Varlık sonsuza kadar bölünebilir mi ya da bilim böyle bir sorunun cevabını verebilir mi?

Bugün elimizde "sonsuza kadar bölünebilir" ya da "bölünemez" diyebileceğimiz bir kanıt yok. Ama bilim soruyu tamamen cevapsız da bırakmıyor: bilinen en küçük ölçeklerde madde bölündükçe başka bir şeye dönüşüyor, yani "bir şeyi tekrar tekrar ikiye bölme" fikri fiziksel olarak bir yerde anlamını yitiriyor.

Önce şunu ayıralım. Matematikteki doğru parçası sonsuza kadar bölünebilir, bu bir tanım meselesi. Madde için durum farklı, çünkü bölme eylemi fiziksel bir işlem ve enerji istiyor. Bir taşı bölersiniz, moleküle gelirsiniz, sonra atoma, çekirdeğe, protonlara ve nötronlara. Protonlar kuarklardan oluşur, ama kuarkları tek başına ayırıp elde edemiyoruz. Renk hapsi denen olgu yüzünden ayırmaya çalıştıkça enerji yeni kuark-karşıkuark çiftlerine dönüşüyor. Yani bölmeye çalışırken parça sayısı artıyor, ama "daha küçük parça" elde etmiyorsunuz. Antik atomcuların hayal ettiği "kesilince iki yarım çıkar" resmi burada çöküyor.

Standart Model'de kuarklar ve elektronlar noktasal parçacıklar olarak ele alınır. Deneyler bunların bir iç yapısı olduğuna dair bir iz bulmadı, ama bu "yapısı yok" demek değil, yalnızca ulaşabildiğimiz çözünürlüğe kadar yok demek. Üstelik kuantum alan kuramında temel varlıklar aslında küçük bilye değil, alanların uyarılmış halleridir. "Parça" kavramı baştan sorunlu hale gelir.

Sonra Planck ölçeği var (yaklaşık 10-35 metre). Kütleçekim ile kuantum kuramını birleştirme çabaları, uzayın bu ölçekte sürekli olmayabileceğini düşündürüyor. Döngü kuantum kütleçekimi alan ve hacim için ayrık spektrumlar öngörür, sicim kuramı ise bu ölçeğin altını ölçmenin anlamsız hale geldiğini ima eder. Fakat bunlar henüz deneysel olarak sınanmış kuramlar değil, bu yüzden kesin bir cevap saymamak gerekir.

Felsefi tarafta da kapı açık. Leibniz'in savunduğu gibi her parçanın yeniden parçalardan oluştuğu, hiç "en alt katman" olmayan bir dünya (literatürde "gunk" deniyor) mantıksal olarak tutarlı. Montero, fizikalizmin böyle bir dünyada bile savunulabileceğini tartışır, çünkü temel bir katman olmasa da her şeyi belirleyen olgular olabilir. Fiziğin bile bu olasılığı dışlamadığını Weinberg ve Bohm gibi isimlerin tavrından görüyoruz, Bohm sonsuz katmanlı bir doğaya açıkça yakındı.

Özetle bilim bu soruyu "evet" ya da "hayır" diye kapatamıyor. Ölçebildiğimiz her ölçekte bölünme bir noktada başka bir sürece dönüşüyor, daha altı ise deney erişiminin dışında. Belki de soru bir gün cevaplanmayacak, belki de yanlış sorulmuş çıkacak. Ben ikinci ihtimali biraz seviyorum.