Bir Küre mi, Bir Kubbe mi? Adnan Çoker’in Siyahında Mekânı Beynimiz Nasıl Kuruyor?
Geometrik soyutlama, figür-zemin algısı ve simetri üzerinden bir resme bakmak
/content/e4e9a308-6a0d-4e9f-825b-1e5e2e5b8e90.jpeg)
- Blog Yazısı
Blog Yazısı
Adnan Çoker’in 1989 tarihli Küreye Doğru tablosunda siyah bir daireyi kesen açık renkli yatay bir bant, mor tonlara açılan bir yüzey ve çevresinde geniş bir karanlık alan görürüz. Bu biçim bir küreyi, bir kubbeyi ya da ışığın içinden geçtiği soyut bir açıklığı çağrıştırabilir. Resmin adı bir yön önerir; görüntü ise tek bir okumayı zorunlu kılmaz. Eser, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası koleksiyonundadır; tuval üzerine akrilik olarak yapılmış ve 180 × 180 santimetre ölçülerindedir.
Tuval iki boyutludur. Buna rağmen gözümüz yüzeyde derinlik, önde ve arkada duran biçimler, hatta mimari bir açıklık kurmaya başlar. Adnan Çoker’in resimleriyle görsel algı nörobilimi arasındaki verimli bağ tam da bu aralıkta ortaya çıkar: Resimde ne vardır sorusunun yanına, baktığımızda mekânı nasıl kuruyoruz sorusu eklenir.
Akademiden siyahın içindeki geometriye
1927’de İstanbul’da doğan Adnan Çoker, Güzel Sanatlar Akademisi’nde Zeki Kocamemi’nin atölyesinde çalıştı; daha sonra Hadi Bara ile heykel eğitimi aldı. Paris’te André Lhote ve Henri Goetz atölyelerinde bulundu. İlk dönemindeki soyut dışavurumcu arayışlardan, zamanla daha yalın ve geometrik bir resim diline yöneldi. Selçuklu, Osmanlı ve Bizans mimarisindeki kubbe, kemer ve anıtsal düzen duygusu, eserlerinde doğrudan kopyalanan motifler olarak değil, soyut biçim ilişkileri olarak belirir.
Çoker’in siyah zeminli resimlerinde siyah, yalnızca renk paletindeki bir seçenek değildir. Sanatçı söyleşilerinde siyaha duyduğu çekimden söz eder; bu alanı derinlik ve büyük bir boşluk kurmanın yolu olarak düşünür. Böylece tuval, üzerine şekiller yerleştirilen nötr bir zemin olmaktan çıkar. Geometrik biçimlerin çevresinde genişleyen, onları bazen öne çıkaran bazen de içine alan etkin bir mekâna dönüşür.
Görsel sistem figürü zeminden nasıl ayırır?
Bir görüntüye bakarken görsel sistem, sınırları ve yüzeyleri düzenleyerek hangi bölümün figür, hangisinin zemin olduğunu ayırt eder. Bir fMRI çalışmasında beş katılımcı hareket, renk ve parlaklıkla tanımlanan dama desenlerine baktı; araştırmacılar figür-zemin ayrımıyla ilişkili yanıtı erken görsel kortekste de buldu. Örneklem küçüktü ve deney Çoker’in resimleri üzerinde yapılmadı; bu, görme sisteminin figür ve zemin ayrımına nasıl katıldığını gösteren genel bir bulgudur.
Küreye Doğru’da açık renkli yatay bant ve mor geçişler, koyu alanın içinde farklı yüzeyler seçmemize yardım eder. Önce bir sınır görür, sonra bu sınırın gerisinde bir açıklık ya da derinlik hayal edebiliriz. Bu, resmin bize hazır bir üç boyutlu mekân sunduğu anlamına gelmez; zihnimiz, yüzeydeki ipuçlarını düzenleyerek böyle bir okuma kurar. Siyah alan bu nedenle basitçe “hiçlik” değildir: Diğer biçimlerin nerede başladığını ve ne kadar yer kapladığını görünür kılar.
Simetri düzen kurar, yorumu kapatmaz
Çoker’in birçok kompozisyonunda simetri, dengeli aralıklar ve tekrarlanan geometrik biçimler öne çıkar. Simetrik ve rastgele nokta desenlerini karşılaştıran bir fMRI çalışması, simetri algısıyla ilişkili yanıtların görsel korteksin daha üst düzey bölgelerinde belirdiğini ve bu yanıtların insanların simetriyi ne ölçüde algıladığıyla ilişkili olduğunu gösterdi. Bu bulgu, görsel sistemin simetriyi işlediğini açıklar; sanat beğenisini tek başına açıklamaz.
Çoker’in resminde simetri, izleyicinin bakışını kompozisyon içinde yönlendiren bir iskelet gibi çalışabilir. Düzen kurulduğunda, ufak bir ışık değişimi, renk geçişi ya da biçimin konumu daha belirgin hâle gelir. Çoker’in geometrisi bu yüzden yalnızca matematiksel bir tekrar hissi vermez; düzen ile boşluk arasındaki ilişkiyi izlememizi sağlar.
Mimari hafıza ve kişisel karşılaşma
Bir izleyici Çoker’in yarım dairelerini kubbe ya da kemerlerle ilişkilendirebilir; başka biri önce renk, ışık ve dengeyi fark edebilir. Bu farklılık, resmin yanlış ya da doğru okunmasından çok, izleyicinin deneyimi ve kültürel bilgisiyle ilgilidir. Çoker’in mimari referansları tarihsel bir katman açar, fakat soyutlama bu katmanı tek bir simgeye indirgemez.
Güner ve Kantarcıoğlu’nun 2022 tarihli çalışması, Çoker’in resimlerini görsel gruplama, simetri, denge, renk, biçim ve ışık gibi nöroestetik kavramlarla ele alır. Makalenin yöntemi, eserler üzerine biçimsel ve kuramsal bir çözümlemedir; izleyicilerin Çoker tablolarına bakarken beyin etkinliğini ölçen bir fMRI deneyi değildir. Bu ayrımı korumak, nörobilimin sanat eserlerini açıklama gücünü abartmamak açısından önemlidir.
Sanat izleme üzerine yapılan beyin görüntüleme araştırmaları da tek bir “güzellik merkezi” fikrini desteklemez. Görsel işleme, ödül ve kişisel anlamla ilişkili ağlar birlikte devreye girebilir; aynı eser farklı izleyicilerde farklı yoğunlukta karşılık bulabilir.
Siyahın açtığı alan
Adnan Çoker’in resimlerine nörobilim açısından bakmak, onu beynin çözülecek bir bilmeceye dönüştürmek değildir. Görsel sistemin figürü zeminden ayırma, simetriyi algılama ve yüzey ipuçlarından derinlik kurma biçimleri, bu resimlerin izleyicide açtığı deneyimin bazı koşullarını görünür kılar. Resmin tarihsel ve kişisel anlamını ise tek bir beyin haritası belirleyemez.
Küreye Doğru’da siyah, biçimleri yutan karanlık olarak kalmaz; gözün çevresindeki renkleri ve ışığı tartmasına izin veren bir mekân hâline gelir. Belki de Çoker’in resimlerinin daveti burada yatar: Önce gördüğümüz çizgi ve renkleri izler, sonra onların arasında kalan boşluğu zihnimizde kurarız.
Kaynakça
1. Çiçek T. Türk resminde tarihsel ve kültürel bir kompozisyon: Adnan Çoker örneği. Tarih Okulu Dergisi. 2023;16(62):381-396. doi:10.29228/Joh.67576.
2. Sağlam M. Adnan Çoker: sınırsız mekân düşüncesini sürekli kılmak. 30 Ağustos 2022. https://saglamart.com/adnan-coker.
3. Akbulut D. Adnan Çoker: Siyah En Sıcak Renktir [söyleşi]. Sanat Okur. 7 Ocak 2023. https://sanatokur.com/adnan-coker-siyah-en-sicak-renktir-durmus-akbulut/.
4. Güner E, Kantarcıoğlu S. Nöroestetik teorisi bağlamında Adnan Çoker resimlerinde bilişsel uyaranlar. Ankara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi. 2022;4(1):196-211. doi:10.58608/augsfd.1123293.
5. Skiera G, Petersen D, Skalej M, Fahle M. Correlates of figure-ground segregation in fMRI. Vision Res. 2000;40(15):2047-2056. doi:10.1016/S0042-6989(00)00038-9.
6. Sasaki Y, Vanduffel W, Knutsen T, Tyler C, Tootell R. Symmetry activates extrastriate visual cortex in human and nonhuman primates. Proc Natl Acad Sci U S A. 2005 Feb 22;102(8):3159-63. doi: 10.1073/pnas.0500319102. Epub 2005 Feb 14. PMID: 15710884; PMCID: PMC549500.
7. Vessel EA, Starr GG, Rubin N. The brain on art: intense aesthetic experience activates the default mode network. Front Hum Neurosci. 2012 Apr 20;6:66. doi: 10.3389/fnhum.2012.00066. PMID: 22529785; PMCID: PMC3330757.
- Dolbear Yasası: Efsanevi Müzik Grubu Queen ve Bir Cırcır Böceği, Kimya Hakkında Bize Ne Öğretir?
- Güç Sürünmesi ve Roma Cumhuriyeti'nin Çöküşü: Tarihi Anlamak İçin, Matematiği Disiplinler Arası Bir Araç Olarak Kullanabiliriz!
- Fourier Dönüşümü: İnternette Müzik ve Fotoğraf Paylaşımını Mümkün Kılan Matematik!
- Tebrikler!2

- Muhteşem!1

- Bilim Budur!0

- Mmm... Çok sapyoseksüel!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 21.11.2026 00:30:59 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/24000
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.
Yorumlar 0