Dünyada Ticaret Nedir? Ülkeler Neden ve Nasıl Ticaret Yapar?

Dünyada ticaret, malların ve hizmetlerin ülke sınırlarını aşarak alınıp satılmasıdır. Her ülke bazı malları dışarıya göndermekte, bazılarını da dışarıdan getirmektedir ve bu alışverişin temelinde, ülkelerin bazı malları ötekilerden daha düşük fırsat maliyetiyle üretebilmesi vardır. Bugün bu iş bölümü o kadar incelmiştir ki pek çok ürün tek bir ülkede baştan sona üretilmemektedir. Bir bisikletin frenleri Japonya'da, gidonu Tayvan'da yapılabilir. Ağın ölçeği de çok büyüktür. Dünyada her yıl ihraç edilen malların değeri trilyonlarca ABD dolarını bulmaktadır.

Avrupa ile Uzak Doğu arasındaki tarihi ticaret yolu, İpek Yolları adıyla bilinen ağın bir parçasıdır. Bu yazıda dış ticaretin nasıl ölçüldüğünü, ülkelerin neden ticaret yaptığını, malların hangi yollardan taşındığını, ticaretin hangi kurallarla yürüdüğünü ve Türkiye'nin bu ağdaki yerini ele alacağız. Kavramlarla başlamamızın nedeni basittir. Ticaret haberlerinde geçen sayıların bir bölümü, ancak neyi ölçtükleri bilindiğinde doğru okunabilir. Örneğin ihracat değerindeki bir artış, daha çok mal satıldığını kendiliğinden kanıtlamamaktadır.^[16]

Uluslararası Ticaret Nedir ve Nasıl Ölçülür?

Uluslararası ticaretin iki temel akışı vardır. İhracat (İng: "export"), malların bir ülkenin dışına gönderilmesi ya da taşınmasıdır. İthalatta (İng: "import") ise akışın yönü ülkenin içine doğrudur, nitekim ABD'nin mal ithalatı istatistiği ülkeye fiziksel olarak getirilen bütün malları kapsamaktadır. Dolayısıyla bir malın sınırdan hangi yönde geçtiği, kayda hangi başlıkla gireceğini belirlemektedir. Başka bir deyişle aynı akış, çıktığı ülke için ihracat, girdiği ülke için ithalat sayılmaktadır.

Bu tanımlarda "mal" sözcüğü bilerek kullanılmıştır. Mal ticareti (İng: "merchandise trade"), otomobil, çelik, gıda, giysi, ev aletleri ve mobilya gibi fiziksel eşyaları kapsamaktadır. Ancak hizmetler bu kapsama girmemektedir.^[1] Oysa hizmetler de sınır ötesinde alınıp satılmaktadır ve dünya istatistiklerinde hizmet ihracatı, mal ihracatından ayrı bir tabloda izlenmektedir. Ulaştırma ve seyahat gibi hizmetler ülkeler arasında el değiştirmektedir.^[13] Bu nedenle bir haberde geçen dış ticaret sözü, bazen sadece mal ticaretini anlatmaktadır.

Sınır ötesi bir alışverişte iki ayrı fiyat daha devreye girmektedir. Birincisi döviz kurudur (İng: "exchange rate"). Döviz kuru, bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden fiyatıdır, bu nedenle kur değiştiğinde aynı malın alıcının kendi parasıyla ödediği fiyat da değişebilir. İkincisi gümrük vergisidir (İng: "duty"). Gümrük vergisi, mal ithalatına konulan bir yükümlülüktür. Başka bir deyişle devlet, sınırdan içeri giren bir mala ek bir maliyet eklemektedir. Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) metinlerinde bu verginin bir başka adı da tarifedir.^[7]

Yerli İhracat, Yeniden İhracat ve Armonize Sistem (HS)

Bir ülkenin toplam ihracat rakamı, ilk bakışta sadece bu ülkede üretilen malların toplamı gibi görünebilir, oysa ABD istatistiklerinde toplam ihracat, yerli ihracat ile yabancı ihracatın toplamıdır. Yabancı ihracata yeniden ihracat (İng: "re-export") adı da verilmektedir. Yeniden ihracat, ülkede üretilmemiş malların ülkeden tekrar dışarıya gönderilmesidir, bu nedenle toplam ihracatın tamamını ülkede üretilmiş mal saymak doğru değildir. Kısaca yazmak gerekirse toplam ihracat = yerli ihracat + yeniden ihracat biçimini almaktadır. Bu kısa bir eşitliktir. Ama bir ülkenin üretim gücünü ihracat rakamından okumaya çalışan biri için iki terim arasındaki fark büyük önem taşımaktadır.

Petar Milošević, CC BY-SA 4.0

Bu ayrım uluslararası derlemelerde de gözetilmektedir. Örneğin DTÖ'nün 2022 yılına ait mal ihracatı dağılımı, Hong Kong'un yeniden ihracatını hesabın dışında bırakmış, ama Avrupa Birliği (AB) içindeki ticareti hesaba katmıştır.^[9] Dolayısıyla bir dünya ticareti rakamını başka bir rakamla karşılaştırmadan önce, iki rakamın hangi akışları içerdiğine bakmak gerekmektedir. AB içi ticaretin hesaba katılıp katılmaması, bir AB üyesinden ötekine yapılan satışın dünya toplamına girip girmeyeceğini belirlemektedir. İki derleme bu konuda farklı tercih yapmışsa, rakamları yan yana koymak yanıltıcı olabilir.

Gümrükten geçen her malın bir de sınıfı vardır. Bu sınıflandırmanın ortak dili Armonize Sistem (İng: "Harmonized System") ya da kısaca HS'dir. HS, Dünya Gümrük Örgütü'nün yönettiği uluslararası bir sınıflandırma sistemidir ve ticaret istatistikleri de çoğu zaman bu sistemin bölümlerine göre düzenlenmektedir. Örneğin AB'nin Türkiye ile mal ticaretine ilişkin verileri, "taşıma donanımı" ya da "makine ve cihazlar" gibi HS bölümlerine ayrılmıştır. Bu sayede farklı ülkelerin gümrük kayıtları, aynı türden malları aynı başlık altında toplayabilmektedir.

Ticaret Dengesi, Ticarete Açıklık Oranı ve Yoğunlaşma Endeksleri

Ticaret dengesi (İng: "trade balance"), ihracat ile ithalat arasındaki farktır. Hesap, dünyaya yapılan toplam ihracattan toplam ithalatın çıkarılmasıyla yapılmaktadır. Formül olarak yazıldığında ticaret dengesi = X − M biçimini almaktadır ve burada X ihracatı, M ise ithalatı göstermektedir. Fark pozitifse ticaret fazlasından, negatifse ticaret açığından söz edilmektedir. Örneğin bir ülke 100 birimlik mal satıp 120 birimlik mal alıyorsa, ticaret dengesi −20 birimdir ve bu ülke açık vermektedir, satışlar alışları aştığında ise aynı hesap pozitif bir sayı üretmektedir.^[1]

Bir ekonominin dış dünyaya ne kadar bağlı olduğunu ise ticarete açıklık oranı (İng: "openness to trade") göstermektedir. Bu oran, mal ve hizmet ihracatı ile ithalatının toplamını gayrisafi yurt içi hasılayla (GSYH) karşılaştırmaktadır. Formülü (X + M) / Y biçimindedir. X ve M yine ihracat ile ithalattır, Y ise GSYH'dir. Böylece oran, dış ticaretin ekonomideki toplam ağırlığını tek bir sayıyla tartmaktadır. Ticaret dengesinden farklı olarak burada ihracat ile ithalat birbirinden çıkarılmamaktadır, toplanmaktadır, bu nedenle açığı ya da fazlası sıfıra yakın bir ülkenin açıklık oranı yine de çok yüksek olabilir.

Ancak bu oranı ülkeler arasında dikkatsizce karşılaştırmak yanıltıcı olabilir. Diğer koşullar aynıyken büyük ülkelerin ticaret/GSYH oranı daha düşük olma eğilimindedir, çünkü büyük bir ülke ticaretinin daha büyük bir kısmını kendi sınırları içinde yapabilir. Kısacası düşük bir açıklık oranı, ekonominin dışarıya kapalı olduğunu tek başına kanıtlamamaktadır. Küçük bir ülkede komşu bir pazara yapılan satış bile sınır ötesi ticaret sayılabilir, büyük bir ülkede ise benzer uzaklıktaki bir satış çoğu zaman yurt içi ticaret olarak kalmaktadır.

Bir ülkenin dış bağlantılarını görmek için ortaklarına da bakmak gerekmektedir ve bunun bir yolu, her ortakla yapılan ticaretin değerini ve bu değerin toplam ticaretteki payını birlikte vermektir. Herfindahl-Hirschman endeksleri ise yoğunlaşmayı ölçmektedir. Ürün yoğunlaşma endeksi yüksek olan bir ülkenin ihracatı daha az sektörde toplanmıştır, benzer şekilde pazar yoğunlaşma endeksinin yüksek olması da ihracatın daha az pazara yöneldiğini göstermektedir. İki endeks birlikte, bir ülkenin satışlarının birkaç ürüne ya da birkaç alıcıya ne ölçüde bağlı kaldığını sayıyla anlatmaktadır. Dolayısıyla ihracat toplamı aynı olan iki ülkenin dış bağlantıları birbirinden çok farklı olabilir.

Evrim Ağacı

Ülkeler Neden Ticaret Yapar ve Nasıl Uzmanlaşır?

Ülkeler aynı malı aynı kolaylıkla üretememektedir. Bu farkın en görünür kaynağı doğal koşullardır, nitekim Guatemala ile Kolombiya'nın iklimleri kahve yetiştirmeye özellikle uygundur. Bu tür üretim farklarını anlatmak için mutlak üstünlük (İng: "absolute advantage") kavramı kullanılmaktadır ve bir ülke, aynı kaynaklarla bir maldan başka bir ülkeye göre daha çok üretebiliyorsa bu malda mutlak üstünlüğe sahiptir. Kahvenin iklime bağlı olduğu düşünüldüğünde, uygun iklime sahip ülkelerin bu üründe öne geçmesi şaşırtıcı değildir. Böylece ticaretin en sezgisel açıklaması ortaya çıkmaktadır. Her ülke en iyi yaptığı işi yapmakta, gerisini başkasından almaktadır.

Mutlak üstünlük, ticaretin bir kısmını kolayca açıklamaktadır, fakat akla hemen bir soru gelmektedir. Bir ülke her malı ortağından daha verimli üretiyorsa ticaret yapmasının ne anlamı vardır? Bu soruyu sınayan klasik bir örnek, David Ricardo'nun 1817 tarihli On the Principles of Political Economy, and Taxation adlı eserinde yer almaktadır.^[3] Ricardo, bu eserin VI. bölümünü "On Foreign Trade" başlığıyla dış ticarete ayırmıştır. Aradan iki yüzyılı aşkın zaman geçmiştir. Buna rağmen bugünkü iktisat metinleri, aynı soruyu benzer sayısal örneklerle yanıtlamaktadır.

Karşılaştırmalı Üstünlük, Fırsat Maliyeti ve Klasik Ticaret Modelleri

Karşılaştırmalı üstünlük (İng: "comparative advantage"), bir malı başka bir ülkeye göre öteki mallardan daha az vazgeçerek üretebilmektir. Bir malı üretmek için vazgeçilen öteki mal miktarına fırsat maliyeti (İng: "opportunity cost") denmektedir. Karşılaştırmalı üstünlüğün ölçütü de mutlak verimlilik değil, bu fırsat maliyetidir. Bu fark ilk bakışta küçük görünebilir, ancak ticaretin neden iki tarafa da kazanç getirebildiğini açıklayan şey tam olarak bu farktır. Mutlak üstünlük, kimin daha çok ürettiğine bakmaktadır. Karşılaştırmalı üstünlük ise kimin neyden daha az vazgeçtiğini sormaktadır.

İlk sayısal örnek, iki ülke ve iki maldan oluşan varsayımsal bir dünyadır ve bu dünyada Suudi Arabistan ile ABD sadece petrol ve mısır üretmektedir. Modelde iki ülkenin elindeki tek üretim kaynağı emek saatidir. Bir varil petrol için Suudi Arabistan'da 1 saat, ABD'de ise 2 saat emek gerekmektedir, dolayısıyla petrolde mutlak üstünlük Suudi Arabistan'dadır. Elbette bu sayılar gerçek ülke istatistiklerinden alınmamıştır. Sayılar mekanizmayı göstermek için kurulmuştur. Tek kaynaklı bir model, gerçek ekonomilerdeki pek çok farkı bilerek dışarıda bırakmaktadır, ama bu sadelik hesabın mantığını adım adım izlemeyi kolaylaştırmaktadır.

Çözümlü örnek 1: Petrolün fırsat maliyeti hangi ülkede daha düşüktür?

Verilenler: İki ülkeye de 100 emek saati verilmektedir. Bu sürede Suudi Arabistan 100 varil petrol ya da 25 bushel mısır, ABD ise 50 varil petrol ya da 100 bushel mısır üretebilir.

İstenen: Her iki ülkede bir varil petrolün mısır cinsinden fırsat maliyeti.

1. adım: ABD 50 varil petrol için 100 bushel mısırdan vazgeçtiğinden mısır miktarı petrol miktarına bölünmektedir:

2. adım: Suudi Arabistan'da aynı hesap 25 bushel mısırın 100 varil petrole bölünmesiyle yapılmaktadır:

Sonuç: ABD'de bir varil petrolün fırsat maliyeti 2 bushel mısırken Suudi Arabistan'da aynı varil sadece bushel mısıra mal olmaktadır.

Bu yüzden petrolü karşılaştırmalı olarak daha düşük maliyetle Suudi Arabistan üretmektedir. İki ülke de tam uzmanlaştığında dünya toplam üretimi 100 varil petrol ve 100 bushel mısıra ulaşmaktadır.

Aynı hesap mısır için tersine işlemektedir. Suudi Arabistan'da bir bushel mısır üretmek için 4 varil petrolden vazgeçmek gerekmektedir, çünkü 100 saat ya 100 varil petrole ya da 25 bushel mısıra yetmektedir. ABD'de ise bir bushel mısırın bedeli yarım varil petroldür, yani mısırda karşılaştırmalı üstünlük ABD'dedir. Uzmanlaşmanın kazancı da bu noktada görünür hale gelmektedir. Örneğin iki ülke de emek saatlerini iki mal arasında eşit olarak bölseydi, Suudi Arabistan 50 varil petrol ve 12,5 bushel mısır, ABD ise 25 varil petrol ve 50 bushel mısır elde edecekti. Bu durumda üretim 75 varil petrol ile 62,5 bushel mısırda kalacaktı. Tam uzmanlaşma ise iki malın toplamını da 100'e çıkarmaktadır.

Bu hesapların arkasında önemli bir varsayım vardır. Model, iki ülkenin 100 saatle üretebileceği petrol ve mısır bileşimlerini düz bir çizgiyle göstermektedir. Bu çizgiye üretim olanakları sınırı (İng: "production possibility frontier") adı verilmektedir. Çizginin düz olması, fırsat maliyetinin üretim miktarı değişse de sabit kaldığı anlamına gelmektedir, yani Suudi Arabistan'ın ilk varili de yüzüncü varili de aynı miktarda mısıra mal olmaktadır. Gerçek ekonomilerde bu varsayımın ne ölçüde tuttuğu ayrı bir sorudur. Model, ticaretin nasıl kazanç yaratabileceğini göstermektedir ve belirli bir ülkenin gerçekte ne kadar kazandığını ölçmemektedir.

Sık yapılan bir çıkarım, her malı daha verimli üreten bir ülkenin ticarete ihtiyacı olmadığıdır. Bu çıkarım yanlıştır. Bir ülke bütün ürünlerde mutlak üstün olsa bile iki taraf da ticaretten yararlanabilir. İkinci örnek bu durumu sayılarla göstermektedir. Bin çift ayakkabı üretmek için ABD'de 4, Meksika'da 5 işçi gerekmektedir, bin buzdolabı için ise ABD'de 1, Meksika'da 4 işçi çalışmaktadır. ABD, iki malı da daha az işçiyle üretmektedir ve ilk bakışta Meksika'nın bu ilişkiye katabileceği bir şey yokmuş gibi görünmektedir.

Evrim Ağacı

Buna rağmen iki ülkenin üstünlükleri aynı büyüklükte değildir. Ayakkabıda Meksika'nın ihtiyaç duyduğu işçi sayısı ABD'ninkinden sadece bir fazladır, buzdolabında ise ABD'ninkinin dört katıdır. Bu nedenle ABD'nin karşılaştırmalı üstünlüğü buzdolabında, Meksika'nınki ise mutlak verimlilik farkının en küçük olduğu ayakkabıdadır. Örneğin ABD'nin Meksika'ya 4.000 buzdolabı verip karşılığında 1.800 çift ayakkabı alması, iki tarafın tüketim olanaklarını da genişletmektedir. Bu değişimin neden iki tarafa da yaradığı işçi sayılarıyla görülebilir.

Çözümlü örnek 2: Bu değişim iki tarafa da neden yarar?

Verilenler: ABD, Meksika'ya 4.000 buzdolabı verip karşılığında 1.800 çift ayakkabı almaktadır. Bin çift ayakkabı ABD'de 4, Meksika'da 5 işçi, bin buzdolabı ise ABD'de 1, Meksika'da 4 işçi gerektirmektedir.

İstenen: Her iki ülkede verilen ve alınan malın kaç işçinin emeğine karşılık geldiği.

1. adım: ABD'de bin buzdolabı 1, bin çift ayakkabı 4 işçi gerektirdiği için iki mal ABD'nin işçi sayısına çevrilmektedir:

2. adım: Meksika'da bin buzdolabı 4, bin çift ayakkabı 5 işçi gerektirdiği için aynı çeviri Meksika için yapılmaktadır:

Sonuç: ABD'de 4.000 buzdolabı üretmek 4 işçinin işidir, oysa aynı ülkede 1.800 çift ayakkabı üretmek için 7,2 işçiye ihtiyaç duyulmaktadır. Meksika'da ise 4.000 buzdolabı 16 işçi gerektirmekte, karşılığında verilen 1.800 çift ayakkabı 9 işçiyle üretilebilmektedir.

Dolayısıyla ABD, 4 işçinin ürününü vererek kendi başına 7,2 işçiyle üretebileceği ayakkabıyı elde etmektedir. Meksika da 9 işçinin ürününü vererek kendi başına 16 işçiyle üretebileceği buzdolabını elde etmektedir. Böylece iki taraf da vazgeçtiğinden daha fazla emek taşıyan bir mal almaktadır.

Ricardo'nun örneği aynı mantığı iki ülke ve iki malla kurmaktadır. İngiltere'de kumaş üretimi 100 kişinin, şarap üretimi ise aynı sürede 120 kişinin bir yıllık emeğini gerektirmektedir. Portekiz'de şarap için 80, kumaş için 90 kişinin bir yıl çalışması yetmektedir, dolayısıyla Portekiz iki malı da İngiltere'den daha az emekle üretebilir. Yine de Ricardo'ya göre Portekiz, şarap ihraç edip kumaş ithal etmekten yararlanabilir. Hatta bu değişim, Portekiz'in ithal ettiği kumaşı kendi topraklarında İngiltere'den daha az emekle üretebilmesine rağmen gerçekleşebilir. Sayılara yakından bakıldığında nedenini görmek zor değildir.

Çözümlü örnek 3: Portekiz emeğini neden şaraba ayırmalıdır?

Verilenler: Bir birim şarap İngiltere'de 120, Portekiz'de 80 kişinin, bir birim kumaş ise İngiltere'de 100, Portekiz'de 90 kişinin bir yıllık emeğini gerektirmektedir.

İstenen: Portekiz'in üstünlüğünün hangi malda daha büyük olduğu ve iki ülkede şarabın fırsat maliyeti.

1. adım: Portekiz'in üstünlüğü, aynı mal için İngiltere'de gereken emeğin Portekiz'de gereken emeğe oranıyla ölçülmektedir:

2. adım: Fırsat maliyeti için her ülkede bir birim şarabın emeği bir birim kumaşın emeğine bölünmektedir:

Sonuç: İngiltere'de bir birim şarap Portekiz'dekinin 1,5 katı, bir birim kumaş ise sadece yaklaşık 1,11 katı emek gerektirmektedir. Bu yüzden Portekiz'in emeğini şaraba ayırması daha verimlidir.

