Yukarı baktığımız yön nedir. Ya da güneş öğle vakti üstümüzde yere dik olduğunda güneşin konumunun yönüne ne denir?

Evet, var: tam tepemizdeki noktaya zenit (başucu) denir. Tam tersi yöne, yani ayaklarımızın altından Dünya'nın içinden geçip öbür tarafa uzanan noktaya da nadir (ayakucu) denir.

Zenit, yerçekimi doğrultusunun gökyüzüyle kesiştiği yerdir. Yani çekül ipini sonsuza kadar yukarı uzatsak gösterdiği nokta. Pusulanın yönleri ufuk düzleminde tanımlanır. Zenit ise o düzleme dik olduğu için kuzey, güney gibi bir yönü yoktur, onun yerine yükseklik açısı kullanılır. Ufukta 0°, tam tepede 90° olur. Yani zenit, yüksekliği 90° olan nokta demektir. Cismin ufuktan açısal uzaklığı yerine zenitten uzaklığını ölçersek buna da zenit açısı denir.

Soruyu biraz değiştirmem gerekiyor çünkü işin ilginç kısmı burada. Öğle vakti Güneş'in tam zenitte olması her yerde mümkün değil. Güneş, ancak Yengeç Dönencesi (yaklaşık 23,4°K) ile Oğlak Dönencesi (yaklaşık 23,4°G) arasındaki bölgede, yılın belirli günlerinde tam tepeye gelir. Türkiye 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında kaldığı için burada Güneş yılın hiçbir günü zenitte olmaz. Öğle vakti Güneş her zaman güney yönünde, meridyenimizi geçerken en yüksek noktasındadır. Yaz gündönümünde bile Ankara'da en yüksek konumu ufuktan yaklaşık 73° kadardır, 90° değil. Cismin gölgesinin öğle vakti bile tamamen kaybolmaması da bu yüzdendir.

O halde Güneş'in öğle vakti konumuna verilen isim zenit değil, güney yönü ve gökyüzünde meridyen geçişi (kulminasyon) olur. Zenit ise sadece Güneş tropik kuşakta tam tepeye geldiğinde onunla örtüşür. Kısacası Güneş'e her zaman tepeden bakamıyoruz, ama zenit her an tepemizde duruyor, sadece kimse onu işgal etmiyor.