem! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: LiveScience | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 20/09/2020 04:37:09 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/1598

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Tıp
Kanat
Koku
Arı
İklim
Ornitoloji
Adaptasyon
İnsanlar
Homeostasis
Su Ayısı
Değişim
Yumurta
Zihin
Popülasyon
Diş Hekimliği
Genel Halk
Sinir Hücresi
Dinozor
Eczacılık
Kalıtım
Teknoloji
Karadelik
Uzay Görevleri
Algı
Çiftleşme
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Mikroskop insana önemini gösterdi; teleskop da önemsizliğini...”
Manly P. Hall
Geri Bildirim Gönder