Tarih neden bilimdir?

arkadaşlar o iş öyle değil. her sene vizelerde "tarih bilim midir" diye sormaktan biz bıktık, siz "kaynaklar manipüle ediliyor abi" argümanıyla gelmekten bıkmadınız. sanki laboratuvarda fizik deneyleri yaparken veriler manipüle edilemiyor, veya belli başlı şirketler tıbbi araştırmaları kendi lehine eğip bükmüyor... her şeyin manipüle edilebildiği bir dünyada neden ihale sadece tarihçilere kalıyor anlamış değilim.

tarihi bir bilim yapan şey, önüne gelen her belgeyi "aha bu kesin yaşanmıştır" diye kabul etmesi değildir. tam tersine, o belgenin kim tarafından, ne amaçla, kime yaranmak için veya kimi gömmek için yazıldığını araştıran sistematik bir metodolojisinin olmasıdır. buna tarihte kaynak tenkidi, yani eleştirisi diyoruz. evet, bir saray tarihçisi hükümdarı överek yazar ama biz o metni okurken "vay canına adam melekmiş" demeyiz. metni diğer diplomatik yazışmalarla, vergi kayıtlarıyla, o dönemin tüccar mektuplarıyla çapraz sorguya çekeriz. tıpkı bir fizikçinin deney sonuçlarını diğer bağımsız laboratuvarların sonuçlarıyla sağlaması gibi.

kaldı ki tarih, sadece yazılı belgelerden ibaret de değil. karbon-14 tarihleme yöntemleri, dendrokronoloji, paleopatoloji... doğa bilimleriyle dirsek teması olmadan nitelikli bir tarih yazımı zaten düşünülemez. kendi alanımdan örnek vereyim, rönesans dönemi bilim devrimini çalışırken galileo'nun engizisyon kayıtlarını sadece okuyup geçmiyoruz; o metnin altındaki güç dengelerini, dönemin bilimsel paradigmasını, hatta bazen mektubun yazıldığı kağıdın filigranına kadar inceliyoruz.

bilim, değişmez mutlak doğrular üreten sihirli bir değnek değil, gerçeğe en metodik ve eleştirel şekilde yaklaşma çabasıdır. tarih de geçmişi bu metodik şüphecilikle analiz eder. "kaynaklar yalan söylüyor" deyip kenara çekilmek kolaycılıktır; o yalanın neden, nasıl ve kimin çıkarı için söylendiğini bulmak ise bilimin ta kendisidir. arşivde belge tasnif etmekten, tozlu metin okumaktan gözümüz bozuldu, bari şu "tarih bilim mi" muhabbetlerini geride bırakalım artık da işimize gücümüze bakalım.