Buradaki asıl yanılgı, atomların sadece son orbitalini doldurmak için çabaladığı ezberi... Doğa öyle tek bir kural defteriyle çalışmıyor, her şey sistemin toplam enerjisini minimuma indirme kavgası. Geçiş metallerinin o meşhur bukalemun gibi birden fazla değerlik alabilmesinin sebebi çok net: En dıştaki ns orbitali ile bir alttaki (n-1)d orbitali arasındaki enerji farkının gülünç denecek kadar az olması.
Atomun mikroskobik katmanlarına doğru indiğinizde işler karışıyor... Normalde baş grup elementlerinde, diyelim ki sodyumda ya da kalsiyumda en dıştaki değerlik elektronlarını verdikten sonra alt katmandaki soy gaz kabuğuna toslarsınız. Oradaki elektronlar çekirdeğe o kadar sıkı bağlıdır ki, bir tanesini bile koparmak akıl almaz bir enerji faturası çıkarır, sistem orada kilitlenir. Ama geçiş metallerinde durum bambaşka... Örneğin dördüncü periyottaki bir metalde 4s orbitali ile 3d orbitalinin enerji seviyeleri neredeyse birbirinin ensesinde durur. Atom kimyasal bir bağ yapmaya başladığında, elektron bulutları yeniden düzenlenir ve bu iki seviye arasındaki sınır iyice silikleşir.
İşte bu yüzden metal önce en dıştaki s elektronlarını verir... Ama durmaz. Hemen altındaki d orbitallerinde bekleyen elektronları koparmak için gereken iyonlaşma enerjisi de çok yüksek değildir. Olayın kritik noktası tam olarak burada: Bir elektron daha koparmak sisteme enerji harcatır, doğru, fakat metal başka bir atomla bağ kurduğunda ortaya çıkan kristal örgü enerjisi ya da bağ enerjisi, harcanan o iyonlaşma enerjisini fazlasıyla telafi eder. Eğer bir d elektronu daha feda edildiğinde kurulan bağlar toplam sistemi daha kararlı, yani daha düşük enerjili kılıyorsa, metal hiç çekinmeden bir üst yükseltgenme basamağına atlar.
Manganı düşünün mesela... +2'den +7'ye kadar uzanan basamaklarda dans edebilir. 3d orbitallerindeki yarı dolu beş elektronun her biri uygun kimyasal ortamda oyuna dahil olabilir. Karşısındaki atomun elektronegatifliğine ve oluşacak molekülün veya kafes yapısının geometrisine göre metal, ne kadar elektron feda edeceğine adeta bir enerji muhasebesi yaparak karar verir. Kısacası sabit bir oktet tamamlama zorunluluğu yok, orbitallerin enerji yakınlığı ve bağ oluşumunun getirdiği termodinamik kazanç var.
Kaynaklar
-
W. H. Eugen Schwarz. The Full Story Of The Electron Configurations Of The Transition Elements. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
P. Soni vd.. General Characteristics Of D-Block Elements. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı