dehb, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, dikkati sürdürmede, dürtüleri frenlemede ve aktivite düzeyini ayarlamada gelişim düzeyine uymayan, en az iki ortamda (okul, iş, ev) işlevselliği bozan kalıcı bir örüntüdür. Nörogelişimsel bir durumdur, yani beyin gelişimiyle ilgilidir. Evrimsel olarak "neden hayatta kaldı" sorusunun kesin bir cevabı yok. Elimizde birkaç makul hipotez var ve hiçbiri kanıtlanmış sayılmaz.
önce bir ayrım: dehb tek bir gen ya da tek bir "özellik" değil. Çocuklarda yaklaşık %5-7, yetişkinlerde %2,5-4 civarında görülüyor ve kalıtılabilirliği yüksek (ikiz çalışmalarında yaklaşık %70-80). Ama bu, çok sayıda küçük etkili genin, ayrıca çevresel etkenlerin toplamıdır. Dolayısıyla evrimde seçilen şey "dehb geni" değil, dikkat ve dürtüsellik gibi özelliklerdeki doğal değişkenlik. Dehb tanısı bu dağılımın uç kısmına denk geliyor.
öne sürülen açıklamalar şöyle:
- Uyumsuzluk (mismatch) hipotezi: avcı-toplayıcı yaşamda hızlı tarama, risk alma ve sık yer değiştirme avantajlıydı, sıralı ve hareketsiz modern okul/iş düzeni ise bu özellikleri "bozukluğa" çeviriyor. Cazip ama kanıtı zayıf.
- Dengeleyici seçilim: özelliğin bazı bağlamlarda fayda, bazılarında zarar getirmesi, varyantları popülasyonda tutabilir. Örneğin keşif davranışıyla ilişkili dopamin sistemi varyantları üzerine çalışmalar var, ancak sonuçlar tutarlı değil.
- Mutasyon-seçilim dengesi: beyin gelişimini etkileyen çok sayıda gen olduğu için, zararlı küçük varyantlar seçilimle tamamen temizlenemez, sürekli yeniden ortaya çıkar. Poligenik özellikler için en sağlam açıklamalardan biri bu.
genomik veriler de var. Esteller-Cucala ve arkadaşlarının Neandertal ve eski Homo sapiens genomlarıyla yaptığı çalışma, dehb ile ilişkili alellerin Paleolitik dönemden beri uzun süre seçilimle azaltıldığını, yani genel olarak olumsuz seçilime uğradığını gösteriyor. Bu, "dehb atalarımızın süper gücüydü" anlatısını destekleyen bir bulgu değil. Daha çok, özelliğin devam etmesinin bir avantajdan çok yukarıdaki üçüncü mekanizmaya yakın durabileceğini düşündürüyor. Yine de bu tek bir çalışma ve istatistiksel bir ilişki.
son olarak, internette dolaşan "dehb'liler avcıydı, o yüzden bu kadar hareketliyiz" hikâyesi bir kanıt değil, hoş bir hikâye. Ayrıca bugünkü tanı ölçütleri görece yeni (DSM'ye 20. yüzyılın ikinci yarısında girdi), bu yüzden geçmişteki davranışları geriye dönük olarak "dehb" diye etiketlemek riskli. Klinikte işlevselliği bozan bir tablo olduğu için tedaviyi hak ediyor, evrimsel bir yorum buna bir şey eklemiyor.
Kaynaklar
-
Paula Esteller-Cucala vd.. Genomic Analysis Of The Natural History Of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Using Neanderthal And Ancient Homo Sapiens Samples. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Jonathan E. Posner vd.. Attention-Deficit Hyperactivity Disorder. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Katharina M. Lange vd.. The History Of Attention Deficit Hyperactivity Disorder. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı