Tek çenekli bitkilerde ksilem ve floem nasıl oluşur?

Tek çenekliler de ksilem ve floemi, çift çeneklilerle aynı ilk adımla yapar: apikal meristemin hemen altında oluşan prokambiyum ipliklerinden. Aradaki fark, çift çeneklilerde prokambiyumun bir kısmının kambiyum olarak kalıp ikincil ksilem ve floem üretmeye devam etmesi, tek çeneklilerde ise prokambiyumun genellikle tamamen olgun dokuya dönüşmesidir. Yani sorun "nasıl oluşurlar" değil, "kambiyum kalmaz" kısmında.

Birincil büyüme aşaması (her iki grupta ortak):

• Sürgün ucundaki apikal meristem hücreleri bölünerek protoderm, temel meristem ve prokambiyum üretir.
• Prokambiyum iplikleri, genç yaprak taslaklarında oluşan oksin akışının yönlendirdiği kanallar boyunca belirir. Oksin taşıyıcıları (PIN1) bu yolları pekiştirir, hücreler uzamış, dar bir iplik halinde dizilir.
• Her iplik içinde önce protoksilem ve protofloem olgunlaşır. Ardından metaksilem ve metafloem farklılaşır. Bunlar sırasıyla tracheid ve damar elemanlarına, elek elemanlarına ve eşlik hücrelerine dönüşür.

Tek çenekli demetinin özelliği: Prokambiyumun tüm hücreleri ksilem veya floeme dönüştüğü için ksilem ile floem arasında bölünebilen bir şerit kalmaz. Bu yüzden demetlere kapalı demet denir. Demetler gövdede tek bir halka yerine dağınık dizilir (ataktostel). Kambiyum olmadığından kalınlaşma ikincil odun ve kabukla olmaz. Mısır, buğday veya çimen gövdesinin odunlaşıp yıllık halka yapmamasının sebebi budur.

İstisnalar: Bazı tek çenekliler yine de kalınlaşır. Palmiyelerde bu, uzun süre bölünmeyi sürdüren birincil kalınlaşma meristemi ve yaygın parankima büyümesiyle olur. Dracaena, Yucca ve Aloe gibi cinslerde ise gövde kenarında ikincil kalınlaşma meristemi bulunur ve bu meristem yeni, dağınık vasküler demetler üretir. Bu yapı çift çeneklilerdeki vasküler kambiyumla homolog değildir, ayrı evrilmiş bir çözümdür.

Deniz biyoloğu olarak küçük bir not düşeyim, deniz çayırları (Posidonia, Zostera) da tek çeneklidir! Onlarda ksilem iyice körelmiştir, çünkü su doğrudan yapraklardan alınır. Yine de aynı temel plan, prokambiyumdan türeyen kapalı demetler, orada da işliyor.