Bir birim şarap İngiltere'de bir birim kumaşın 1,2 katı, Portekiz'de ise yaklaşık 0,89 katı emek gerektirmektedir, böylece şarabın fırsat maliyeti Portekiz'de, kumaşın fırsat maliyeti de İngiltere'de daha düşük kalmaktadır.

Çözümlü örnek 4: Kanada ile Venezuela hangi malda uzmanlaşmalıdır?

Verilenler: Kanada'da bir işçi 20 varil petrol ya da 40 ton kereste, Venezuela'da ise 60 varil petrol ya da 30 ton kereste üretebilir.

İstenen: Her iki ülkede bir varil petrolün kereste cinsinden fırsat maliyeti ve uzmanlaşmanın yönü.

1. adım: Kanada için hesap, bir varil petrolün karşılığını bulmak üzere iki tarafı 20'ye bölmekle başlamaktadır:

2. adım: Venezuela'da aynı işlem iki tarafı 60'a bölerek yapıldığında bir varil petrolün fırsat maliyeti bulunmaktadır:

Sonuç: ton kereste 2 tondan küçük olduğu için petrolde karşılaştırmalı üstünlük Venezuela'dadır, Kanada ise kerestede uzmanlaşmaktadır. Bu durumda Kanada kereste ihraç edip petrol ithal etmekte, Venezuela da petrol ihraç edip kereste ithal etmektedir.^[2]

Bu örnekte iki ülkenin mutlak üstünlükleri de farklı mallardadır, çünkü Venezuela'daki bir işçi Kanada'dakinin üç katı petrol üretirken Kanada'daki işçi kerestede 40'a 30 tonla öndedir. Kerestenin fırsat maliyeti de bu tabloyla uyumludur ve bir ton kerestenin bedeli Kanada'da yarım varil, Venezuela'da ise 2 varil petroldür. Dört örnek de aynı sonuca varmaktadır. Uzmanlaşmanın yönünü mutlak verimlilik değil, fırsat maliyeti belirlemektedir.

Endüstri İçi Ticaret, Ölçek Ekonomileri ve Dinamik Üstünlük

Karşılaştırmalı üstünlük, farklı malların değişimini iyi açıklamaktadır, oysa benzer ekonomiler arasında aynı türden malların da el değiştirdiği görülmektedir. Aynı endüstrinin mallarının ülkeler arasında değiş tokuş edilmesine endüstri içi ticaret (İng: "intra-industry trade") denmektedir. Bu ticarette bir ülke, aynı sektörde hem ihracatçı hem de ithalatçı olabilir. Otomobil bu durumun bilinen bir örneğidir, nitekim ABD 2021'de 131 milyar dolarlık otomobil ihraç ederken 317 milyar dolarlık otomobil ithal etmiştir. İthalat ihracatın iki katını aşmaktadır, fakat ülke aynı yıl 131 milyar dolarlık otomobil de satmıştır. Başka bir deyişle aynı ürün grubunda iki yönlü güçlü bir akış vardır.^[2]

Bu iki yönlü akışın önemli bir açıklaması ölçek ekonomileridir (İng: "economies of scale"). Ölçek ekonomilerinde üretim ölçeği büyüdükçe ortalama üretim maliyeti, belirli bir noktaya kadar düşmektedir. Uluslararası ticaret ise bu düşük ortalama maliyetleri tüketiciler için rekabet ve ürün çeşitliliğiyle bir araya getirebilir, böylece tüketici, büyük ölçekte üretimin maliyet avantajından tek bir üreticiye mahkum kalmadan yararlanabilir. Sadece kendi iç pazarına satan bir üretici, ortalama maliyetini düşürecek ölçeğe ulaşamayabilir. Dış pazarlara satış üretimi büyütmektedir. Ayrıca ithal edilen ürünler, tüketicinin önündeki seçenekleri artırmaktadır.

Karşılaştırmalı üstünlük, bir ülkenin değişmez bir özelliği de sayılmamalıdır. Bu esnekliğe dinamik karşılaştırmalı üstünlük (İng: "dynamic comparative advantage") adı verilmektedir. Üstünlük, yeni beceriler kazanıldıkça ve üreticiler değer zincirini yeni biçimlerde böldükçe zaman içinde değişebilir, yani bir ülkenin bugün ihraç ettiği ürünler gelecekte ihraç edeceği ürünlerin kesin bir habercisi değildir. Kahvede iklimin belirleyici rolü kolayca değişmemektedir, ancak sanayi ürünlerinde yeni beceriler ve üretimin bölünme biçimi üstünlüğün yerini kaydırabilir. Değer zincirinin bölünmesi, bir sonraki konunun da çıkış noktasıdır.

Thomas Schoch, CC BY-SA 3.0

Küresel Değer Zincirleri

Küresel değer zinciri (İng: "global value chain", kısaca GVC), bir ürünün ya da hizmetin üretim aşamalarının birden fazla ülkeye yayıldığı yapıdır. Bu zincirde her aşama ürüne değer eklemektedir ve en az iki aşama farklı ülkelerde gerçekleşmektedir. Firmalar ise bütün ürünü üretmek yerine belirli bir görevde uzmanlaşabilir, ayrıca bu ticarette ürünler son hallerini alana kadar sınırları birden fazla kez geçmektedir. Bu yapı, hazır malların değişimine dayanan klasik resimden farklıdır. Burada bir ülke bütün bir bisikleti değil, sadece frenini ya da gidonunu üretebilir.

Dünya Bankası'nın 2020 Dünya Kalkınma Raporu bu yapıyı bir bisikletle anlatmaktadır. İtalya, Japonya ve Malezya'dan gelen parçalarla Finlandiya'da monte edilip Mısır'a ihraç edilen bir bisiklet, bir küresel değer zinciridir. Benzer şekilde Japon Shimano firması Bianchi için fren üretmekte, bu bisikletlerin gidonları ise Tayvan'da yapılmaktadır. Bisikletin değeri de tek bir ülkeye ait değildir, nitekim raporun Finlandiya örneğinde katma değerin %33'ü ülke dışından gelmektedir ve bu payın 13 puanı AB'den, 11 puanı Asya'dan, 5 puanı ise Kuzey Amerika'dandır.^[5] Böylece Finlandiya'dan ihraç edilen bisikletin değerinin üçte birine yakın kısmı başka ülkelerde yaratılmıştır.

Bu dağılımdan iki sonuç daha çıkmaktadır. Katma değerin %67'si Finlandiya'nın kendisinde kalmaktadır. Ayrıca sayılan üç bölgenin toplamı %29'dur, dolayısıyla dış payın kalan 4 puanı başka bölgelerden gelmektedir. Bununla birlikte bu payları hesaplamak kolay değildir. Gümrük verileri, alınıp satılan bir malın nerede üretildiğini göstermektedir, fakat hangi ülkelerin bu mala ne kadar değer kattığını tek başına gösterememektedir. Bir bisikletin gümrük kaydı, freninin Japonya'dan geldiğini kendiliğinden söylememektedir.

Bu boşluğu doldurmak için gümrük verileri, ülke içi üretim bağlantılarını kaydeden ulusal girdi-çıktı tablolarıyla birleştirilmiş ve böylece katma değer akışlarını izleyen küresel girdi-çıktı tabloları oluşturulmuştur. Aynı rapora göre uluslararası ticaret 1990'dan sonra hızla genişlemiştir. Değer zincirlerinin büyümesi özellikle makine, elektronik ve ulaşım sektörlerinde yoğunlaşmıştır ve bu sektörlerde uzmanlaşan Doğu Asya, Kuzey Amerika ve Batı Avrupa da büyümenin merkezleri olmuştur. Raporun yayımlandığı dönemde küresel değer zincirlerinin dünya ticaretinin yaklaşık yarısını oluşturduğu belirtilmiştir.

Her ülke bu zincirlere aynı ölçüde katılamamaktadır, çünkü katılımı faktör donanımı (bir ülkenin elindeki üretim kaynakları), coğrafya, pazar büyüklüğü ve kurumlar belirlemektedir. Coğrafyanın dezavantajı ise kader sayılmamalıdır. Ulaşım ve iletişim altyapısını geliştirmek ve bu hizmetlerde rekabeti artırmak, uzak bir konumun dezavantajını azaltabilir.^[5] Bu nedenle ulaşım ve iletişim altyapısı, bir ülkenin zincirdeki yerini etkileyen etkenler arasında sayılmaktadır.

Ancak ticaretin kazancı herkese eşit dağılmayabilir. Emek piyasasında nitelikli işe ödenen prim artarken niteliksiz işin ücretleri durgunlaşabilir, yani ticaretin toplam kazancı ile bu kazancın emek piyasasındaki dağılımı ayrı sorulardır. Çevresel bir maliyet de söz konusudur. Ara mallar, yani başka bir ürünün üretiminde kullanılan parçalar, standart ticarete göre daha uzak mesafelere taşınmaktadır ve bu uzun taşıma, ulaşım kaynaklı karbondioksit (CO₂) salımlarını artırabilir. Freni, gidonu ve gövdesi ayrı ülkelerden yola çıkan bir bisiklet, son haline gelene kadar çok uzun bir yol katetmiş olabilir.

Çin'den Avrupa'ya Uzanan Tarihi Ticaret Yolu Neydi?

Avrupa ile Uzak Doğu arasındaki tarihi ticaret yolu denildiğinde akla gelen ad, İpek Yolu'dur. UNESCO, Avrupa ile Uzak Doğu arasındaki tarihi ticaret güzergahlarını İpek Yolları ağının bir parçası olarak tanımlamaktadır ve bu ağ, kara güzergahlarının yanı sıra deniz güzergahlarını da kapsamaktadır. Dolayısıyla İpek Yolları sadece karadan ilerleyen bir yol olarak düşünülmemelidir.^[4]

Adındaki tekil "yol" sözcüğü yanıltıcı olabilir. Haritada tek bir hat olarak çizilen bir İpek Yolu imgesi yaygındır, oysa bu güzergahlar tek bir hattı izlememiştir. Üstelik yollar boyunca sadece mallar taşınmamıştır. Mallarla birlikte bilgi, düşünce, kültür ve inançlar da İpek Yolları üzerinden yayılmıştır ve bu yönüyle İpek Yolları, ticaretin sadece mal hesabıyla anlaşılamayacağını hatırlatmaktadır. Bugünkü küresel ağ da tek bir hatta değil, birbirine bağlanan pek çok güzergaha dayanmaktadır. Malakka Boğazı'ndan Süveyş Kanalı'na uzanan deniz geçitleri, bugünkü deniz ağının önemli geçiş noktalarıdır.

NASA Goddard Space Flight Center; derivative work: Splette, Kamu malı

Küresel Ticaretin Fiziksel Akışı, Deniz Yolu ve Boğazlardan Nasıl Geçer?

Dünya ticaretinin fiziksel omurgası deniz yoludur. Gemiler, hacim olarak dünya ticaretinin %80'inden fazlasını taşımaktadır ve bu oran, taşınan yük miktarına dayanan bir paydır. 2023'te dünya deniz yolu ticaretinde 12.292 milyon ton, yani yaklaşık 12,3 milyar ton yük taşınmıştır. Ancak ton cinsinden yük toplamı, taşımanın ne kadar uzağa yapıldığını göstermemektedir ve bunun için ton-mil göstergesi kullanılmaktadır. Ton-mil, taşınan yük miktarını kat edilen deniz mili mesafesiyle birlikte hesaba katan bir taşıma işi ölçüsüdür. 2023'te deniz yolu ticaretinin taşıma işi 62.037 milyar ton-mile ulaşmıştır, fakat bu gösterge ton cinsinden yük toplamıyla aynı şey değildir ve iki sayı birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

İki sayıyı birbirine bölmek ise kaba bir fikir vermektedir. 62.037 milyar ton-mil, 12.292 milyon tona bölündüğünde yaklaşık 5.000 deniz mili elde edilmektedir, yani 2023'te deniz yoluyla taşınan bir ton yük ortalama olarak bu mertebede bir mesafe kat etmiştir.^[11] Elbette bu basit bir ortalamadır. Kısa bir kıyı seferi ile okyanus aşan uzun bir yolculuk aynı ortalamanın içinde yer almaktadır. Ama hesap, ton ile ton-milin neden ayrı tutulduğunu göstermektedir, çünkü aynı miktarda yük daha uzak bir rotaya kaydığında taşınan ton değişmese de taşıma işi büyümektedir.

Gemilerin taşıdığı yükler de birbirinden farklıdır. Demir cevheri, kömür ve tahıl kuru dökme yüklere, ham petrol ve rafine petrol ise sıvı dökme yüklere örnektir. Enerji açısından ikinci grup ayrı bir önem taşımaktadır, çünkü uluslararası enerji piyasaları güvenilir taşıma güzergahlarına bağlıdır. Bir petrol yükünün rotası uzadığında, toplam enerji maliyeti de artabilir. Bu nedenle dar deniz geçitleri, enerji ticaretinde ayrı bir başlık olarak incelenmektedir.

Stratejik Deniz Geçitleri (Darboğazlar) ve Küresel Enerji Güvenliği

Deniz ticaretinde bazı dar geçitler, küresel akışın düğüm noktalarıdır. Bu noktalara darboğaz (İng: "chokepoint") denmektedir. ABD Enerji Bilgi İdaresi'nin 2014 tarihli değerlendirmesine göre önemli bir darboğazın geçici olarak kapanması bile toplam enerji maliyetlerini ve dünya enerji fiyatlarını büyük ölçüde artırabilir.^[12] Ayrıca böyle bir kesinti, alternatif yollarda binlerce mil ek yolculuk gerektirebilir. Bu geçitlerin her biri farklı denizleri ve farklı tedarikçi-tüketici çiftlerini birbirine bağlamaktadır.

