Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Çok bacaklılar (Myriapoda)

Çok bacaklılar (Myriapoda)
Chilopoda (Çiyangiller) sınıfı üyesi. İngilizce
Yiğit As
Reklamı Kapat

Bu içerik, Evrim Ağacı'nın Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır. Yaşam Ağacı projesinin amacı, başta Türkiye'de bulunan türleri, Türkiye'deki doğa gözlemcilerimizin özgün fotoğraf ve video içerikleri ışığında, evrimsel akrabalık ilişkilerine uygun bir şekilde filogenetik bir ağaç üzerinde kategorize etmek, nihayetinde ise Dünya'daki tüm türleri yavaş yavaş Yaşam Ağacı'na eklemektir.

Bu yazı, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.

Gözlem Bilgileri

Bu bireyin türü Scolopocryptops sexspinosus, kendisi yazımızın da konusu olan Myriapoda alt şubesine ait bir çıyan (Chilopoda sp). Manisa'da öğle vakitlerinde fotoğraflandı. Bu genç bireyi gözlemlerken, bir taşın altında tesbih böcekleri ile saklanmaktaydı. Taşın altı hafif nemli gibi gözüküyordu. Fotoğraf çekildikten sonra bulunduğu yere geri bırakıldı.

Tanım ve Genel Bilgiler

Myriapodlar (Çok bacaklılar), Arthropoda (eklembacaklılar) ait bir alt şubedir. Bu alt şube Chilopoda (çıyanlar), Diplopoda (kırkayaklar), Pauropoda ve Symphyla gibi günümüzde yaşamakta olan dört adet sınıftan oluşur. Şu an için bildiğimiz 12.000 türden fazla Myriapod vardır. Her şube ve alt şubede bu kadar çok türün bulunması, eklembacaklıların adaptasyon yeteneklerinin bir göstergesidir.

Günümüzde yaşayan Myriapod sınıflarında, mikroskobik boyutlardan tutun 30 cm'e kadar ulaşabilen türler bulunmaktadır. İlkin gözlere sahip oldukları için (bazı türler hariç) etrafı algılamak amacıyla farklı bir duyuya güvenmek zorundadırlar. Titreşimler! Etraflarından gelen titreşimleri bir çift duyarga (anten) ile tarar ve değerlendirirler. Yiyeceğin yerini bulmak, tehlikenin yönünü sezmek ve rota belirlemek gibi durumlar için bu küçük ama kullanışlı yapılardan yararlanırlar. Trake solunumu yaptıkları bilinmektedir. Çiğneyici çeneleri ve alt şubenin isminden de anlaşılacağı üzere bir sürü bacakları vardır. Yaygın inanışın aksine türlerin binlerce bacağı yoktur. Bacak sayısı türler arasında 10-750 olarak değişmektedir. Chilopoda (Çıyanlar) üyelerinde ise çiğneyici çeneler zehir bezlerine bağlıdır. Myriapodların en çok karıştırılan sınıfları Çıyanlar (Chilopoda) ve Kırkayaklardır (Diplopoda). Bu karışıklığı ortadan kaldırmak için "Davranış ve Etoloji" kısmında her ikisinin de özelliklerinden bahsetmek yerinde olacaktır.

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Fosil kayıtlarında Karbonifiber Devri'ne (354-292 milyon yıl önce) kadar izlemek mümkündür. Hatta o dönem yaşamış Arthropleura cinsinin boyları 3 metreye kadar ulaşabilmekteydi. Eğer ki varlıklarını sürdürebilselerdi böcek fobisi olan insanların çığlıklarının ana sebebi bu devasa canlılar olabilirdi. Fosiller üzerinde Siluryen’in sonlarına (428 milyon yıl önce) kadar takip edilebilirler.

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Myriapodlara en çok nemli ormanlarda rastlanır. Bazı bölgelerde toprağın humuslu tabakasında bulunurlar. Organik atıkların ayrıştırılması ve toprağın besince zenginleştirilmesi için dolayısıyla sağlıklı bitkilerin yetişmesi için çok büyük bir role sahiplerdir. Zira yetişen bitkiler de döktükleri yapraklar ile Myriapodları beslerler (Çıyanlar hariç). Bazı türler yarı kurak hatta çöl iklimlerinde dahi yaşayabilmektedir.

