Çözünme Nedir? Madde Çözücüde Nasıl Çözünür ve Benzer Benzeri Neden Çözer?
Suda Gözden Kaybolan Bir Kaşık Tuz Gerçekte Nereye Gider?
/content/f3810e3d-f576-417f-9b82-4c5f38f330db.jpeg)
- Özgün
- Kimya
- Fiziksel Kimya
Bu Makalede Neler Öğreneceksin?
Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.- Çözünme, çözünen taneciklerin çözücü içinde mikroskobik ölçekte eşit dağılmasıyla homojen çözelti oluşturmasıdır; madde ve toplam kütle kaybolmaz.
- Çözünmede çözücü tanecikleri iyonları veya molekülleri sarar; etkileşimlerin türü ve gücü, maddelerin ne ölçüde çözüneceğini belirler.
- Çözünmenin kendiliğinden gerçekleşip gerçekleşmeyeceği yalnızca ısı alışverişine değil, entalpi ve entropiyi birlikte değerlendiren serbest enerji dengesine bağlıdır.
Çözünme (İng: "dissolution"), iki ayrı fazın birbiriyle karışarak yeni ve tek bir homojen karışım fazı oluşturmasıdır.[1] Suya katılan tuz kristalleri gözden kaybolduğunda madde yok olmamaktadır. Karışımda daha az miktarda bulunan çözünen tanecikleri, miktarca en fazla olan çözücü içinde mikroskobik ölçekte eşit biçimde dağılarak çözelti adını verdiğimiz tek fazlı yapıyı kurmaktadır.
Gündelik dilde sıkça tekrarlanan "benzer benzeri çözer" deyişi pratik bir kestirim sunsa da bu dağılmanın altındaki fiziksel ve kimyasal mekanizmayı tek başına açıklamamaktadır. Bir katının sıvı içinde dağılmasından atmosfer gazlarının suya karışmasına kadar her olay, tanecikler arasındaki çekim kuvvetleri ile enerji ve entropi dengesine bağlıdır. Örneğin bir mol sofra tuzu, çevreden 4 kJ ısı aldığı halde kendiliğinden çözünmektedir. Bu yazımızda çözünme sürecine ilişkin bilimsel modeli tanecik etkileşimlerinden termodinamik çevrimlere kadar adım adım inceleyeceğiz.
Çözünme Nedir?
Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği (IUPAC), 1994 tarihli katı hal faz geçişleri terminolojisinde çözünme olayını iki fazın birbiriyle karışarak tek ve homojen yeni bir faz meydana getirmesi biçiminde tanımlamaktadır. Bu tanım mikroskobik eşitliğe dayanmaktadır. Ortaya çıkan çözeltiler iki ya da daha fazla maddenin bileşenlerinin mikroskobik ölçekte her noktaya eşit dağıldığı karışımlardır. Karışımda en büyük miktarda yer alan bileşene çözücü, daha az miktarda bulunan bir ya da birkaç bileşene ise çözünen adı verilmektedir. Bir çözeltinin içinde tek bir çözünen bulunabileceği gibi aynı çözücü ortamını paylaşan birden fazla çözünen bileşen de yer alabilmektedir. Karışımın her bölgesi aynı bileşimi taşımaktadır. Örneğin aynı su kütlesinin içinde hem çözünmüş tuz hem de atmosferden katılmış gazlar birlikte dağılabilmektedir, çünkü belirleyici ölçüt katılan madde sayısı değil, bütün bileşenlerin dışarıdan seçilebilecek bir sınır yüzeyi bırakmadan tek bir homojen faz içinde buluşmasıdır.
Çözünen ile çözücünün başlangıçtaki fiziksel halleri birbiriyle aynı olmak zorunda değildir. Çözeltiler sadece bardaktaki sıvılardan oluşmamaktadır. Örneğin katı bir tuz sıvı suda dağılabileceği gibi bir gaz da sıvı ya da başka bir gaz içinde çözünebilmektedir. Gaz, sıvı ya da katı halde bulunan bütün çözeltilerde temel koşul bileşenlerin mikroskobik ölçekte eşit dağılarak kaynaşmasıdır.
Konuyla ilgili yaygın yanılgılardan biri çözünme ile erime kavramlarını eş anlamlı kullanmaktır.[14] Oysa erime, katı haldeki bir maddenin ısı alarak doğrudan sıvı hale dönüşmesidir.[1] Erime sürecinde ikinci maddeye gereksinim yoktur. Tek bir saf madde ısı etkisiyle hal değiştirmektedir, ancak çözünme süreci mutlaka en az iki farklı fazın birbiriyle karşılaşmasını ve karışarak tek bir homojen faz oluşturmasını şart koşmaktadır. Araştırmalarda saptanan bir diğer yaygın kavram yanılgısı ise suya atılan şekerin görünmez olunca bütünüyle ortadan kalktığı ve bu sırada kütlenin kaybolduğu düşüncesidir.[14] Toplam madde miktarı eksiksiz korunmaktadır. Su dolu bir kabın ve katı şekerin ya da sodyum klorürün (NaCl) kütleleri karıştırma öncesinde ve sonrasında teraziyle izlendiğinde toplam kütle hiç değişmemektedir, çünkü katı tanecikler sadece çıplak gözün seçemeyeceği molekül veya iyon boyutlarına ayrılarak suyun arasına yayılmıştır.
Basit bir fiziksel çözünme (İng: "physical dissolution") modelinde karışıma katılan maddeler kimyasal kimliklerini kaybetmemektedir. Bileşenlerin kimyasal yapısı değişmemektedir. Bu nedenle uygun fiziksel ayırma yöntemleri uygulandığında hem çözücü hem de çözünen başlangıçtaki kimyasal yapıları hiç değişmemiş biçimde geri kazanılabilir, örneğin tuzlu sudaki su buharlaştırıldığında kabın dibinde yine aynı sodyum klorür kristalleri kalmaktadır.
Ne var ki her katının sıvı içinde gözden kaybolması basit bir fiziksel karışma olayı sayılmamaktadır, çünkü kimi örnekler kimyasal çözünme (İng: "chemical dissolution") niteliği taşımaktadır. Metalik çinkonun sulu hidroklorik aside atılması bunu göstermektedir. Çinko parçası asit içinde yavaşça kaybolduğu için dışarıdan bakıldığında çözünüyormuş gibi görünmektedir, oysa gerçekte bu iki madde hidrojen gazı (H₂) çıkaran ve sulu çinko klorür çözeltisi oluşturan kimyasal bir tepkimeye girmektedir.[2] Sıvı uzaklaştırıldığında başlangıçtaki metalik çinko geri elde edilememektedir.
Fiziksel çözünme gösteren bileşenlerde de karışma kapasitesi her sistemde aynı değildir, çünkü bazı maddeler çözücü içinde sadece belirli bir sınıra kadar dağılırken bazıları her oranda tek bir homojen faz oluşturmaktadır. Etanol ile su böyle davranmaktadır. Hangi oranda birleştirilirse birleştirilsin ayrım yüzeyi oluşturmayan bu tür sıvı çiftlerine birbiriyle tamamen karışabilen maddeler denmektedir.
/content/b1d4cfb4-3f18-455e-8970-9469c13088da.jpeg)
Mikroskobik Ölçekte Çözünme Türleri ve Etkileşimler
Bir maddenin çözücü içinde dağılabilmesi için mikroskobik ölçekte doğrudan temas ve kuşatılma gerekmektedir. Çözünen taneciklerinin çözücü molekülleri tarafından çepeçevre sarılması sürecine solvasyon adı verilmektedir. Çözelti oluşumunun temeli bu kuşatmadır. Böylece çözünenin kendi tanecikleri arasındaki çekim kuvvetleri çözücü molekülleri tarafından dengelenmektedir. Kurulan bu yeni mikroskobik düzen ayrılan taneciklerin hemen yeniden birleşmesini engelleyerek dağılmayı mümkün kılmaktadır.
Solvasyona uğrayan atomlar, moleküller ya da iyonlar artık başlangıçtaki katı yüzeyine veya kendi fazlarına bağlı kalmamaktadır. Çözücü molekülleriyle kuşatılan bu tanecikler, çözelti hacminin tamamı boyunca birbirinden bağımsız biçimde yayılabilmektedir. Çözeltinin her damlasında aynı derişimin görülmesi bu bağımsız yayılmadan kaynaklanmaktadır.
Belirli bir çözücüde ne kadar maddenin dağılabileceğini anlatan çözünürlük davranışı incelendiğinde temel bir ilke ortaya çıkmaktadır. Maddenin fiziksel hali ikincil önemdedir. Aslında çözünürlüğü belirleyen etkileşimler çözünenin başlangıçta katı, sıvı ya da gaz olmasından çok kimyasal niteliğine bağlıdır, yani taneciklerin iyonik mi yoksa moleküler yapıda mı olduğu çözücüyle kurabilecekleri çekim türünü doğrudan yönetmektedir.
Atomları birbirine kesintisiz ve çok güçlü kovalent bağlarla bağlanmış dev yapılarda çözücü molekülleri bu kilidi açamamaktadır. Elmas, grafit ve silisyum dioksit (SiO₂) gibi ağ yapılı katılar bu durumun en belirgin örnekleridir. Sıradan solvasyon çekimleri burada yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle ağ yapılı katılar, kendileriyle doğrudan kimyasal tepkimeye girmeyen hiçbir çözücüde çözünmemekte ve katı faz bütünlüğünü korumaktadır.
İyonik Çözünme ve Hidratasyon Kabuğu
Tuzların suda nasıl dağıldığını kavramak için önce su molekülünün (H₂O) uzaydaki biçimine bakmak gerekmektedir. Su molekülleri doğrusal bir geometriye sahip değildir ve açısal (bükük) bir yapı taşımaktadır.[8] Bu bükük geometri yük dağılımını belirlemektedir. Eğer atomlar doğrusal dizilseydi bağ kutupları birbirini dengeleyebilirdi, oysa açısal yapı yüzünden molekülün oksijen tarafı negatif, hidrojen uçları ise pozitif yük yoğunluğu kazanarak belirgin pozitif ve negatif kutuplar oluşturmaktadır.[8] Kalıcı pozitif ve negatif kutupları bulunan bu tür taneciklere polar molekül adı verilmektedir.
Kristal örgüdeki zıt yüklü iyonların çözücüyle etkileşerek birbirinden ayrılması ve çözeltiye geçmesi sürecine iyonik çözünme (İng: "ionic dissolution") denmektedir. Sofra tuzunun suda dağılması bu mekanizmanın en klasik örneğidir ve şu çözünme denklemiyle gösterilmektedir:[15]
Denklemde yer alan (s) sembolü başlangıçtaki katı kristali, (aq) sembolü ise su içinde dağılmış sulu fazı ifade etmektedir. Tuz suda iyon çiftleri halinde dolaşmamaktadır. Suya katılan sodyum klorür kristalindeki pozitif sodyum (Na⁺) ve negatif klorür (Cl⁻) iyonları birbirinden kopmaktadır, böylece suyun içinde ayrı ayrı hareket eden bağımsız yüklü taneciklere dönüşmektedir.
Tuz çözeltilerinin elektrik akımını iletmesi ile sudaki serbest iyonlar arasındaki bağlantıyı kuramıyla ortaya koyan bilim insanı Svante Arrhenius olmuştur. Arrhenius, tuz çözeltilerinin elektriksel iletkenliğini belirleme yöntemleri üzerine 1884 yılında bir çalışma sunduğunu 11 Aralık 1903 tarihli Nobel konuşmasında aktarmıştır.[11] Arrhenius, çözeltideki NaCl'nin etkin kısmının serbest Na⁺ ve Cl⁻ iyonlarına ayrıldığını belirtmiştir.[11] Bu yorum onun dönemine ait bir modeldir ve güçlü tuzların güncel ayrışma yüzdesi olarak okunmamalıdır.
/content/89751cc6-9141-4a85-9250-8a422ff37918.jpeg)
Katı kristalde birbirini büyük bir elektrostatik kuvvetle çeken artı ve eksi iyonlar suyun içinde nasıl yeniden birleşmeden durabilmektedir? Bu sorunun yanıtı yüklü iyonlar ile suyun kutupları arasında kurulan iyon-dipol etkileşimi (İng: "ion-dipole interaction") içinde saklıdır. Yönelim yükün işaretine göre gerçekleşmektedir. Polar su molekülünün negatif oksijen tarafı pozitif yüklü katyonlara yönelerek çekim oluşturmaktadır, benzer şekilde suyun pozitif yüklü hidrojen uçları da negatif yüklü anyonlara dönerek su moleküllerinin iyon çevresinde kümelenmesini sağlamaktadır.[4]
Çözücünün su olduğu özel durumda bu solvasyon sürecine hidratasyon adı verilmektedir. Sudaki iyonlar başıboş yükler değildir. Bu tanecikler, su moleküllerine iyon-dipol etkileşimiyle sıkıca bağlanmış hidratlı tanecikler olarak modellenmektedir. Su kılıfıyla kurulan bu yeni çekimler kristalden kopmanın getirdiği potansiyel enerji artışını dengelemektedir.
İyonu doğrudan çevreleyen ilk su katmanına birincil hidratasyon kabuğu adı verilmektedir. Bu kabuktaki su molekülü sayısı, merkezdeki iyonun yarıçapına ve elektrik yüküne göre değişmektedir. Örneğin yük yoğunluğu yüksek iyonlar çevrelerindeki su dipollerini daha güçlü bir düzen içinde tutmaktadır.
Moleküler Çözünme ve Moleküller Arası Kuvvetler
Kovalent bağlarla kurulmuş pek çok madde ise suya girdiğinde iyon oluşturmamaktadır. Kovalent yapılı taneciklerin kimyasal bağları kopmadan, tek tek moleküller halinde çözücü içinde dağılmasına moleküler çözünme (İng: "molecular dissolution") adı verilmektedir. Sofra şekeri bu davranışın tanıdık örneğidir. Çaya katılan şeker, sodyum klorür gibi iyonlara ayrılmamakta, solvasyona uğramış bütün moleküller halinde çözelti hacmine yayılmaktadır.
Moleküler maddeleri bir arada tutan çekimler iyonik örgü kuvvetlerine göre genel olarak daha zayıftır. Bu maddelerin çözünme modelinde başlıca üç çekim türü olan London kuvveti, dipol-dipol etkileşimleri ve hidrojen bağı hesaba katılmaktadır. Glikoz bunun iyi bir örneğidir. Yapısındaki beş hidroksil (-OH) grubu, polar su molekülleriyle güçlü hidrojen bağları kurarak katı glikozun suya kolayca karışmasını sağlamaktadır.
Basit doğrusal alkol serisi incelendiğinde ise molekülün polar ve apolar bölümleri arasındaki denge net biçimde izlenebilmektedir. Karbon zinciri uzadıkça çözünürlük değişmektedir. Suyla her oranda karışabilen basit doğrusal alkoller sadece en hafif üç üyedir (metanol, etanol ve n-propanol). Alkolün moleküler kütlesi büyüdükçe suyla hidrojen bağı kuramayan hidrokarbon bölümünün moleküldeki oranı artmakta ve sudaki çözünürlük hızla düşmektedir.
Yük dağılımı simetrik olduğu için kalıcı artı ve eksi kutup taşımayan tanecikler ise apolar molekül (İng: "nonpolar molecule") olarak sınıflandırılmaktadır. Azot (N₂), oksijen (O₂) ve argon gibi apolar gazların kalıcı dipol momenti yoktur. Bu gazlar çözücüyle dipol-dipol etkileşimi ya da hidrojen bağı kuramamaktadır. Bu nedenle apolar gazlar polar çözücülere kıyasla apolar çözücülerde genel olarak daha yüksek çözünürlük göstermektedir.
İki apolar madde arasında kurulabilen tek çekim, elektron bulutlarındaki anlık dalgalanmalardan doğan London kuvvetidir. Katı iyot ile sıvı benzenin karıştırılması bu mekanizmayı yalın biçimde ortaya koymaktadır. İki maddenin de kalıcı kutbu yoktur. Hem sıvı benzen hem de katı iyot (I₂) apolar molekül yapısındadır, dolayısıyla aralarında kurulabilen tek çekici kuvvet London kuvvetidir ve iyodun benzende çözünmesi bu anlık dipol etkileşimleriyle açıklanmaktadır.
Organik kimyada hidrokarbon zincirleri için kullanılan "hidrofobik" sıfatı, sanki alkanlar ile su birbirini itiyormuş gibi yaygın bir yanlış anlamaya yol açabilmektedir. Oysa aralarında gerçek bir itme yoktur. Cıva ile cam ya da alkanlar ile su birbirini itmemekte, aralarında bir çekim bulunmaktadır, çünkü sınır boyunca bir atomun diğeri tarafından karşılıklı kutuplanması tanecikleri bir arada tutma eğilimi yaratmaktadır.[10]
/content/0dcd92d5-c104-4b6f-b4e3-589cb777db26.jpeg)
Kalıcı bir dipol ile bu dipol tarafından kutuplanan bir tanecik arasındaki çekime dipol-indüklenmiş dipol etkileşimi (İng: "dipole-induced dipole interaction") denmektedir. Elektron bulutlarının esnekliği çekimi doğurmaktadır. Moleküller arasındaki çekimler bütünüyle açıklanırken sadece kalıcı kutuplar değil, iki anlık dipol arasındaki etkileşimlerle birlikte komşu elektron bulutlarının kutuplanabilirlik özelliği de hesaba katılmaktadır.
İki sıvının ayrı fazlar oluşturması, birbirlerinde hiç çözünmedikleri anlamına gelmemektedir. Benzen ile su karıştırıldığında iki katman belirmektedir. Yine de 23,5 °C sıcaklıkta 100 mL suda 188 mg benzen çözünebilmektedir.
Çözünmenin Enerji Adımları ve Termodinamik Modeli
Tanecikler arasındaki çekim kuvvetlerini tanımak çözünme modelinin sadece ilk ayağını oluşturmaktadır. Bir karışımın neden ısındığını, soğuduğunu ya da kendiliğinden oluştuğunu anlamak için sürecin enerji bilançosuna geçmek gerekmektedir. Termodinamikte entalpi bir hal fonksiyonu niteliği taşımaktadır. Toplam entalpi değişimi izlenen ara yoldan bağımsız olup sadece başlangıçtaki saf bileşenler ile sondaki çözeltinin durumuna bağlıdır, dolayısıyla çözelti oluşumunun enerji bilançosu termokimyasal bir çevrim yardımıyla basamaklara ayrılarak incelenebilmektedir.
Sabit basınç altında belirli miktardaki bir çözünenin belirli miktardaki çözücü içinde çözünmesi sırasında açığa çıkan veya soğurulan ısıya çözünme entalpisi (İng: "enthalpy of solution") denmektedir. Bu büyüklük sembolüyle gösterilmektedir. Fakat bir maddenin çözünmesi sırasında alınan ya da verilen ısı miktarı sabit bir sayı değildir, çünkü ölçülen ısı değişimi oluşan çözeltinin son derişimine doğrudan bağlıdır.
Derişime bağlı bu farklılığı ortadan kaldırmak için deneysel ölçümlerde standart bir yöntem uygulanmaktadır. Kalorimetrik ölçümler tek derişimle sınırlı kalmamaktadır. Araştırmacılar aynı maddeyi farklı derişimlerde çözerek her bir durumdaki entalpi değişimini ayrı ayrı ölçmektedir, böylece elde edilen veriler sonsuz seyrelme sınırına ekstrapole edilerek tablolardaki karşılaştırılabilir değerler belirlenmektedir.
Üç Aşamalı Çevrim ve Çözünme Entalpisi
Çözelti oluşumunun enerji bilançosunu kurmak için süreç üç aşamalı varsayımsal bir modele ayrılmaktadır. Gerçek bir kapta çözünen ve çözücü taneciklerinin karışmadan önce bütünüyle gaz fazına geçmesi gerekmemektedir. Model sadece kuramsal bir hesaplama aracıdır. Hal fonksiyonu özelliğinden yararlanan bu termokimyasal çevrimde üç basamağın enerjileri birleştirilmekte ve toplam çözünme entalpisi şu bağıntıyla ifade edilmektedir:[2]
Bağıntıda yer alan çözücü molekülleri arasındaki etkileşimleri yenmek için gereken enerjiyi, ise çözünen taneciklerini birbirinden ayırmak için gereken enerjiyi simgelemektedir. Var olan moleküller arası ya da iyonik çekimleri koparmak dışarıdan enerji girişi gerektirmektedir, dolayısıyla bu iki basamak katı ve sıvı çözünenler için endotermiktir ( ve ). Gaz halindeki çözünenlerde tanecikler arasındaki çekim ihmal edilebilecek düzeyde olduğu için sıfıra yakındır. Öte yandan üçüncü aşamayı gösteren , ayrılmış çözücü ve çözünen tanecikleri arasında yeni etkileşimlerin kurulmasına karşılık gelmektedir. Yeni çekimler kurulurken ısı açığa çıkmaktadır. Bu nedenle üçüncü adım daima ekzotermiktir ve değerini almaktadır.
Çözünmenin net ısı işareti bu üç adımın büyüklük karşılaştırmasından çıkmaktadır. Eğer çözücü ve çözüneni ayırma adımlarının toplam enerji maliyeti () birleşme adımında açığa çıkan enerjinin büyüklüğünü aşarsa olmakta ve çözünme süreci endotermik olarak gerçekleşmektedir.[15] Yeni etkileşimlerden doğan enerji kazancı ayırma maliyetinden büyük çıktığında ise olmakta ve ekzotermik çözünme çevresine ısı yaymaktadır.
/content/5eb45251-927d-422d-a6f3-d8bf240e1907.jpeg)
Enerji diyagramları üzerinden düşünüldüğünde ilk iki basamak sistemi daha yüksek enerjili ayrışmış bir ara düzeye taşırken, üçüncü basamak yeni çözücü-çözünen bağlarıyla sistemi aşağı indirmektedir. Son düzey başlangıç noktasının üstünde veya altında kalabilmektedir. Son çözelti düzeyi başlangıçtaki saf bileşenlerin üzerinde kalıyorsa kap çevreden ısı çekerek soğumakta, buna karşılık başlangıç düzeyinin altına iniyorsa fazla enerji dışarıya ısı olarak aktarılmaktadır.
İyonik katıların suda çözünmesi incelenirken bu çevrim pratikte iki varsayımsal basamak halinde ele alınmaktadır. Birinci basamak, kristali gaz halindeki serbest iyonlara ayıran örgü entalpisidir (). İyonik örgüyü parçalamak büyük enerji gerektirdiği için bu aşama daima endotermiktir. İkinci basamak ise gaz iyonlarının suyla çevrelendiği hidratasyon entalpisidir (). Hidratasyon entalpileri daima negatif işaretlidir. Bunun nedeni, iyonların sudan oluşan çevreleriyle etkileşmesinin sistemin potansiyel enerjisini düşürerek kristalden ayrılmanın enerji maliyetini dengelemesi ve ısı enerjisi açığa çıkarmasıdır.
Çözümlü örnek 1: Sofra tuzunun suda çözünme entalpisi kaçtır?
Verilenler: Bir mol sodyum klorür (NaCl) kristalini gaz halindeki iyon çiftine ayırmak için gereken değerindeki örgü entalpisi ve bu gaz iyonlarının suyla çevrelenmesine ait değerindeki hidratasyon entalpisi.[4]
İstenen: Bir mol NaCl katısının suda çözünmesine ait toplam çözünme entalpisi, yani .
1. adım: İyonik katılar için kurulan iki aşamalı varsayımsal enerji çevriminde kristali gaz iyonlarına ayırma maliyeti () ile iyonları hidratlama enerjisi () toplanmaktadır:
2. adım: Pozitif işaretli örgü entalpisi ile negatif işaretli hidratasyon entalpisi denklemde yerine konularak net entalpi değişimi hesaplanmaktadır:
Sonuç: Bir mol sodyum klorür suda çözündüğünde toplam çözünme entalpisi çıkmaktadır ve bu sırada çevreden sadece 4 kJ ısı alınmaktadır.
Yukarıdaki hesabın gösterdiği üzere birbirine çok yakın iki büyük sayının farkı oldukça küçük bir net değer üretmektedir. Tek bir iyonun enerjisi doğrudan ölçülememektedir, çünkü bir katyonu ya da anyonu karşıt iyonu olmadan suya eklemek olanaksızdır. Bu yüzden tek iyon hidratasyon enerjileri ortak bir iyona sahip farklı tuzların hidratasyon enerjileri arasındaki farklardan dolaylı olarak çıkarılmaktadır.[5] Hem örgü hem de hidratasyon enerjilerindeki belirsizlikler yüzünden farklı kaynakların tablolarında aynı tuz bileşenleri için farklı sayılar yer alabilmektedir.
Çözünme entalpisinin işaret ve büyüklük farkları sağlık ve günlük yaşam ürünlerinde doğrudan işe koşulmaktadır. Örneğin tek kullanımlık sıcak paketlerde kalsiyum klorürün suda ekzotermik çözünmesinden yararlanılmaktadır, çünkü bu tuz suda dağılırken dışarıya belirgin ısı vererek paketi ısıtmaktadır. Soğuk paketler ise ters yönde çalışmaktadır. Tek kullanımlık soğuk paketlerde 25 °C'deki çözünme entalpisi olan amonyum nitrat (NH₄NO₃) kullanılmaktadır, böylece su bölmesi patlatıldığında amonyum nitrat hızla çözünerek çevreden ısı çekmekte ve uygulandığı bölgeyi soğutmaktadır.[6]
Entropi Değişimi ve Serbest Enerji Dengesi
Sodyum klorürün ve amonyum nitratın değerleri termodinamik açıdan çok önemli bir sonuca işaret etmektedir. Pozitif bir değeri çözeltinin oluşamayacağı anlamına gelmemektedir. Endotermik çözünmeler de kendiliğinden ilerleyebilmektedir. Bunu açıklamak için enerjinin yayılma biçimini ve hareket serbestliğini ölçen entropi değişimini de modele katmak gerekmektedir. Bu yüzden bir çözeltinin oluşup oluşmayacağı öngörülürken entalpi ve entropi değişimleri birlikte değerlendirilmektedir.
Entropi artışının tek başına belirleyici olduğu en açık örnek sikloheksan ile n-heksan sıvılarının karışmasıdır. Her iki hidrokarbon da apolar molekül yapısındadır ve tanecikleri benzer büyüklükteki London kuvveti ile bir arada durmaktadır. Enerji bilançosu burada neredeyse sıfırdır. Saf sıvılardaki çekimleri kırma maliyeti ile karışma sırasında kurulan yeni çekimlerin kazancı birbirini dengelediği için deneysel yaklaşık sıfır çıkmaktadır, ancak bu iki sıvı her karşılaştığında kendiliğinden karışmaktadır, çünkü itici etken negatif çözünme entalpisi değil entropi artışıdır.
Buna rağmen çözünme olayı her zaman sistemin entropisini yükselten bir süreç olarak düşünülmemelidir. Bir tuz kristali suya girdiğinde katı örgünün dağılması iyonların serbestliğini artırmaktadır. Su molekülleri için ise durum farklıdır. Aynı anda çok sayıda su molekülü, iyonların çevresindeki hidratasyon kabuğuna çekilerek belirli yönlerde kısıtlanmaktadır. Kabukta tutulan bu su molekülleri ısıl enerjinin çözelti geneline yayılmasına katılamamakta ve entropiyi düşürücü etki yapmaktadır.
Kristal örgünün parçalanmasından doğan serbestlik artışı ile hidratasyon kabuğundaki bu düzenli dizilim her sulu tuz çözeltisinde birbiriyle yarışmaktadır. Kimi tuzlarda kabuk kısıtlaması ağır basmaktadır. Özellikle su moleküllerini çevrelerinde sıkıca yönlendiren iyonlarda bu kısıtlama büyümektedir, hatta bazı durumlarda söz konusu etki baskın çıkarak tuzun suda çözünmesi sırasında sistemde net entropi azalmasına yol açabilmektedir.[5]
Enerji alışverişi ile entropi değişimi bazen aynı yönde, bazen de birbirine zıt yönde çalıştığı için tek başına ne entalpi ne de entropi son sözü söylemektedir. Çözünme modelinde hem enerjik hem de entropik etkileri aynı çatı altında birlikte değerlendiren büyüklük serbest enerjidir. Kararlılığı en düşük serbest enerji belirlemektedir. Bu durumda sabit sıcaklık ve basınç altında karşılaşan maddelerin tek bir homojen fazda mı buluşacağını yoksa ayrı fazlar halinde mi kalacağını, sistemin toplam serbest enerjisini en düşük düzeye indiren denge durumu seçmektedir.
/content/1ca7198e-bbda-41b5-b2a7-5fc1559e5521.jpeg)
Benzer Benzeri Neden Çözer?
Kimyada sıkça başvurulan "benzer benzeri çözer" ifadesi, kimyasal polariteleri birbirine yakın olan çözünen ve çözücü çiftlerinin birbiri içinde çözünmeye yatkınlığını özetleyen pratik bir kestirim kuralıdır. Bu kuralın yaygın örneğinde sofra tuzu gibi iyonik bileşikler ile polar maddeler polar suda kolayca dağılırken sıvı yağın apolar hidrokarbon zincirleri suyla karışmamaktadır. Ancak bu söz evrensel bir yasa değildir. Bu tür kestirim kuralları, doğal süreçlerin sonucunu tahmin etmeye yarayan biçimsel olmayan ilkelerdir ve her koşulda doğru çıkmamaktadır. Bu deyiş çözünmenin mekanizmasını tek başına açıklamadığı gibi hangi koşullarda kullanılacağını da belirtmemektedir.[13]
Bu kestirimin nerede işleyip nerede sınırlandığını görmek için basit doğrusal alkol serisine yeniden bakabiliriz. İlk üç üye olan metanol, etanol ve n-propanol suyla sınırsız karışmaktadır. Karbon zinciri uzadıkça ise suyla hidrojen bağı kurabilen uç kısma kıyasla apolar hidrokarbon bölümünün oranı büyüdüğü için tablo değişmektedir.
Sıvı yağ ile suyun neden ayrı fazlarda kaldığını açıklamak için sadece tanecikler arası enerjiyi değil, entropi etkilerini de hesaba katmak gerekmektedir. Yağ ve su birbirini itmemektedir. Daha önce değindiğimiz hidrofobik yanılgısının aksine apolar hidrokarbon zincirleri ile polar su molekülleri arasında gerçek bir karşılıklı itme kuvveti yoktur, hatta kutuplanabilirlik ve dipol-indüklenmiş dipol etkileşimi sayesinde sınır boyunca çekim bile bulunmaktadır.
Ne var ki yağ molekülleri suyun içine tek tek dağıldığında çevredeki su moleküllerinin yönelimlerini kısıtlamaktadır. Su molekülleri yağ taneciklerine bağlanmadıkları zaman çok daha fazla hareket serbestliğine sahip olmaktadır. Yağ kendi içinde kümelendiğinde su molekülleri bu serbestliği geri kazanmakta ve sistemin toplam entropisi artmaktadır. Enerjik ve entropik etkileri birlikte değerlendiren serbest enerji ölçütüne göre sistemin en düşük serbest enerjili durumu yağ ve suyun ayrı bulunduğu halidir.[13]
Evrim Ağacı ürünlerinden haberdar mısınız?
Benzer polarite kuralının tek başına yetersiz kaldığı bir diğer alan ise iyonik katıların farklı polar çözücülerdeki davranışıdır. İyonik bileşiklerin çözünmesini sadece çözücü molekülünün dipol momentiyle öngörmek yetersiz kalabilmektedir. Yığın halindeki ortamın iki yüklü tanecik arasındaki elektrostatik kuvvetleri azaltma yeteneğini anlatan dielektrik sabiti çok daha yararlı bir ölçüt sunmaktadır.[3]
25 °C sıcaklıkta suyun dielektrik sabiti 80,1 gibi bilinen en yüksek değerlerden biriyken, yine polar bir sıvı olan asetonun dielektrik sabiti sadece 21,0 düzeyindedir. Bu fark tuz çözünürlüğünü çarpıcı biçimde değiştirmektedir. Suyun yüksek perdeleme yeteneği zıt yüklü iyonlar arasındaki çekimi güçlü biçimde zayıflatmaktadır, dolayısıyla 20 °C'de 100 mL suda 83 g lityum klorür (LiCl) çözünebilirken 100 mL asetonda sadece yaklaşık 4,1 g LiCl çözünebilmektedir.
Uygun molekül tasarımları kullanıldığında "benzer benzeri çözer" kuralının çizdiği sınırlar bütünüyle aşılabilmektedir. Normal koşullarda tipik bir iyonik tuz olan potasyum permanganatın apolar hidrokarbon çözücülerde dağılması beklenmemektedir. Özel halkalı moleküller bu engeli aşabilmektedir. Ortama 18-taç-6 gibi bir taç eter eklendiğinde bu halkalı yapı potasyum katyonunu (K⁺) iç boşluğunda tutarak dış yüzeyi apolar bir kılıfla sarmakta, böylece potasyum permanganatın hidrokarbonlarda çözünmesine olanak tanımaktadır.[10] Bir reaktifin bir fazdan diğerine geçmesine yardımcı olarak farklı fazlardaki maddeleri tepkimeye sokan bu yönteme faz transfer katalizi adı verilmektedir.
Çözünürlük Dengesi, Hız ve Çevresel Etkenler
İki fazın karışarak tek bir homojen karışım oluşturması, çözücünün sınırsız miktarda çözüneni kabul edebileceği anlamına gelmemektedir. Belirli bir sıcaklık ve basınç altında verilen bir çözücü miktarında çözünebilen en yüksek çözünen miktarına çözünürlük adı verilmektedir. Bu üst sınır farklı birimlerle gösterilebilmektedir. Çözünürlük incelenen sisteme göre hacim başına çözünen kütlesi (g/L), çözücü kütlesi başına çözünen kütlesi (g/g) ya da hacim başına mol sayısı (mol/L) biçiminde ifade edilebilmektedir, örneğin sodyum klorürün 20 °C sıcaklıktaki sudaki çözünürlüğü 100 mL su başına 35,7 g düzeyindedir.[9]
Bir çözelti hazırlanırken bu denge sınırına ne kadar çabuk ulaşıldığı ile sınırın sayısal büyüklüğü birbirinden tamamen farklı iki kavramdır. Hızı, temas yüzeyi ve karıştırma belirlemektedir. Katı çözüneni iri parçalar yerine ince parçalara ayırarak çözünenin temas yüzeyini artırmak çözünmeyi hızlandırmaktadır, benzer şekilde karışımı sürekli karıştırmak da çözünme hızını yükseltmektedir.[9]
Ancak çözünme hızını artıran bu fiziksel işlemler belirli bir sıcaklıktaki çözücünün alabileceği en yüksek madde miktarını değiştirmemektedir. Ne katı tanecikleri ince toz haline getirmek ne de sıvıyı sürekli karıştırmak 20 °C sıcaklıktaki 100 mL suyun çözebileceği 35,7 gramlık sodyum klorür sınırını yükseltebilmektedir, çünkü sistemin serbest enerji dengesi aynı kalmaktadır.
/content/99336d59-875e-4f0d-96df-1376f4e27a04.jpeg)
Doymuş Çözeltiler, Dinamik Denge ve Kristallendirme
İçerdiği çözünmüş madde miktarı, bulunulan koşulların izin verdiği en yüksek değerin altında kalan karışımlara doymamış çözelti denmektedir. Böyle karışımlar ek çözünen kabul edebilmektedir. Karışıma biraz daha katı eklendiğinde yeni tanecikler de çözücü içinde dağılmaya devam etmektedir, oysa çözünen miktarı koşulların izin verdiği en yüksek sınıra ulaştığında çözelti artık doymuş çözelti haline gelmektedir.
Doymuş bir çözeltinin dibinde çözünmemiş fazla katı bulunduğunda mikroskobik ölçekte süreç durmamaktadır. Bir yandan katı yüzeyindeki tanecikler koparak çözeltiye geçmekte, diğer yandan çözelti içinde bağımsız yayılan çözünmüş tanecikler de katı yüzeyine tutunmaktadır. Çözünmüş taneciklerin katı yüzeyine geri tutunarak düzenli yapıyı kurması sürecine kristallendirme (İng: "crystallization"), çözeltiden katı fazın ayrılması olayına ise çökelme (İng: "precipitation") adı verilmektedir. Fazla katının bulunduğu doymuş çözeltide çözünme hızı kristallendirme hızına tam olarak eşittir.[3] Karşıt yönlü bu iki sürecin eşit hızda sürdüğü duruma dinamik denge denmektedir. Makroskobik derişim sabit kalmaktadır.
Dinamik dengenin kurulabilmesi için doymuş sıvı fazın çözünmemiş katı fazıyla doğrudan temas halinde bulunması gerekmektedir. Tanecik alışverişi sınır yüzeyinde kesintisiz sürmektedir. Dışarıdan bakıldığında dipteki katı kütlesi ve çözelti derişimi hiç değişmiyormuş gibi görünmektedir, oysa her saniye eşit sayıda tanecik katıdan sıvıya geçmekte ve sıvıdan katı yüzeyine geri bağlanmaktadır.
Bazı özel koşullarda, çözeltinin normal denge sınırının üzerinde çözünmüş madde tuttuğu kararsız durumlar da üretilebilmektedir. Normalde izin verilenden daha fazla çözünmüş madde barındıran bu tür karışımlara aşırı doymuş çözelti adı verilmektedir. Aşırı doymuş çözeltiler, denge sınırının üzerinde çözünen taşıdığı için kararsızdır. Ortama küçük bir çözünen parçacığı olan bir tohum kristali eklendiğinde fazla çözünen hızla kristallenmeye başlamaktadır.
Yeniden kullanılabilen sodyum asetatlı el ısıtıcıları doğrudan bu kristallendirme ilkesiyle çalışmaktadır. Bu paketlerde dışarıya ısı veren süreç sodyum asetatın çözünmesi değil, aşırı doymuş çözeltiden hızla çökelerek kristallenmesidir.[6] Paket tek kullanımla tükenmemektedir. Katılaşan paket sıcak suya daldırılıp içindeki sodyum asetat kristalleri yeniden çözündürüldüğünde sistem başlangıçtaki durumuna dönmektedir, böylece aynı el ısıtıcısı tekrar kullanılabilmektedir.
Katıların sıvılardaki çözünürlüğü sıcaklıkla belirgin biçimde değişmektedir. Çoğu katının sudaki çözünürlüğü sıcaklık yükseldikçe artmaktadır, oysa lityum sülfat (Li₂SO₄) gibi bazı maddelerin çözünürlüğü artan sıcaklıkla birlikte azalmaktadır. Bileşikleri aynı çözücü içindeki bu çözünürlük farklarına dayanarak birbirinden ayırma yöntemine ayrımsal kristallendirme (İng: "fractional crystallization") denmektedir. Örneğin sıcak bir karışım soğutulduğunda çözünürlüğü hızla düşen bileşik kristallenerek ayrılmakta, çözünürlüğü yüksek kalan bileşen ise çözeltide kalmaktadır.
Çözümlü örnek 2: Sıcaklık farkıyla sodyum asetat karışımından ne kadar saf katı ayrılır?
Verilenler: 80 °C sıcaklıktaki 100 g su içinde tamamen çözünmüş 150 g sodyum asetat (CH₃CO₂Na) ile 50 g potasyum bromür (KBr) karışımı ve 0 °C sıcaklıkta 100 g suda en fazla 36 g sodyum asetatın çözünebildiği, 50 g KBr'nin ise tamamının çözeltide kaldığı bilgisi.[7]
İstenen: Çözelti 0 °C sıcaklığa soğutulduğunda kristallenerek ayrılan sodyum asetat kütlesi () ve başlangıçtaki sodyum asetatın yüzde kaçının geri kazanıldığı.
1. adım: 0 °C'de 50 g KBr'nin tamamı suda çözünmüş halde kaldığından, başlangıçtaki 150 g sodyum asetattan 0 °C'de çözeltide kalabilen 36 g çıkarılarak çökelecek sodyum asetat kütlesi bulunmaktadır:
2. adım: Kristallenen 114 g sodyum asetat miktarı başlangıçtaki 150 g toplam sodyum asetat kütlesine bölünüp 100 ile çarpılarak tek adımdaki kristallenme verimi yüzde olarak hesaplanmaktadır:
Sonuç: Karışım 0 °C'ye soğutulduğunda KBr tamamen çözeltide kalırken 114 g sodyum asetat kristallenmektedir. Süzülerek ayrılan bu miktar, başlangıçtaki sodyum asetatın %76'sıdır ve tek basamakta saf olarak geri kazanılmaktadır.
Gazların Çözünürlüğü, Sıcaklık ve Henry Yasası
Gazların sıvılar içindeki çözünme davranışı katılardan oldukça farklı bir seyir izlemektedir. Konu üzerindeki ilk nicel bulgular 19. yüzyılın başında William Henry ve John Dalton tarafından ortaya konulmuştur. Dalton, gazların su ve diğer sıvılar tarafından soğurulmasını incelediği çalışmasını 21 Ekim 1803 tarihinde okumuş ve bu metni 1805 yılında yayımlamıştır.[12] Dalton, makalesinde William Henry'nin 1803 tarihli deney sonuçlarından yararlandığını açıkça belirtmiş ve sıvı tarafından soğurulan gaz miktarının gazın yoğunluğu veya basıncıyla orantılı olması bulgusunu doğrudan Henry'ye atfetmiştir.[12]
Bir gaz sıvı içinde çözündüğünde gaz molekülleri çözücü molekülleriyle doğrudan etkileşime girmektedir. Bu süreç çoğunlukla ekzotermiktir, çünkü gaz tanecikleri başlangıçta birbirinden çok uzakta ve serbest halde dolaştığı için gaz taneciklerini birbirinden ayırmak için harcanacak bir enerji maliyeti neredeyse yoktur, oysa çözücü molekülleriyle kurulan yeni çekimler dışarıya ısı vermektedir. Dolayısıyla ekzotermik doğası gereği ortam sıcaklığı yükseldiğinde gazların sıvılardaki çözünürlüğü azalmaktadır.
Sıcaklık artışıyla gaz çözünürlüğünün düşmesi özellikle göl ve akarsu sularının ısınmasında ağır ekolojik sonuçlar doğurmaktadır. Isınan doğal sularda çözünmüş oksijen azalmaktadır. Yüksek sıcaklıklarda moleküler oksijen (O₂) gazının sudaki çözünürlüğü düşmektedir, bu nedenle yaşamını sürdürmek için çözünmüş oksijene ihtiyaç duyan balıklar ve diğer sucul canlılar yaşam alanlarındaki oksijen derişimi çok düştüğünde boğulabilmektedir.
Sıcaklığın yanı sıra gaz çözünürlüğünü yöneten en kritik dış etken basınçtır. Basınç yükseldikçe çözünmüş gaz derişimi artmaktadır. Çözelti yüzeyinin üzerindeki gazın kısmi basıncı arttıkça sıvı faza giren gaz tanecikleri çoğalarak denge çözünürlüğünü yükseltmektedir. Gaz derişimi ile kısmi basınç arasındaki bu doğru orantıya Henry yasası denmektedir ve şu denklemle gösterilmektedir:[7]
Bu bağıntıda dengedeki çözünmüş gazın molar derişimini, ilgili gazın çözelti üzerindeki kısmi basıncını, ise Henry yasası sabitini simgelemektedir. Orantı sabiti her sistemde farklılık göstermektedir. Aslında denklemdeki sabiti evrensel bir sayı değildir, çünkü incelenen gaz, çözücü ve sıcaklık bileşiminin her biri için deneysel olarak ayrı ayrı belirlenmektedir.
/content/1bbb2cd4-104d-404f-a02c-6bd22c32df77.jpeg)
Çözümlü örnek 3: Deniz seviyesindeki suda ne kadar atmosferik oksijen çözünür?
Verilenler: 25 °C sıcaklıkta oksijen () gazının sudaki Henry yasası sabiti olan değeri, atmosferdeki oksijenin olan mol kesri ve kabul edilen toplam atmosfer basıncı.
İstenen: 25 °C'de atmosferle dengede bulunan sudaki çözünmüş oksijen derişimi, yani .
1. adım: Atmosferdeki oksijenin mol kesri toplam hava basıncıyla çarpılarak su yüzeyindeki oksijen gazının kısmi basıncı () hesaplanmaktadır:
2. adım: Bulunan kısmi basınç değeri Henry yasası denkleminde sabitiyle çarpılarak dengedeki çözünmüş oksijen derişimi bulunmaktadır:
Sonuç: İki anlamlı basamağa yuvarlandığında 25 °C sıcaklıktaki suyun içinde dengede çözünmüş oksijen bulunmaktadır.
Sonuç
Çözünme, iki ayrı fazın tanecikler arası çekim kuvvetleri ile serbest enerji dengesinin yönetiminde birbiriyle karışarak tek ve yeni bir homojen karışım fazı oluşturmasıdır. Bu süreçte çözünen tanecikleri yok olmamakta, sadece çözücü molekülleri tarafından solvasyona uğratılarak çözelti hacmi boyunca bağımsız biçimde yayılmaktadır.
Geliştirdiğimiz üç aşamalı varsayımsal enerji modeli ve serbest enerji ölçütü, çözünmeyi maddelere yapıştırılan ikili "çözünür ya da çözünmez" etiketlerinden kurtarmaktadır. "Benzer benzeri çözer" sözü yararlı bir başlangıç kestirimi sunsa da tek başına ne suyun içindeki 188 mg benzeni ne de taç eter yardımıyla hidrokarbonlarda çözünen potasyum permanganatı açıklayabilmektedir.
Bir kaşık tuzun suda dağılmasından başlayan bu bilimsel model, doymuş çözeltilerdeki dinamik dengeyi izleyerek tuz karışımlarını ayrımsal kristallendirmeyle saflaştırmamızı ve ısınan sulardaki oksijen kaybını anlamamızı sağlamaktadır.
- Muhteşem!0

- Tebrikler!0

- Bilim Budur!0

- Mmm... Çok sapyoseksüel!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Bilimsel bir hata mı gördün?
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 17:39:13 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/24208
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.