İnsanlar deprem üretebilir mi?

Evet, insanlar deprem tetikleyebilir. Buna "indüklenmiş" veya "tetiklenmiş" sismisite denir. Ama insanlar fay hattını sıfırdan yaratmaz. Yerkabuğunda zaten gerilim biriken bir fayın dengesini bozarak kırılmayı öne çekebilirler. Bu yüzden depremlerin büyük çoğunluğu doğal kalır, insan kaynaklı olanlar ise çoğunlukla küçük ve orta büyüklüktedir.

Mekanizma nedir? Faylar, üzerlerindeki gerilim ve sıkışma ile sürtünme arasındaki dengeyle yerinde durur. Yeraltına sıvı basmak, sıvı çekmek veya yüzeye büyük bir kütle yüklemek bu dengeyi değiştirir. Örneğin sıvı basıncı artınca fayı birbirine bastıran etki azalır ve fay kayabilir.

Bilinen etkinlikler:

• Atık suyun enjeksiyonu: 2009'dan sonra ABD'nin orta kesimindeki deprem sayısındaki sıçramanın büyük bölümü, petrol ve gaz üretiminden çıkan atık suyun yeraltına geri basılmasına bağlanıyor (Keranen ve Weingarten, 2018; Candela vd., 2018).
• Baraj rezervuarları: Dolan gölün ağırlığı ve su sızması çevredeki fayları etkileyebilir.
• Akışkan veya gaz çekilmesi: Bir rezervuardan hidrokarbon çıkarılması çevredeki kayaçlarda gerilim değişimi yaratabilir (Doglioni, 2017).
• Jeotermal enerji ve hidrolik kırma: Her ikisi de bazı bölgelerde hissedilen depremlerle ilişkilendirildi.
• Madencilik ve yeraltı boşlukları: Çöküşler ve gerilim boşalmaları sismik olay üretebilir.

Ne kadar yaygın? HiQuake veritabanı, insan faaliyetiyle ilişkilendirilmesi bilimsel gerekçelerle öne sürülmüş 700'ü aşkın vakayı listeliyor (Foulger vd., 2017; Wilson vd., 2017). Bunların hepsi kesinleşmiş değil, veritabanı "önerilen" vakaları topluyor. Aynı enjeksiyon her yerde deprem üretmez. Candela vd. (2018), sonucun büyük ölçüde işlem öncesindeki doğal koşullara, yani fayların gerilim durumuna ve kayaç özelliklerine bağlı olduğunu vurguluyor.

Sahtebilimle karışan kısım: "Hükümetler veya HAARP gibi sistemler istenen yerde büyük deprem üretebilir" iddiasının bilimsel dayanağı yoktur. Kanıtlanmış vakalar, belirli sahalarda ve çoğunlukla belirli bir yeraltı müdahalesiyle zamansal ve mekânsal olarak ilişkili depremlerdir. Bir kenti hedef alıp planlı büyük deprem üretmek, bugünkü bilgiyle mümkün değil.

Yani insan etkisi gerçek, ama sınırlı ve bağlama bağlı. Asıl pratik önem, riski izlemek ve enjeksiyon hızı gibi parametreleri yönetebilmekte yatıyor.