Bilgisayar klavyelerinde ve daktilolarda neden harfler alfabetik sırada değil de "QWERTY" gibi saçma bir sıradadır?

Düzen "saçma" görünüyor ama rastgele değil. QWERTY, 1870'lerde Sholes ve Glidden daktilosunun mekanik ve ticari kısıtları içinde şekillenmiş bir düzen. Bugün hâlâ kullanılmasının asıl nedeni de ondan daha iyisi çıkmadığı değil, herkesin onu öğrenmiş olması.

İlk daktilo prototiplerinde tuşlar alfabetik dizilmişti. Yaygın anlatıya göre sorun, harf kollarının (type bar) birbirine yakın çalışırken sıkışmasıydı. Sholes sık birlikte kullanılan harf çiftlerini birbirinden uzaklaştırmaya çalıştı. Bu anlatının tam doğru olup olmadığı tartışmalı. Yasuoka ve Yasuoka'nın incelemesi, düzenin gelişiminde telgraf cihazlarıyla çalışan operatörlerin ihtiyaçlarının da rol oynadığını gösteriyor. Yani Type-Writer'dan Teletype'a ve oradan bilgisayar terminallerine uzanan bir çizgi var. Telgraf alıcılarında mesajı çözen operatörler yazıyı hızlıca daktiloya geçirmek zorundaydı ve düzen bu kullanımla da biçimlendi.

Sık duyulan bir ek hikâye de "TYPEWRITER" kelimesinin tamamının üst sıradaki harflerle yazılabilmesinin satış temsilcileri için bir hüner olarak düşünüldüğü. Bu da tam kanıtlanmış değil, olsa olsa düzenin son hâlindeki birkaç ince ayardan biri olabilir.

Peki neden değişmedi? Çünkü mekanik sıkışma sorunu çoktan ortadan kalktı ama alışkanlık kaldı. Dvorak gibi alternatifler var, fakat Norman ve Fenwick'in 1982 tarihli çalışması gibi araştırmalar, uzman daktilo kullanıcıları için düzen değişikliğinin kazancının küçük kaldığını söylüyor (yaklaşık %5 hız farkı). Üstelik milyonlarca insanın, okulların, ekipmanın ve yazılımın aynı düzene bağlı olması geçiş maliyetini çok yükseltiyor. Kafaee ve arkadaşları bunu teknolojik kilitlenme (lock-in) çerçevesinde ele alıyor.

Alfabetik düzenin acemi için kolay olacağını düşünmek de yanlış. Aynı çalışma, alfabetik klavyede tuşu aramanın zihinsel yük getirdiğini, bu yüzden acemilerin bile beklenen avantajı yaşamadığını gösteriyor. Yani alfabetik sıra sadece göze mantıklı geliyor.