Virüslerden başka canlı olduğu belirsiz varlıklar var mı?

Evet, var. Virüsler bu belirsiz grubun en bilinen üyesi, ama tek üyesi değil. Viroidler, virüsoidler, plazmitler, transpozonlar, prionlar ve dev virüsler de benzer gri bölgede duruyor. Hepsinin ortak noktası, kendi başına metabolizma yürütmemeleri ama bir konak hücrenin makinesini kullanarak çoğalabilmeleri ya da aktarılabilmeleri.

Bir varlığın canlı sayılıp sayılmayacağı, "canlı" tanımına bağlı. Bilim camiasında herkesin kabul ettiği tek bir tanım yok. Hücresel yapı, kendi metabolizması, evrimleşebilme ve üreme gibi ölçütlerin hangisini zorunlu saydığınıza göre sonuç değişiyor.

• Viroidler: Sadece birkaç yüz nükleotitlik, protein kodlamayan, halkasal RNA'lardır. Bitkilerde hastalık yaparlar ve konağın enzimleriyle çoğalırlar. Kapsid bile yoktur.
• Prionlar: Nükleik asit içermeyen, yanlış katlanmış proteinlerdir. Normal formdaki proteini kendi şekline dönüştürerek yayılırlar. Bunun evrimleşme olarak kabul edilip edilemeyeceği hâlâ tartışmalıdır.
• Transpozonlar ve plazmitler: Genomda ya da hücre içinde yer değiştiren veya kopyalanan DNA parçalarıdır. Kendi başlarına bir "organizma" değiller, ama kalıtım ve seçilim dinamiklerine sahipler.
• Dev virüsler: Genomları bazı bakterilerinkinden büyüktür, çeviri sisteminin bazı bileşenlerini kodlarlar. Yine de ribozomları yoktur, bu yüzden bağımsız protein sentezi yapamazlar.

Tartışmanın ilginç yanı, virüslere bakışın son yıllarda değişmesi. Forterre'ye göre virüs partikülleri doğal ortamlarda hücrelerden daha bol, bazı virüsler üç hayat alanında da yapısal olarak benzer kapsid proteinleri kullanıyor ve evrimde büyük rol oynuyorlar. Bu yüzden Forterre, yaşamı yalnızca ribozom kodlayan organizmalarla sınırlamak yerine, kapsid kodlayan organizmaları da kapsayan bir çerçeve öneriyor. Yani virüs partikülünü değil, enfekte hücrede çalışan "virüs hücresini" canlı sayma eğilimi var.

Dupré ve O'Malley ise başka bir yoldan gidiyor: yaşam, soy oluşturan varlıkların metabolizmada iş birliği yapmasından doğar. Bu bakışta canlılık ikili bir eşik olmaktan çok bir süreklilik. Dolayısıyla bu varlıklar "canlı mı değil mi" sorusuyla yetinmek yerine, hangi ölçütlere hangi ölçüde uyduklarına bakarak anlaşılabilir.

Özetle, kesin bir cevap yok, çünkü sorun biyolojik olduğu kadar tanımsal. Bu varlıklar canlı ile cansız arasındaki çizginin göründüğü kadar keskin olmadığını gösteriyor.