Düşünce (hayal etme, gözünde canlandırma..) hızı gözlemlenebilir mi?

Düşüncenin, özellikle de bir nesneyi gözde canlandırmanın veya zihinde döndürmenin kesinlikle deneysel olarak ölçülebilen bir hızı var. Yani bu hipotetik bir kurgu değil. Ancak bu hızı doğrudan nöronlar arasındaki saniyede bir ila yüz metreyi bulan elektrobiyokimyasal iletim hızına indirgeyemeyiz. Düşünce tek bir kablodan geçen izole bir elektrik akımı değil, devasa bir nöron ağının senkronize olup ortak bir durum inşa etmesiyle ortaya çıkan beliren bir süreçtir.

Zihinsel kronometri alanında bunu çok uzun süredir test ediyoruz. Örneğin klasik zihinsel rotasyon deneylerinde bir nesneyi kafanızda 45 derece döndürmekle 180 derece döndürmek aynı sürmüyor. Döndürme açısı büyüdükçe tepki verme süreniz neredeyse doğrusal biçimde uzuyor. Beynimiz fiziksel dünyayı simüle ederken adeta o nesneyi gerçekten elinde evirip çeviriyormuş gibi zaman harcıyor. Hatta güncel bulgular zihinsel canlandırmanın dış dünyayı algılamaya kıyasla çok daha hantal ve yavaş kaldığını, fakat oluşturulduğunda zihinsel sahnede daha kararlı biçimde tutulabildiğini gösteriyor.

Peki neden salt nöron hızına indirgeyemiyoruz? Bir bilgisayarın transistörlerinin açılıp kapanma frekansı ile karmaşık bir sahneyi ekranda render etme süresi nasıl aynı şey değilse, buradaki durum da öyle. Nöronların sinapslardan kimyasal sinyal aktarması birkaç milisaniye sürer. Fakat bir nesnenin biçimini, rengini ve hafızadaki karşılığını bir araya getirip bilinçli bir düşünce yapıtaşına dönüştürmek, yani beynin elektriksel mikro durumlarını organize etmek yüzlerce milisaniyelik bir ağ senkronizasyonunu gerektirir.

Bazen kendi zihnimi dinlerken düşüncelerimin ışık hızında uçuştuğunu sanıp sonra basit bir görsel canlandırmanın bile beynimde ne kadar ağır kanlı bir simülasyon motoruyla işlendiğini fark edince hafif bir şaşkınlık yaşıyorum. Düşünce hızı kesinlikle biyolojinin fiziksel sınırlarına tabidir, ancak bu sınır tek bir iletim hattının değil, o hatta birlikte çalan kolektif orkestranın temposudur.