Fabrika otomasyonu ne zaman geldi?

Tek bir tarih yok, çünkü "fabrika otomasyonu" kademe kademe geldi. Fabrikanın kendisi 18. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıktı, ama kendi kendine işleyen bir üretim akışı fikri ilk olarak 18. yüzyıl sonunda, gerçek anlamda otomatik denebilecek sistemler ise 20. yüzyılın ortasında şekillendi.

Basamakları şöyle sıralayabiliriz:

• Mekanizasyon (18. yüzyıl sonu, 19. yüzyıl): Buhar gücü ve tezgâhlar insan kasının yerini aldı. Ama makineyi hâlâ insan besliyor ve yönetiyordu. Bu aşamaya otomasyon demek tam doğru olmaz, mekanizasyon demek daha isabetli.
• İlk otomatik akışlar (1780'ler): Oliver Evans'ın Delaware'deki un değirmeni, tahılı kepçeli zincirler ve vidalı taşıyıcılarla elle dokunulmadan işleyen ilk örneklerden biri sayılır. Yani "otomatik fabrika" fikri çok eski.
• Sürekli proses endüstrileri (19. yüzyıl sonu, 20. yüzyıl başı): Petrol rafinasyonu, kimya ve benzeri sektörlerde parti usulünden sürekli üretime geçildi. David Noble'ın anlattığı gibi otomatik fabrika gerçekte ilk burada filizlendi, çünkü akışkan bir ürünü bir istasyondan ötekine taşımak zaten otomatikleştirmeye elverişliydi.
• Hat üretimi (1910'lar): Ford'un hareketli montaj hattı, parçaların işçiye taşınmasını sağladı. Bu da otomasyonun temel bir parçası olan iş akışının makineye bağlanması fikrini yerleştirdi.
• Geri beslemeli kontrol ve elektronik (1930'lar-1950'ler): Röleler, servomekanizmalar ve 1940'larda ortaya çıkan "automation" terimi (genelde Ford'daki D. S. Harder'a atfedilir) bu dönemi tanımlar. Sayısal denetimli (NC) tezgâhlar 1950'lerde geldi.
• PLC ve robotlar (1960'lar): İlk endüstriyel robot Unimate, 1961'de General Motors'un bir fabrikasında devreye girdi. 1968-69'da Modicon 084 ile PLC doğdu, röle panolarındaki kablo cehenneminden kurtulmak mümkün oldu. Bugünkü fabrika otomasyonu denince akla gelen ana iskelet budur.
• Ağ ve bilgi teknolojileri (1980'lerden bugüne): Fieldbus'lar, bilgisayarla bütünleşik üretim ve sonunda Endüstri 4.0 ile nesnelerin interneti fabrikayı ağa bağladı.

Özetle, eğer "programlanabilir, geri beslemeli, elektronik denetimli otomasyon" kastediliyorsa cevap 1950-60'lar. Eğer "insan müdahalesi olmadan akan üretim" kastediliyorsa kökleri 1780'lere kadar uzanıyor. Elektronik kısmı ise zaten hep aynı hikâye, önce röle, sonra transistör, en son yazılımcı "ben hallederim" diyor, sonra yine biz sahaya iniyoruz.