Savunma davranışı gösteren kırkayaklar (Diplopoda).
Savunma davranışı gösteren kırkayaklar (Diplopoda).
Yiğit As

Davranış ve Etoloji

Tanım kısmında bahsettiğimiz üzere çıyanlar ile kırkayakların farklarına değinelim. Kendilerinin en temel farklılıklarından biri beslenme alışkanlıklarıdır. Kırkayaklar çürümüş bitkiler ile beslenirken, çıyanlar avcı ve etobur canlılardır. Bu durumda canlıların ekolojik nişleri farklı olduğundan aynı bölgelerde yayılım gösterebilirler. Hatta bazı durumlarda çıyanlar ve kırkayaklar arasında dengeli bir av-avcı popülasyonu da gözlemlenebilir. Diğer farklardan biri de vücut segmentlerindeki bacak sayısıdır. Çıyanlar her segmentte bir çift bacağa sahipken, Kırkayaklar her segmentte 2 çift bacağa sahiplerdir. Çıyanların vücut segmentleri, Kırkayaklarınkinden daha yassı bir görünüme sahiptir. Ayrıca farklı sınıflara ait olan bu iki canlı grubu farklı adaptasyon mekanizmalarına da sahiplerdir. Kırkayaklar tehdit altında hissetiklerinde kıvırılma ve vücudun dış kitin kabuğa kıyasla daha yumuşak olan karın bölgelerini saklama eğilimine sahiplerdir. Bazı kırkayak türleri deri porlarından tahriş edici ve solunmaması gereken zararlı sekresyonlar salgılayabilir. Böyle bir durumla karşılaşıldığında kötü etkileri gidermek için bölgeyi su ile yıkamak yeterlidir.

Çıyanlara gelecek olursak, Kırkayaklardan biraz daha “savaşçı” olduklarını söyleyebiliriz. Isırıkları zehirlidir ve avlarını felç etme amaçlı evrimleşmiş bir etkisi vardır. Küçük canlılar için ölümcül olabilen bu zehir, insanlar için türden türe değişmekle beraber acıdan daha fazlasına sebep olmaz. Çıyanların kuyruk kısmına bakacak olursanız duyarga benzeri iki adet uzun ve farklılaşmış ayak görürsünüz. Ayakların amacı gelen saldırıların ekarte edilmesidir. Bu görüntü avcıların kafasını karıştırır. Kuyruğun kafa zannedilip saldırıya uğraması halinde zehir bezlerine bağlı çeneler serbest kalır ve avcı ısırılır. Acının etkisiyle afallayan avcıdan kurtulan çıyanımız bir gün daha yaşamaya hak kazanmıştır!

Daha az bilinen Pauropoda ve Symphyla sınıflarında ise daha çok, küçük ve çürükçül canlılar mevcuttur.

Diyet ve Metabolizma

Diplopoda (Kırkayaklar), Pauropoda ve Symphyla sınıfları çürükçül beslenirken, Chilopoda (Çıyanlar) avcı ve etoburdurlar. Diplopoda (Kırkayaklar) içerisinde hepçil ve otçul beslenen üyeler bulunurken, nadir de olsa etçil türler de vardır.

İnsanlarla Etkileşim ve Kültürel Referanslar

Halk arasında özellikle Çıyanlara karşı yaygın ve abartılı bir korku vardır. Çok zehirli oldukları, ısırılmaları haline insanları hemen öldürebilecekleri düşünülmektedir. Fakat ısırıklar genelde acı vermekten başka bir sonuca yol açmamaktadır.

Etimoloji

Myriapoda adı çok sayıdaki ayaklarından gelmektedir. Myriad sözcüğü Yunancada 10000 sayısını ifade etmektedir.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • İğrenç! 1
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 20/09/2020 10:47:55 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7624

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Küresel Salgın
Dna
Manyetik Alan
İnsan Sağlığı
Kedigiller
Genel Halk
Sperm
Hastalık Kontrolü
Grip
Güneş
Dünya
Mikoloji
Etimoloji
Vegan
2019-Ncov
Dil
Doğa Gözlemleri
Doğa Olayları
Güneş Sistemi
Müfredat
Seçilim
Wuhan Koronavirüsü
Karanlık Madde
Epigenetik
Tekillik
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bir işin yapılamayacağını söyleyenler, o işi yapanların önünü kesmemelidir.”
Anonim
Geri Bildirim Gönder