Enerji ticareti açısından dört geçit öne çıkmaktadır. Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ni Umman Körfezi ve Arap Denizi'ne bağlamaktadır. Hint ve Pasifik okyanuslarını birbirine bağlayan Malakka Boğazı ise Afrika ve Basra Körfezi'ndeki tedarikçiler ile Asya'daki tüketiciler arasındaki en kısa deniz yoludur. Mısır'da bulunan Süveyş Kanalı ve SUMED boru hattı, Basra Körfezi petrolü ile doğal gazının Avrupa ve Kuzey Amerika'ya sevkiyatında stratejik güzergahlardır. Babülmendep Boğazı da Afrika Boynuzu ile Orta Doğu arasında yer almaktadır ve Akdeniz ile Hint Okyanusu arasında stratejik bir bağlantı kurmaktadır.

Bu geçitler birbirinden bağımsız da değildir. Hürmüz, Babülmendep ve Süveyş önemli geçitler arasında yer almaktadır. Asya'ya giden yükler için ise Malakka en kısa deniz yolunu sunmaktadır. Dolayısıyla bu noktalardan birindeki kesinti, yükleri daha uzun alternatif rotalara yönlendirebilir. Böyle bir sapma, taşınan ton değişmese de taşıma işini büyütmektedir.

Lojistik Performans Endeksi (LPI) ve Tedarik Zinciri Verimliliği

Bir malın limana ulaşması, ticaretin sadece bir parçasıdır. Malın sınırdan ne kadar hızlı geçtiği, ne kadar ucuza gönderildiği ve zamanında teslim edilip edilmediği de ticaretin maliyetini belirlemektedir.^[15] Dünya Bankası bu yetenekleri Lojistik Performans Endeksi (İng: "Logistics Performance Index", kısaca LPI) ile ölçmektedir ve endeksin 2023 sürümü altı boyutu değerlendirmektedir. İlk ikisi sınırın ve altyapının durumuyla ilgilidir. Birinci boyut, gümrük ve sınır işlemlerinin verimliliği, ikincisi ise ticaret ve ulaşımla ilgili altyapının kalitesidir.

Kalan dört boyut ise gönderinin kendisine odaklanmaktadır. Üçüncü boyut, rekabetçi fiyatlı uluslararası gönderilerin düzenlenebilme kolaylığı, dördüncüsü ise lojistik hizmetlerinin yetkinliği ve kalitesidir. Beşinci boyut, gönderilerin izlenebilirliğini ölçmektedir. Altıncısı, gönderilerin planlanan ya da beklenen teslim süresi içinde alıcıya ulaşma sıklığıdır. Bu boyutların hepsi aynı soruya farklı yönlerden yaklaşmaktadır. Bir ülkeden yola çıkan bir mal, alıcısına ne kadar güvenilir biçimde ulaşabilmektedir?

Evrim Ağacı

Endeks puanlarını okurken bir istatistik kuralına uymak gerekmektedir. Her ölçüm bir belirsizlik taşımaktadır ve güven aralığı, bu belirsizliğin sınırlarını gösteren değer aralığıdır. Dolayısıyla iki ülkenin puanı arasındaki fark kendiliğinden anlamlı bir fark sayılmamalıdır, çünkü farkın istatistiksel olarak anlamlı olup olmadığını anlamak için güven aralıkları incelenmelidir. Örneğin iki ülke arasındaki küçük bir puan farkı sıralamada bir basamaklık ayrım yaratsa bile, gerçek bir performans farkını göstermeyebilir. Kısacası sıralama tabloları, güven aralıklarıyla birlikte okunmalıdır.^[15]

Sayılarla Dünya Ticaretinde Başlıca Sektörler ve Aktörler Hangileridir?

Dünya ticaretinin parasal büyüklüğü, DTÖ'nün düzenli istatistiklerinde izlenmektedir. Nisan 2025'te yayımlanan rapora göre 2024'te dünya mal ihracatı 24.431 milyar ABD dolarına, yani yaklaşık 24,4 trilyon dolara ulaşmıştır ve bu rakam, yıl içinde ihraç edilen bütün malların değerini bir araya getirmektedir. Rakamın neyi kapsadığı da büyüklüğü kadar önemlidir, çünkü toplam ihraç edilen malların değerini göstermektedir ve bu malların kaç ton tuttuğunu söylememektedir.

Hizmetler ise bu toplamın içinde yer almamaktadır ve 2024'te dünya ticari hizmet ihracatı 8.687 milyar ABD doları olarak ayrı bir tabloda verilmiştir. Bu nedenle bir haberde geçen dünya ticareti rakamının sadece malları mı, yoksa mallarla birlikte hizmetleri mi kapsadığına bakmak gerekmektedir. İki tablo yan yana konduğunda hizmet ihracatı, mal ihracatının üçte birinden biraz fazlasına denk gelmektedir. Elbette iki toplamı birleştirmek mümkündür. Fakat bunu yaparken iki ayrı tablonun kullanıldığını belirtmek gerekmektedir.

Mal İhracatının Sektörel Yapısı

Mal ihracatının değeri ürün gruplarına eşit dağılmamaktadır. DTÖ'nün 2022 verileri, değer esasına göre üç ana grubun payını vermektedir ve imalat ürünleri, dünya mal ihracatı değerinin %63'ü ile bu grupların en büyüğüdür. Yakıtlar ve madencilik ürünlerinin payı %21'dir, tarım ürünleri ise dünya mal ihracatı değerinin %10'unu oluşturmaktadır. Üç grubun toplamı %94'tür ve kalan küçük pay bu ana grupların dışında kalmaktadır. Böylece dünya mal ihracatının değerce üçte ikiye yakın kısmı imalat ürünlerinden oluşmaktadır.

İmalatın kendi içinde de büyük kalemler vardır. 2022'de kimyasalların ihracat değeri 3.010 milyar dolar, büro ve telekomünikasyon donanımınınki ise 2.512 milyar dolar olmuştur ve iki kalem birlikte 5.522 milyar dolar etmektedir.^[9] Ülkeler arasında da belirgin bir yoğunlaşma göze çarpmaktadır. Nitekim 2024'te mal ihracatında ilk sırada 3.577 milyar dolarla Çin yer almıştır. Çin'in dünya mal ihracatındaki payı %14,6'dır. Başka bir deyişle dünyada ihraç edilen her yedi dolarlık maldan yaklaşık biri Çin'den çıkmıştır.

Listenin devamı da büyük ekonomilerden oluşmaktadır ve Almanya, 1.683 milyar dolarlık ihracatı ve %6,9 payla üçüncü sıradadır. Çin'in ihracatı Almanya'nınkinin iki katından fazladır, mal ithalatında ise ilk sırayı 3.359 milyar dolar ve %13,6 payla ABD almıştır.^[10] Bu sıralamalar, malın sınırdan çıktığı ülkeyi esas almaktadır, oysa küresel değer zincirlerinde bir ülkenin ihracat değerinin bir kısmı başka ülkelerde yaratılmış olabilir ve Finlandiya bisikletinde bu pay %33'tür. Dolayısıyla bir ülkenin ihracat sıralamasındaki yeri, kendi ekonomisinde yaratılan değerin sıralamasıyla birebir örtüşmeyebilir.

Ticaret İstatistiklerindeki Yaygın Yanlışlar

En sık karışıklık, farklı temellere dayanan iki payın aynı şeyi ölçtüğünü sanmaktan doğmaktadır. İmalat ürünlerinin %63'lük payı parasal değer payıdır ve tonaj payı değildir, deniz yolunun %80'in üzerindeki payı ise taşınan hacme dayanmaktadır. Dolayısıyla bu iki sayıdan "dünya ticaretinin değer olarak %80'i gemilerle taşınmaktadır" gibi bir sonuç çıkarmak doğru değildir.^[11] Deniz yolu tonajında dökme mallar da yer alırken değer dağılımının başında imalat ürünleri gelmektedir, bu nedenle ton cinsinden bir payı değer cinsinden bir paya doğrudan çevirmek mümkün değildir.

İkinci yanılgı, ticaret değerindeki artışı daha çok mal taşındığının kanıtı saymaktır. Gözlenen bir büyüme ya da küçülme fiyat değişiminden, ihracat miktarındaki değişimden ya da ikisinden birden kaynaklanabilir. Örneğin bir ülke iki yıl üst üste aynı miktarda mal satsa bile fiyatlar yükseldiğinde ihracatının değeri artabilir, bu nedenle değer artışı ile hacim artışı ayrı ayrı incelenmektedir. Tersi de mümkündür. Fiyatlar düştüğünde, daha çok mal satan bir ülkenin ihracat değeri yerinde sayabilir ya da gerileyebilir.

Üçüncü yanılgı ticaret dengesine yöneliktir. Ticaret açığı kulağa olumsuz, ticaret fazlası ise olumlu gelebilir, ancak ticaret dengesi tek başına bir ekonominin sağlığını açıklamak için yeterli değildir. Bir ekonomiyi değerlendirmek için ticaret dengesinin yanında ticarete açıklık oranı, ortak payları ve yoğunlaşma endeksleri gibi göstergelere de bakılmaktadır. Örneğin iki ortak arasındaki bir fazla, ekonomilerden birinin ötekinden daha sağlıklı olduğunu kendiliğinden göstermemektedir, çünkü bu fark sadece iki taraf arasındaki mal akışının yönünü ve büyüklüğünü özetlemektedir.

Evrim Ağacı

Küresel Ticaretin Kurallarını DTÖ ve Bölgesel Anlaşmalar Nasıl Belirler?

Çok taraflı ticaret sisteminin kuralları, 1948'den itibaren Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (İng: "General Agreement on Tariffs and Trade", kısaca GATT) tarafından sağlanmıştır. DTÖ ise 1 Ocak 1995'te faaliyete başlamıştır. Örgüt görece yeni olsa da dayandığı kuralların geçmişi çok daha eskidir, çünkü GATT kurallarının başlangıcı ile DTÖ'nün kuruluşu arasında yaklaşık yarım yüzyıl vardır. Çok taraflı sözcüğü ise kuralların iki ülke arasında değil, çok sayıda hükümet arasında ortak olarak benimsendiğini anlatmaktadır.

DTÖ, hükümetlerin ticaret anlaşmalarını müzakere ettiği bir forumdur, ayrıca hükümetler ticaret uyuşmazlıklarını çözmek için de bu örgüte başvurmaktadır. Böylece örgüt iki ayrı işlev üstlenmektedir. Birincisinde kurallar müzakere edilmektedir, ikincisinde ise bu kuralların uygulanmasından doğan anlaşmazlıklar ele alınmaktadır. Örgütün anlaşmaları sadece mallarla sınırlı kalmamaktadır ve hizmet ticaretini de içine almaktadır.^[6] Hizmet ticaretinin büyüklüğü de dikkat çekicidir: dünya ticari hizmet ihracatı 2024'te 8.687 milyar dolara ulaşmıştır.

Gümrük Tarifeleri, Bağlanmış Taahhütler ve Ulusal Muamele İlkesi

DTÖ metinlerinde tarife sözcüğü, gümrük vergisiyle aynı anlamda kullanılmaktadır. Yaygın bir yanılgı, DTÖ'nün varlığının bütün gümrük vergilerinin sıfırlandığı anlamına geldiğidir. Gerçekte DTÖ sistemi tarifelere izin vermektedir. Sistemin öne çıkardığı ilke, vergilerin öngörülebilir olmasıdır ve bu öngörülebilirliğin aracı bağlanmış taahhütlerdir. Mallar için bağlanmış taahhütler gümrük tarifesi oranlarının üst sınırlarını belirlemektedir, böylece ticaret ortakları bir ülkenin vergilerinin hangi tavanın altında kalacağını önceden bilebilir.

Ulusal muamele (İng: "national treatment") ilkesi ise sınırdan sonrasıyla ilgilidir. Bu ilke, ticarette ayrımcılık yapmama ilkesinin bir parçasıdır ve ithal mallara iç piyasada yerli mallardan farklı davranılmasını yasaklamaktadır. Ancak ilke, ithal ürün piyasaya girdikten sonra uygulanmaktadır, yani sınırda alınan gümrük vergisi bu ilkenin konusu değildir. Ürün gümrükten geçip iç piyasaya girdikten sonra ise yerli rakipleriyle aynı kurallara tabi olmalıdır ve böylece tarifeler ile iç piyasa kuralları birbirinden ayrı tutulmaktadır.

Bölgesel Ticaret Anlaşmaları

Çok taraflı kuralların yanında ülkeler kendi aralarında da anlaşmalar yapmaktadır. Bölgesel ticaret anlaşması (İng: "regional trade agreement"), en az iki ortak arasında yapılan karşılıklı bir ticaret anlaşmasıdır.^[8] Ancak "bölgesel" nitelemesi yanıltmamalıdır, çünkü bu anlaşmaların ortaklarının aynı coğrafi bölgede bulunması gerekmemektedir. Dolayısıyla farklı kıtalardaki iki ülke de bölgesel bir ticaret anlaşmasının tarafı olabilir.

DTÖ'nün mal ticareti kuralları, bu anlaşmaların iki önemli biçimini, yani gümrük birliklerini ve serbest ticaret alanlarını kapsamaktadır, öte yandan bir ülke birden fazla anlaşmaya taraf olabilir ve bu nedenle bazı bölgesel anlaşmaların üyelikleri üst üste binebilir. Türkiye örneği bu iki biçimin bir arada bulunabileceğini göstermektedir. Türkiye ile AB arasında sanayi malları için bir gümrük birliği, kömür, demir ve çelik ürünleri için ise ayrı bir serbest ticaret anlaşması vardır.

Evrim Ağacı

Küresel Ticaret Ağında Türkiye'nin AB ile İlişkileri Nasıldır?

Türkiye, 2024'te 262 milyar ABD dolarlık mal ihracatı gerçekleştirmiştir. Bu tutar dünya mal ihracatının %1,1'ine karşılık gelmektedir, yani dünya ihracatındaki her 100 doların yaklaşık 1 doları Türkiye'ye aittir.^[10] Aynı listede Çin ile Almanya'nın ihracatı Türkiye'ninkinin sırasıyla 13 ve 6 katını aşmaktadır, ama bir ülkenin dış bağlantılarını anlamak için ihracatın büyüklüğü kadar nereye gittiğine de bakmak gerekmektedir.

Türkiye'nin mal ihracatının önemli bir bölümü tek bir ortağa yönelmektedir. Avrupa Komisyonu'nun 2025 verilerine göre Türkiye'nin mal ihracatının %42,7'si AB'ye gitmiş, aynı yıl mal ithalatının %35,3'ü de AB'den gelmiştir. Dahası ilişki mal ticaretiyle sınırlı değildir. AB'nin Türkiye'den en çok satın aldığı hizmetler ulaştırma ve seyahatken Türkiye'ye sattığı hizmetlerde ulaştırma ile bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) hizmetleri öne çıkmaktadır.

1963'ten 1995'e Kurumsal Çerçeve

AB ile Türkiye arasındaki ticari ilişkilerin hukuki temeli iki belgeye dayanmaktadır. Birincisi 1963 tarihli Ortaklık Anlaşması, ikincisi ise 31 Aralık 1995'te yürürlüğe giren Gümrük Birliği kararıdır. Bu karar, AB ile Türkiye arasındaki bütün sanayi mallarında tarifelerin ve miktar kısıtlamalarının (ithalat miktarına konan sınırların) kaldırılmasını teyit etmiştir. Aynı karar, Türkiye'nin gümrük tarifelerini ve kurallarını AB'ninkilerle uyumlu hale getirmesini de gerektirmektedir, böylece iki taraf sanayi mallarında kendi aralarındaki engelleri kaldırmakla kalmamakta, dışarıya karşı da benzer tarifeler uygulamaktadır.

Ancak Gümrük Birliği bütün malları aynı biçimde kapsamamaktadır, nitekim kömür, demir ve çelik ürünleri için ayrı bir serbest ticaret anlaşması 1996'da kurulmuştur. Bazı tarım ve balıkçılık ürünlerinin ticaretinde de ayrı tercihli tavizler vardır ve bu tavizler, sanayi malları için geçerli olan Gümrük Birliği düzenlemesiyle özdeş sayılmamalıdır. Bu nedenle bir tarım ürünü ile bir sanayi malının AB'ye satışı farklı düzenlemelere tabi olabilir. Dolayısıyla Gümrük Birliği'nin kapsamını bütün dış ticaret ilişkisiyle eşitlemek doğru değildir.

AB-Türkiye Mal Ticareti

Avrupa Komisyonu'nun 2025 verileri, iki taraf arasındaki mal ticaretini AB'nin bakış açısından vermektedir. Buna göre AB, 2025'te Türkiye'den 103.328 milyon avroluk mal ithal etmiş, Türkiye'ye ise 114.174 milyon avroluk mal ihraç etmiştir. Toplam ticaret 217.502 milyon avroya ulaşmıştır. Bu tablo, AB açısından 10.846 milyon avroluk bir ticaret fazlası göstermektedir. Tablo AB'nin bakış açısıyla düzenlendiği için ithalat sütunu Türkiye'den AB'ye giden malları anlatmakta, ihracat sütunu ise AB'den Türkiye'ye gelen malları göstermektedir.

Aynı ilişki iki taraf için farklı ağırlık taşımaktadır. Ancak bir ortağın önemi, iki tarafın toplam ticaretindeki payına ayrı ayrı bakılarak okunmaktadır ve Türkiye'nin dış ticaretinde AB'nin payı, AB'nin dış ticaretinde Türkiye'nin payından belirgin biçimde yüksektir. Türkiye'nin mal ihracatının %42,7'si AB'ye gidip mal ithalatının %35,3'ü AB'den gelirken, AB'nin toplam mal ticaretinde Türkiye'nin payı %4,2'de kalmaktadır.^{[13], [14]} Bu asimetri, iki tarafın ilişkiye neden farklı ağırlık verebileceğini de açıklayabilir.

Endüstri içi ticaret AB-Türkiye verilerinde de görülmektedir ve AB'nin Türkiye'den ithalatında ilk sırada 26.209 milyon avro ve %25,4 payla taşıma donanımı yer almaktadır. Makine ve cihazların payı ise 17.320 milyon avroyla %16,8'dir. Öte yandan AB'nin Türkiye'ye ihracatında da taşıma donanımı 29.757 milyon avro ve %26,1 payla öne çıkmaktadır. ABD otomobil örneğindeki çift yönlü akış, aynı HS bölümünde AB ile Türkiye arasında da görülmektedir. Taşıma donanımında iki yönün toplamı 55.966 milyon avroyu bulmaktadır ve bu tutar, iki taraf arasındaki toplam mal ticaretinin dörtte birinden biraz fazlasıdır.^[14]

Evrim Ağacı

Sonuç

Dünyada ticaret, ülkelerin fırsat maliyeti farklarına göre uzmanlaştığı ve ürettiklerini sınırlar ötesinde değiştirdiği küresel bir iş bölümüdür. Bu iş bölümü bugün bitmiş malların değişimini aşmış, tek bir ürünün aşamalarını farklı ülkelere dağıtan değer zincirlerine dönüşmüştür. Malların hacim olarak büyük kısmı deniz yoluyla taşınmaktadır. Bu yolların bazı noktaları dar geçitlere bağlıdır.^[12] Değişimin kuralları ise 1995'ten beri DTÖ çatısı altında müzakere edilmektedir.^[6]

Bu tablo, ticaretin kazancının nereden geldiğini açıklamaktadır. Ricardo'nun Portekiz'i iki malı da daha az emekle üretebildiği halde ticaretten yararlanabilir. Ne var ki toplam kazancın varlığı kazancın herkese eşit dağılacağı anlamına gelmemektedir, nitekim emek piyasasında nitelikli işin primi artarken niteliksiz işin ücretleri durgunlaşabilir.

Önümüzdeki dönemin açık sorusu, bu bağlantıların bedellerinin nasıl dengeleneceğidir. Bir darboğazın geçici olarak kapanması bile enerji fiyatlarını artırabilir, ara malların uzak mesafelere taşınması ise CO₂ salımlarını yükseltebilir. Finlandiya'da monte edilen bisiklet gibi parçaları birçok ülkeden gelen ürünler, bu taşıma ve ücret dinamiklerinin tam ortasında durmaktadır. Ekonomilerin değer zincirleriyle bütünleşirken deniz yolu kırılganlığını, karbon maliyetini ve ücret ayrışmasını birlikte nasıl yöneteceği, henüz yanıtı netleşmemiş bir sorudur.