Beynimizi tek bir merkezden yönetmiyoruz, ama dikkatimizi ve davranışımızı yönlendiren ağlar gerçekten var ve bunlar kısmen eğitilebiliyor. Eğitimin etkisi ise sanıldığından daha dar: çoğu kanıt, çalışılan göreve yakın becerilerde iyileşme gösteriyor, "genel zekâ" ya da "sınırsız odak" vaadini desteklemiyor.
Yönlendirme nasıl işliyor? Dikkat tek bir yapı değil, birbirine bağlı birkaç ağın işi. Posner ve arkadaşlarının çerçevesinde uyarılmışlık (alerting), yönlendirme (orienting) ve yürütücü dikkat (executive attention) ayrı ağlar olarak ele alınır. Hedefe odaklanmak ve dikkat dağıtıcıyı bastırmak en çok yürütücü dikkat ağına dayanır; bu ağ ön singulat ve prefrontal bölgelerle ilişkilidir. Berkman'ın derlemesine göre hedefe yönelik davranış için yalnızca bilişsel kontrol yetmiyor, hedefin sizin için ne kadar değerli olduğu da (motivasyon, ödül değerlemesi) belirleyici. Yani "odaklanamıyorum" şikâyetinin bir kısmı kapasite değil, değer ve ödül sorunu olabilir.
Eğitilebilir mi? Kısmen. Audiffren ve arkadaşlarının derlemesi, fiziksel egzersiz ve farkındalık (mindfulness) uygulamalarının çabalı kontrol kapasitesini geliştirmek için umut verici olduğunu belirtiyor. Posner'in derlemesi de özellikle çocuklarda dikkat eğitiminin performansı artırabildiğini gösteriyor. EEG nörogeri bildirimi ise kişinin kendi beyin aktivitesini düzenlemesini hedefliyor, ancak Enriquez-Geppert ve arkadaşlarının da vurguladığı gibi etkili protokoller için dikkatli tasarım gerekiyor ve sonuçlar protokole göre değişiyor.
Pratikte ne işe yarar?
- Hedefi somut ve ölçülebilir kılmak, çünkü belirsiz hedefler kontrol ağlarına net bir ölçüt vermez.
- Hedefin kişisel anlamını netleştirmek, böylece motivasyon bileşenini beslemek.
- Düzenli egzersiz ve uyku, ki bunlar yürütücü işlevleri destekleyen en tutarlı etkenler arasında.
- Kısa ve düzenli farkındalık pratiği; etkisi çalışmadan çalışmaya değişse de dikkat düzenlemesi için en çok araştırılan yöntemlerden biri.
Bir sınır olarak şunu eklemek gerek: bir görevde dikkatinizi eğittiğinizde kazanç başka görevlere kendiliğinden aktarılmayabilir. Bu yüzden "beyin eğitimi" uygulamalarından mucize beklemek yerine, odaklanmak istediğiniz işin kendisini düzenli ve kasıtlı biçimde çalışmak daha güvenilir bir yol.
Kaynaklar
-
Elliot T. Berkman. The Neuroscience Of Goals And Behavior Change. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Michel Francis Audiffren vd.. Training Willpower: Reducing Costs And Valuing Effort. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Michael I. Posner vd.. Developing Brain Networks Of Attention. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı