Kaynak İstiyor Etrüskler kimlerdir?

Merhaba

İnsanların bu tür soruların peşine düşmesinin nedeni sadece akademik bir merak değil; daha çok kendini ve içinde bulunduğu dünyayı anlamaya çalışma ihtiyacı. Kimiz, nereden geliyoruz, bizi bir arada tutan şey ne? Özellikle benim alanım gibi insan kalıntılarıyla, kemiklerle, dişlerle uğraşan bir perspektiften bakınca bu sorular daha da derinleşiyor. Çünkü en somut verilerle çalışırken bile, en soyut kavramlara kimlik, aidiyet, anlam gibi kavramlara dokunuyor insan. Bu yüzden aşağıdaki cevaplar sadece bilgi değil; aynı zamanda bu soruların zihnimde bıraktığı izlerin de bir yansıması. Tüm bu sorulara yıllardır okuduğum kaynaklara dayanarak açıklamak isterim.

Etrüskler, antik İtalya’da özellikle Toskana bölgesinde gelişmiş, MÖ 8. ve 3. yüzyıllar arasında güçlü bir kültürel ve politik yapı oluşturmuş bir topluluktur. Kökenleri uzun süredir tartışmalıdır. Herodot, Etrüsklerin Anadolu’daki Lidya’dan göç ettiğini ileri sürerken, Dionysios of Halikarnassos onların yerli bir halk olduğunu savunur. Modern arkeogenetik çalışmalar ise Etrüsklerin genetik olarak büyük ölçüde yerel İtalik halklarla ilişkili olduğunu, ancak Akdeniz havzasındaki diğer topluluklarla da etkileşim içinde olduklarını göstermektedir. Bu durum, Etrüsk kimliğinin biyolojik bir “ırk”tan ziyade, kültürel ve tarihsel bir oluşum olduğunu ortaya koyar (Herodotus, trans. 2003; Dionysius of Halicarnassus, trans. 1937; Posth et al., 2021).

Alplerin isimlendirilmesi tek bir topluma indirgenemez. Alpler adı büyük olasılıkla Hint Avrupa kökenli albho (beyaz, yüksek) kökünden türemiştir ve bölgedeki erken topluluklar özellikle Keltler tarafından kullanılmıştır. Roma döneminde Latince “Alpes” olarak sabitlenmiş ve coğrafi bir terim haline gelmiştir. Bu durum, coğrafi isimlerin çoğunlukla tek bir etnik grubun ürünü değil, uzun süreli dilsel ve kültürel etkileşimlerin sonucu olduğunu gösterir (Delamarre, 2003; Mallory & Adams, 2006).

“Türk” kavramı tarihsel olarak çok katmanlıdır. Erken dönemlerde bu terim, Orta Asya’da belirli bir siyasi ve dilsel topluluğu ifade eder; örneğin Göktürk Kağanlığı bağlamında “Türk” bir etnopolitik kimliktir. Zamanla bu kavram genişlemiş ve farklı boyları, kültürleri ve coğrafyaları kapsayan bir üst kimliğe dönüşmüştür. Modern dönemde ise Türkiye Cumhuriyeti bağlamında “Türk” hem vatandaşlık (hukuki kimlik), hem dil (Türkçe), hem de tarihsel ve kültürel aidiyet unsurlarını içerir. Bu nedenle “Türk” yalnızca biyolojik bir kategori değil, büyük ölçüde tarihsel ve kültürel bir kimliktir (Golden, 1992; Kafesoğlu, 1988).

“Irk” kavramı modern bilimde büyük ölçüde geçerliliğini yitirmiştir. İnsan türü olan Homo sapiens içinde genetik çeşitlilik bulunsa da bu çeşitlilik keskin sınırlarla ayrılmış “ırklar” oluşturmaz. Genetik varyasyonlar coğrafi olarak kademeli (cline) biçimde dağılır. Bu nedenle “ırk”, biyolojik bir gerçeklikten çok, tarihsel süreçte özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda ortaya çıkan bir sınıflandırma ve güç ilişkisi aracıdır. Günümüzde antropoloji ve genetik alanlarında “ırk” yerine “popülasyon” ve “genetik çeşitlilik” gibi kavramlar tercih edilir (AAA, 1998; Lewontin, 1972).

İnsan topluluklarının hem ayrışması hem de birleşmesi, biyolojiden çok kültürel süreçlerle ilgilidir. Coğrafya, dil, ekonomi ve tarih insanların kimliklerini şekillendirir. Aynı genetik havuza sahip insanlar farklı kültürler geliştirebilirken, farklı kökenlerden gelen insanlar ortak bir kültür altında birleşebilir. Bu durum, kimliğin biyolojik değil, inşa edilen bir olgu olduğunu gösterir. Ulus, etnisite ve kültür gibi kavramlar bu bağlamda “hayali cemaatler” olarak tanımlanır; yani insanlar ortak bir aidiyet hissi üzerinden birleşir (Anderson, 1983; Barth, 1969).

Dinlerin birleştirici olup olmaması meselesi, insanın sosyal doğasıyla doğrudan ilişkilidir. İslam ve Hristiyanlık gibi evrensel dinler tarih boyunca farklı etnik ve kültürel grupları bir araya getirmiştir. Ancak aynı zamanda dinler kimlik sınırları da çizer. René Girard’ın belirttiği gibi toplumlar kriz anlarında birlik sağlamak için “öteki” yaratma eğilimindedir. Bu mekanizma bazen dini kimlikler üzerinden işler. Dolayısıyla dinler tek başına birleştirici ya da ayrıştırıcı değildir; bu, insanların dini nasıl kullandığıyla ilgilidir (Girard, 1986; Armstrong, 2006).

İnsan doğasının pragmatik olup olmadığı sorusu ise felsefi ve psikolojik bir tartışmadır. İnsan, hayatta kalma ve uyum sağlama açısından pragmatik davranmaya eğilimlidir; ancak yalnızca çıkar odaklı bir varlık değildir. Carl Gustav Jung’un yaklaşımına göre insan, anlam arayan bir varlıktır ve bu arayış bazen pragmatik çıkarların önüne geçer. İnsan davranışı bu nedenle hem biyolojik zorunlulukların hem de kültürel ve psikolojik motivasyonların birleşimidir (Jung, 1964; Frankl, 1946/2006).

Bütün bu tartışmaların sonunda benim vardığım kişisel sonuç şu. İnsan kendini kategorilere ayırmadan duramıyor ırk, millet, din, kültür tüm bunlar bir yandan dünyayı anlamamızı kolaylaştırıyor ama diğer yandan da gerçeği basitleştiriyor. Etrüskler gibi bir topluluğa baktığımızda ya da “Türk” kavramını düşündüğümüzde aslında sabit, saf ve değişmez bir öz bulamıyoruz; sürekli hareket eden, karışan ve yeniden tanımlanan bir yapı görüyoruz. Belki de en dürüst cevap şudur .Biz sandığımız kadar ayrı değiliz, ama sandığımız kadar da aynı değiliz. Arada bir yerdeyiz ve o “arada olma hali” insan olmanın kendisi.^[1]

Teşekkür ederim .

Etrüsklerin, "Acaba bulutlar toplandığı için mi yağmur yağıyor, yoksa yağmur yağması gerektiği için mi bulutlar toplanıyor." gibi bir sorgulamayı yaptıklarını okuduğumda, tarihin o döneminde insanların doğayla daha bir iç içe yaşıyor olduklarını düşünmeden edememiştim. Oysa doğadan bir hayli uzaklaşmış olan bizler için aynı soru şu biçimiyle karşımıza çıkıyor: "Ben düşünüyorum, diye mi bazı olaylarla karşılaşıyorum, yoksa olayın olmak üzere olduğunu sezdiğim için mi aklıma geliyor?" Bu soruya bakınca da, insanlık olarak biyolojik doğayla değilse de insan doğasıyla meşgul olunduğunu görüyor insan. Demek ki bilinç aşaması bağlamında "ben" olgusunu keşfeden bir çocuk gibi, kendini ve kendinin doğadaki konumunu anlamaya, anlamlandırmaya çalışan insan için," Etrüskler kimdir?" sorusuna yanıt veren arkadaşımızın söylediği gibi, gerçekten de kim olduğunu ve neyin içinde yaşadığını anlama çabaları epeyce yoğunlaşmış durumda. C.G.Jung, bu durumu şu sözlerle ifade eder: "Evrimin gecikmiş bir keşfi olan bireysel bilincin ilksel biçimi, “küme bilincidir.” Günümüzde yaşayan kabilelerde hala karşılaştığımız bu durumdaki topluluklar, kendilerini çevre kabilelerden ayıracak bir isimle bile tanımlamamış olabiliyorlar. Doğu Afrika’da, kendilerine “buradaki insanlar” adını takmış küçük bir kabileye rastlamıştım. Bu türlü küme bilincine şehirde yaşayan geniş ailelerde de rastlamak mümkündür. Ailedeki bireyleri, isimleri dışında birbirlerinden farklılaştıracak herhangi yetenek ve özellikleri açığa çıkmamıştır…”

Jung, yazısının devamında, bireyleşme sürecinin gerekli olduğunu, fakat bunun sağlıklı biçimde gelişebilmesi için bağlı bulunulan kültürel değerlerin içinden adım adım başka bir bilinç seviyesine ilerlemek gerektiğine değinir. Doğadan ve kendi kültüründen tamamen koparak yalnızca teknolojinin ve sözüm ona refah içinde bir yaşamın kolaylıklarıyla gerçekçi ve sağlıklı bir gelişim göstermenin çok da mümkün olmadığından söz eder. Çünkü “Bireysel bilinç, aynı zamanda kopukluk ve düşmanlık anlamına da gelir. İnsanlık birçok kez, bireysel ve toplu halde bu deneyimden geçmiştir. Bireyde ko-pukluk dönemi, bir hastalık dönemidir; tıpkı toplumların da kopukluk dönemlerinde “kriz”lerden geçmeleri gibi, birey de kökeninden, kültürü ile doğayla olan bağlarından uzaklaşıp yalnızlaştıkça, “içsel çatışmaları” ve dolayısıyla “bölünme^[1]leri” artar.”

Bazı sorularınızı insanlık tarihini yazan (arkeoloji, tarih, fiziksel antropoloji) eski bilim disiplinleriyle açıklamak çok zordu. Şimdi ise olayları açığa kavuşturan yeni bir disiplin var. Arkeogenetik. Bende bu konuda dünyadaki en yetkin bir kaç araştımacıdan biriyim. Şimdi sorularınıza bu yeni disiplinin verilerindede yararlanarak vecap layım.

1. Türk müstakil bir dil ilesinin adıdır. Türk = Türkçedir. Bunun dışındaki her şey safsatadır. Birini Türk yapacak tek şey etnisitenini bir, iki, üç .... diye sayıp saymadğıdır. Türklerin hepsi böyle sayar, böyle saymayanlarda Türk değildir. Ne dinancı, ne kültürü, ne fenotipi, ne nereli olduğu değildir. Diyebilirsinki bu tarihte Türk olan ama bugün asimile olmş toplulkları anlatmaz. Evet aynen öyle. Mesela Jin halkı. Bugün bir Çin lehçesi konuşuyorlar. Ama genetikleriden tarihte Türk olduklarını anlıyoruz. Ama onları Türk yapan şey asimilasyonan öncede Türkçe konuşmaktı.
2. Bir siyahilere bak. Birde Avrupalıalra bak. Her iki topluluğuda birbirinden herkes ayırt edebilceği kadar farklımı. Faklımı. O zaman ırk elbetet uydurma değil. Irkların uydurma olduğunu söyenyenler ciddiye alınmaz. Gördüğünü söyleyemeyeni nesini ciddiye alcaksın. Irk nedir. Ik taksonomideki türün'de altında ki en son basamaktır. Hayvan ıkkları gibi insan ırklarıda vardır.
3. "Bizleri nesil olarak ayırıp, coğrafi olarak birleştiri mi?" Ne kast ettiğini anslasam cevaplayacağım ama anlamadım.
4. "Dinler farklı ırklara mensup toplumları neden birleştiremez?" Burada sanırsam ırk terimini milletler için kullanıyorsun. Birleştiremez çünkü bugün bunu iddia edenlerin yani ümmetçilerin inandığı dinlerin (aslında ideoloji bunlar) tarihi yaklaşık 2000 yıldır. Oysa mesela Türklerin oluşumuna giden süreç yaklaşık 20.000 yıldır. Baskların atalarından, Amerikan yerlilerinin ataalrından, Dravidlerin atalarından ayrılmasını kast ediyorum. Bunların hepsi P y-DNA soyundan geliyor. Bizde. Kitleleri millet yapan şey sadece din değildir. Din buradaki belki en zayıf etkendir. Din birleştiremez çünkü milletler dinden çok daha önemli derin bağlarla bağlanarak oluşmuştur. Ortak tarih, ortak gelecek, ortak dil. Sadece din değil kültürün tamamı bunun içindedir.
5. İnsan veya toplumlar pragmatik olmaya mecbur değildir. İlkeleler de yaşayıp çok başarılı olabilirler. Ama rasyonel olmaya mecburlar. Rasyonel olmayan hiçbir canlı ve toplulk yaşamını sürdüremez. Sürdürememiştir de. Yani durumda o duruma özel bir şey yapmasan da ilkelerin rasyonel temellere dayanmış olacak.
6. Etrüskleri sona bıraktım. Çünkü uzundu. Şimdi kesin bilinenleri söyleyeylmi. Etrükskler İtalya'da ortaya çıkan, Roma'nın Roma olmasındaki faktör olan bir topluluk. Etrürkçe ile aynı dil ailesinden olduğu tespit dilmiş 4 dil daha var. Bunlar Limnice, Kamunice, Raetçe ve muhtemelen birde İberce. Şimdi tartışılan konulara bir bakalım. Bugün Avrupa'da 3 farklı kökenden diller var. a. Hint Avrupa dileri b. Tyren dilleri (Etrükçe vb.) c. Bask-Aquitan dilleri. (Ural dillerini saymıyprum. Onlarn kim olduğu, yeni olduğu zaten kesin belli) Bir dil ailesi demek, şu demek. Bu topluluk bugün bir çok farklı dil konuşsada, biz bunların bir tarihte aynı dili konuştuğunu tespit edebiliyoruz demek. Ayrıntılara çok dikkat et. Bu geçmişteki sonradan ayrılmış her topluluğu tespit ettik demek değil. Tespit ettiklerimiz kesin öyle demek. Çünkü dillerin değişimnide bi r çok faötör var. Zaman, ses değişikliklreini şekli gibi. Doalyısıyla her ayrışmayı henüz anlayamadık.
7. Şimdi tarıtışan şu. Bugünkü Avrupa edmografisinin oluştuğu bronz çağda, müstakil bir dil ailesi konuşmaya müsait en az 3 farklı kökenden maksimumda 5-6 civarında farklı kökenden toplulk var, bu demografyaı oluşturan. a. SAmara bölgesinin avcı toplayıcıları (R1bliler, Yamna, Khvalsynk ve Belle Beaker kültürleri) b. SAmara avcı toplayıcılarına en yakın olan aynı dilide konuşabileek KArelya avcı toplayıcıları (R1a y-DNAlılar) c. Batı ve orta Avrupanın otokton insanları (I y-DNAlılar) d. Batı Anadolu-ortaanadolu erken çiftçileri (G2a, J, H2 y-DNA ....) e. Kuzey Mezopotamya erken çiftçileri (j, G y-DNA ...). Avrupanın yerli halkları (I y-DNA) M.Ö. 40.000'den itibaren Avrupada yaşamışlar. M.Ö. 6500'den itibaren ön sya'dan da çiftçi akınları (J, G, H2, E y-Dna) oluyor. M.Ö. 4000 sonrasıda doğu Avrupa'dan Batı-ORta Avrupaya doğru bozkırlıların akınları (R1a, R1b, Q) oluyor. Tartıtışan şu. Hangisi hangisinden geldi bir karar verilebilmiş değil. Ama sömürgeci tarih yazımı ila şunu istiyor. Biz Avrupa'nın yerlisi olmayalım. Çünkü medeniyet tarihini kendilerinden ibaret sayıyorlarya, onlar geri.
8. Ben arkeogenetikte en çok veri analiz eden birkaç kişiden biritimdir. Belkie biincisiyim. Öngörülerim hep doğru çıktı. Verilerin ne söylediğini söyleyim şimdi sana. R1li bozkırılılar Bask dilleri. Batı-Orta Avrupa yerlileri Hint-Avrupa dilleri. Tyren dilleri ise benim tahminim Batı ve Orta Anadolu tarımcılrarının dili değil. Mezopotamya tarımcılarını dili. Yani Göbeklitepe, Çayönü, Irak Samara kültürü.... Neden. Tyren dillerinin Türkçe olduğunu tam kesinleştiremiyoruz Sümerce gibi ama Türk dilleri ile Tyren dilleri arasında bir ilişki olduğu dillerin mikro gramerinden belli oluyor (Kök ek şeffaflığı vb.). Bu iişkii nasıl olmuş diye araştırınca bir şey çıkıyor. Türk dillerini doğduğu yer güne Orta Asya. Türkmenistan, Özbeksitan. Yani Jeitun ve Anav kültürü. Peki burayla ilişkisi olan kim. İlk Mezopotamyalılar işte. Mesela Göbeklitepeden genetik veri yok ama ona yakın tarihten aynı yerde Çayönünden veri var. Çayönüne hem güney orta aysdan hemde Hazar güneyinden bir insan akışı olduğu görülüyor. Ondan binlerce yıl sonra ANAV'a bu sefer ters istikametten insan akışı olduğu görülüyor. Hatta bu M.Ö. 4000'lerde öyle bir olmuşki. Türkmenistandaki Anavdaki genetik ile, İran batısındaki Seh Gabi kültüründeki genetik birebir aynı. Aynı topluluk. Sümerlilerin neden iklim krizinden Mezopotamyaya gittiklerinin işareti burada. Orayı öncesindede biliyorlar zaten. İlk sulu tarım ve yavaş çömlekçi çarkı ve altı ssıralı arpa güney orta asyaya zaten Mezopotamyadan geliyor. Yani Tyrenlerin atalarından Türklere geliyor.
9. M.Ö. 700'lerdeki Latinler ve Etrürsklerin otozomal genetiklerinden yapılmış çalışmalar onlnarın birbirine ayrılmaycak kadar çok benzediğini gösteriyor. Bu şu demek. Etrüksler oraya gideli o tarih için baya zaman geçmiş demek. Benim tahminim şu. Tyrenler önce Batı Anadolu'ya Ege kıyılarına yerleşiyor. İzmir Yasıtepe, İlk Troya'yı kuruyorlar, falan. M.Ö. 2200'de Troya'yı Luviler işgal ediyor, balkanlardan gelip. Buda kesin. Troya 3. safhası. İşte bu tarihlerde gitmiş olmalılar. Limni bir ada olduğundan Luviler ve Yunanlılardan ada korunmuş ve yakın tarihlere kadar orada varlıklarını sürdürmüş Tyrenler. ve bugün bize Limni yazılarını bırakmışlar.
10. Şu an için kanıtlanma olasılığı zayıf ama bir ihtimalde şu. Aslında Proto Türk-Tyren dilleri aynı toplulk, aynı kökten. Sümerlilerin M.Ö. 3800'deki göçünden daha önce Türklerden ayrılmış bir topluluk. Bu nasıl olabilir. Belki Türk dilleri güney orta Asyaya (Jeitun, Anav kültürü) Mezopotamya'dan gitmiştir. Diyeblirsinki Mezopotamyada Semitik dilliler yaşamıyormu. Hayır onlar aslında Levantlı. Mezopotamyaya onlarda dıaşıdna gelioyorlar. Subarlar, Hurriler yaşamıyormu. Onlara ilgili dalalrda Mezopotamya değil doğu Anadolu neolitiği ile ilgili onlarda. Yani Malatya, Elazığ. Veya Sümerlerden daha erken güney orta asya'dan önce Mezopotamya-Batı İRan'a oradan batı Anadoluya, oradanda avrupaya gittiler. Bununda oalbileceğini gösteren 2 spesifik anne soyu örneği var aslında. Tamamen güney orta asyayı iaşret eden. Ama bu kesin yeterli bir delil değil henüz.

^[1]