Bu güne kadar olmuş, olan ve olacak her şey rastgele değil de olacağı için mi oldu ve oluyor? Her şey bigbang esnasında zaten belli miydi?

Hayır, her şey Big Bang esnasında önceden belli değildi. Senin verdiğin kırılan vazo örneği klasik fiziğin determinist, yani belirlenimci dünyasına ait kusursuz bir örnek. Fakat evrenin en temel yapı taşlarına, yani kuantum dünyasına indiğimizde işler değişiyor ve sahneye gerçek bir rastgelelik çıkıyor.

Bu determinizm fikri fizikte çok köklü bir düşüncedir. Geçenlerde sınav kağıtlarını okurken bir öğrencimin atış hareketleri sorusunda çözümü bulamayınca kocaman "Hocam bu cismin kaderinde yere düşmek var, gerisi teferruat" yazdığını gördüm. Okurken gülmekten kırıldım tabii. Halbuki senin vazo örneğindeki gibi cismin kütlesini, ilk hızını ve havayla etkileşimini tam olarak bilseydik sonucun ne olacağını kusursuzca hesaplayabilirdik. Fransız matematikçi Laplace da tam olarak böyle düşünmüştü. Evrendeki tüm parçacıkların konumunu ve hızını bilen üstün bir zeka olsaydı, geçmişi ve geleceği kesin olarak bilebilirdi demişti. Biz fizikte buna Laplace'ın Şeytanı diyoruz.

Fakat yirminci yüzyılın başlarında kuantum mekaniği bu katı belirlenimci düşünceyi derinden sarstı. Heisenberg'in Belirsizlik İlkesi bize bir parçacığın aynı anda hem konumunu hem de hızını kusursuz bir kesinlikle bilemeyeceğimizi gösterdi. Bu durum ölçüm aletlerimizin yetersizliğinden veya bizim beceriksizliğimizden değil, evrenin kendi doğasından kaynaklanıyor. Kuantum dünyasında olaylar kesinliklerle değil, olasılıklarla gerçekleşir. Radyoaktif bir atomun tam olarak ne zaman bozulacağını kimse bilemez, sadece bozulma ihtimalini hesaplayabiliriz. Lise müfredatında kuantum konularına geldiğimizde, o alışkın oldukları kesin formüllerin yerini olasılıkların alması çocukları hep bir afallatır.

İşte Big Bang'in ilk anlarında evren bir atomdan bile küçüktü. Yani evrenin doğuşu tamamen kuantum mekaniğinin kurallarına, olasılıklara ve rastgele dalgalanmalara tabidir. Bugün kozmosda gördüğümüz devasa galaksiler, evrenin o ilk anlarındaki rastgele kuantum dalgalanmalarının eseridir. Özetle evrenin senaryosu baştan yazılmış katı bir kurallar bütünü değil. Kuantum mekaniğinin getirdiği rastgelelik sayesinde doğa her zaman sürprizlerle dolu bir yer olmaya devam ediyor.